Хабаршы вестник



жүктеу 5.01 Kb.

бет16/18
Дата08.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18

                     
1.
 
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М.: Просвещение, 1973. – 495 с., 390 бет 
2.
 
Зепалова  Т.С.  Уроки  литературы  и  театр:  Пособие  для  учителей. – М.:  Просвещение, 
1982. – 176 с., 50 бет 
3.
 
Речевое воздействие в сфере массовой коммуникации. – М., 1990. – 194 с.,
 
55 бет 
4.
 
Остин  Дж.  Слово  как  действие // Новое  в  зарубежной  лингвистике.  Вып.17.  Теория 
речевых актов. М., 1986. - С.22-130. 
5.
 
Азнаурова Э.С. Прагматика художественного слова. – Ташкент: Фан, 1988. – 119 с.; 14-
15 бет 
6.
 
 Сусов И.П. Коммуникативно-прагматическая лингвистика и ее единицы. // Прагматика и 
семантика синтаксических единиц. Сб. науч. тр. Калининского ГУ. – Калинин, 1984. – 158 с., 88 бет 
7.
 
Остин  Дж.  Слово  как  действие // Новое  в  зарубежной  лингвистике.  Вып.17.  Теория 
речевых актов. М., 1986. - С.22-130.299 бет 
8.
 
 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. - M., 1987. – 263 с. 
9.
 
Щерба  Л.В.  О  трояком  аспекте  языковых  явлений  и  об  эксперименте  в  языкознании // 
Известия АН СССР. Отдел общественных наук. – М., 1931; с.113. 
10.
 
 Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса.- М.: Наука, 1982. 8бет 
11.
 
 Сорокин  Ю.А.,  Тарасов  Е.Ф.,  Шахнарович  А.М.  Теоретические  и  прикладные  проблемы  
речевого общения. – М.: Наука, 1979. – 327 с., 38 бет 
12.
 
 Храпченко  М.Б.  Художественное  творчество,  действительность,  человек. – М.: 
Советский писатель, 1976. – 366 с. 5 бет 
13.
 
 Сусов И.П. Коммуникативно-прагматическая лингвистика и ее единицы. // Прагматика и 
семантика синтаксических единиц. Сб. науч. тр. Калининского ГУ. – Калинин, 1984. – 158 с.  88 бет 
Резюме 
В  данной  статье  рассматривается  драма,  в  первую  очередь,  как  художественный  текст – 
драматическое  речевое  произведение,  специальным  образом  организованное  на  речевом  общении  и, 
следовательно, на речевой деятельности героев, детерминируемой их интенциями и условиями общения 
(коммуникативным контекстом).                  
Summary 
This article deals with the drama as an artistic text – dramatic speaking work, specially organized – work, 
specially organized on the speaking communication and on speaking activities of the heroes, determining its 
intentions and conditions of the communication. 

 
94
 
 
ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ПРАГМАТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ЖАЙЫНДА 
 
А.С.Шыныбекова - 
М.Тынышбаев атындағы Қазақ көлік жəне коммуникациялар 
 академиясының «Тілдер»  кафедрасының оқытушысы,  
доцент, ф.ғ.к 
 
Прагмалингвистика  бүгінде  сөйлеу  коммуникациясының  (дауысталатын  сөйлеу  тілі)  бүгінгі 
жағдайына  қатысты  теориялық  жəне  тəжірибелік  ауқымды  материалын  жинаған,  тіл  білімінің 
перспективалық  бағыты  болып  танылады.  Алайда,  прагмалингвистика  түсінігінің  негізін  қалаушылар 
оның  шекарасы  көмескі  берілгендіктен,  бір  жақты  шешімге  келе  алмай  отыр.  Қазіргі  уақытта 
прагматиканың  əртүрлі  түсіндіру  түрлері  бар:  біріншісі – Ч.Моррис  пен  Ч.Пирстің  ізінен  кейін 
синтезделген  (интеграктивтік)  семантика  –синтактика – прагматика  үштағанының  элементі;  екіншісі – 
радикалдық    прагматика,  яғни  лингвистика  мен  прагматиканы  когнитивтік  деңгейдің  екі  өзара 
байланысқан саласы ретінде қарастырған түрі. Осыған байланысты зерттеу тəсілі түбегейлі өзгерді: əрекет 
теориясынан  бөлек  шығып,  тілге  деген  гумбольдтік  əрекет  тəсілін  қайта  қараған  қазіргі  лингвистика, 
негізінен,  прагматика,  осы  сөздің  кең  мағынасында  талдаудың  бастау  көзі  ретінде  адам,  оның 
қажеттіліктері,  уəждері,  мақсаты,  тілегі  мен  талабын,  оның  іс  жүзіндегі  жəне  коммуникативтік  
əрекеттерін негізге алды. Ч.Моррис алғаш рет қолданған «прагматика» терминінің өзі коммуникацияның 
шынайы процесіндегі таңбалардың тəртібін  зерттеуді  алға қойды. Прагматиканың пайда болуымен бірге 
«тіл ғана əлем бейнесін (эскизін) (лингвистикалық қатынас гипотезасы) салмайды, сонымен бірге өмір де 
тіл  мен  сөйлеудің  көптеген  құбылыстарын  түсінудің  көзі  болатыны  туралы  тағы  да    жаңаша  түсінік 
берілді» [1,5]. 
Прагматиканың күрделі көп аспектілі сала екендігіне ғалымдар о бастан-ақ назар аудара бастаған. 
Əлемдік жəне орыс тіл білімінде прагматикаға  қатысты зерттеулердің көбі лингвистикалық талдаулардың 
өн бойында прагматикалық фактордың бар екеніне көңіл аударды. Бұның басты себептері тілді зерттеудің 
жаңаша бағыттарымен байланысты болды. 20-ғасырдың соңғы ширегінде тіл білімінің антропологиялық 
парадигмаға  көшуі  тілді  адаммен,  адамды  тілмен  бірге  қарастыру  мəселесін  негізгі  ұстаным  етіп  алды. 
«Қазақ  тілі  осы  уақытқа  дейін  жалаң  лингвистикаға  құрылып,  адамға  (туғызған  халыққа)  байланыссыз 
оқытылды. Тіл мен оны туғызған халықты, яғни тіл мен адам факторын, байланыстыруда өткен ғасырдың 
аяғы мен ХХІ ғасырдың басында жалпы тіл білімінің негізін салушы Вильгельм фон Гумбольдт идеялары 
негізінде  антропоцентристік  парадигма  ретінде  пайда  болды»[2,5]. «Тіл  мен  адам  арасындағы  қарым-
қатынасты зерттейтін прагматика» тілдік емес факторлардың ішінде прагматикалық фактордың бар екенін 
толық  дəлелдеп  берді.  Күнделікті  өмір  адамдар  арасындағы  сан-салалы  байланыстар  мен  қарым-
қатынастарға толы. Оны саралап ой елегінен өткізетін болсақ, олар адамдардың əртүрлі жағдайларда өзін-
өзі  ұстау,  мінез-құлық  пен  жүріс-тұрыс,  сөйлеу  тəртібіне,  бір  сөзбен  айтқанда  əдеп,  əсіресе  сыпайылық 
ережелеріне келіп тіреледі. «Адамына қарап сөзін алма, сөзіне қарап адамын ал» дейтін Абайдың сөзінен 
адамның  сөйлеуі  арқылы  оның  əлеуметтік,  рухани,  психологиялық  тұлғасын  тануға  болады  деген 
философиялық ойын ұғамыз. Ал сыпайылық дегеніміз – адам мінез-құлқына тəн ізеттілік, инабаттылық, 
əдептілік, кішіпейілділік қасиет. Адам баласы белгілі бір қоғамда өмір сүріп, бірлесіп еңбек етеді. Қандай 
болмасын  қоғамның  көпшілік  қабылдаған  сыпайылық  ережелері,  қарым-қатынас  жасау  қағидалары 
болады. Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жəне туыстық араласуы сол қағидаларға негізделеді. 
Əр  халықта  бір-біріне  ортақ  болып  келетін  лексикалық  мағынасымен  бірге  сыпайылық  мағына 
білдіретін  сөздер  көп  екенін  байқауға  болады.  Дегенмен,  ортақ  сыпайы  сөздер  əр  елде  өз  талап 
ережелеріне  сай  қолданылады.  П.Грайс,  Дж.Личтің    түрлі  халықтардың  тілдік  қатынаста  қарама-
қайшылықтарға,  түсініспеушілікке,  ұрыс-керіске  ұшырамауы  үшін  ұсынған  сыпайылық  стратегиясы 
қазақтың  ұлттық  мəдениетінде  бұрыннан  бар  ереже,  норма.  Сөз  этикасының  этикеттік  бөлігі  байланыс 
орнату,  байланысты  жалғастыру,  байланысты  аяқтау  тəрізді  қарым-қатынас  тəртібінің  ережелерін  білу, 
сол  ережелерді  коммуниканттың  мəртебесіне  сай,  қарым-қатынастың  ресми/  бейресми  жағдаятында  іс 
жүзінде  қолдануға,  үлкенді  сыйлау,  құрметтеу,  сөйлеушінің  сөзін  бөлмеу,  сөйлеуші  тыңдаушыны 
назардан  тыс  қалдырмауы,  өзін  төмен  ұстауы,  мадақ  сөзден  қашуы,  т.б.  тəрізді  ұлттық  сөз  саптау 
дəстүріндегі талаптар. Ал сөз этикеті ережелері сыпайылық принциптеріне негізделген. Сөйлеуші жақтың 

 
 
95
 
өз  əріптесіне  құрметпен  қарауы  негізгі  ережелердің  бірі  болып  саналады.  Ұлттың  дəстүрлі  сөз  саптау 
мəдениетінде  этикалық,  эстетикалық  құндылықтардың  мəні  айрықша  болады.  Мейірімділік,  ізеттілік, 
адамгершілік,  жауапкершілік,  парыз,  т.б.  эстетика-этикалық  категориялар  адамдар  арасындағы  тілдік 
қатынаста  үйлестіріп-үндестіріп  отырады.  Сыпайылық  стратегиясы      дегеніміз – қоғамдық  қатынастар 
негізінде  тілдік  қатынастардағы  қарама-қайшылықтарды  болдырмау  принципі  болып  табылады. 
Сыпайылық  стратегиясының  мақсаты – қоғам  мүшелерінің  іс-əрекетін  шектеу,  яғни,  тыңдаушы  мен 
сөйлеуші  бір-біріне  қызығушылықпен,  сыпайылықпен  қарау,  бір-бірінің  сезімімен,  ойымен,  пікірімен 
бөлісу,  бірін-бірі  зейін  қойып  тыңдау,  қиын  жағдайдан  шығуға  көмектесу,  т.с.с.  болып  табылады. 
«Сөйлеушінің    парасаттылығы,  білімі  оның  сөзінен  байқалған.  Артық,  көп,  орынсыз  сөйлеме,  қарым-
қатынасты бұзба, түсінісуге тырыс, тыңдаушыңды ескере отырып, сөйле деген жасырын ой берілген. Бұл 
–  талай  ғылыми  зерттеуге  негіз  болып,  сөйлесім  түрлерін  ғылыми  тұрғыда  талдауға  басшылыққа 
алынатын  сөйлеу  актісі  теориясында  жіктелетін  «қатысым  қағидаларының»  ұлттық  көрінісі», – деген 
болатын зерттеуші-ғалым З.Ш.Ерназарова [3,20].  
Қазақ  тілінде  арнайы  прагматика  деп  аталмаса  да,  прагмалингвистиканың  көп  қырлы  сипатын 
зерттеп,  жалпы  прагматикалық  мəселелерге  стилистиканың  негізінде  тоқталған  ғалымдар  бар.  Атап 
айтсақ, А.Байтұрсынов, Қ. Жұбанов,     С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев,  Ə.Қайдар, М. Балақаев,  
Р.Сыздықова, Р. Əміров, т.б. 
Соңғы  уақытта  қазақ  тіл  білімінде  тілді  прагматикалық  тұрғыдан  зерттеу  өзекті  мəселелердің 
біріне  айналды.  Қазақ  тіл  білімінде  де  осы  бағытта  З.Ш.Ерназарова  «Қазақ  сөйлеу  тілі  синтаксистік 
бірліктерінің  прагматикалық  негіздері» (2001), Д.А.Əлкебаева  «Қазақ  тілі  стилистикасының 
прагматикасы» (2006), А.Ж.Аманбаева  «Интонациялық  бірліктердің    прагмалингвистикалық    сипаты» 
(2006),  Г.М.Əзімжанова  «Қазақ    көркем  проза  мəтінінің    прагматикалық    əлеуеті» (2007), Қ.Ө.Есенова 
«Қазіргі  қазақ  медиа-мəтінінің  прагматикасы» (2007) тақырыптарда  зерттеулер  жүргізіп,  докторлық 
диссертацияларында  саралады.  Ал  қазақ  сөйлеу  тіліне  тəн  жəне  оны  басқа  тілдермен  салғастыра 
зерттеудегі  кейбір  ерекшеліктері  прагмалингвистика  тұрғысынан  З.К.Ахметжанова,  Г.С.Иманғалиева, 
Д.Б.Абдукаримова,  М.К.Мурзагалиева,  И.Н.Нұрғожиналардың  зерттеу  жұмыстарында  қарастырылған 
болатын. Прагматика туралы З.Ш.Ерназарова: «Прагматика – стилистиканы қалыптастырушы анықтаушы 
тіл  аспектісі.  Прагматиканың  негізінде  сөйлеу  жағдаяты  мен  конвенциялық  ережелердің  шарттарын 
есепке ала отырып, жүзеге асатын əрекет, екі жақты əрекет жатыр. Əрекетті тудыратын, оның стратегиясы 
мен  тактикасын,  яғни  көріну  құралдарының  түрін  анықтайтын – сөйлеушінің  мақсаты.  Мақсатқа  сай 
таңдалған  құралдардан  құрылған  мəтінде  немесе  сөйлеу  əрекетінің  таңдалған  түрінде  жиі  қайталанатын 
ерекшеліктер  мен  белгілер,  стильдік  қолданыс  түрлерін  қалыптастырады.  Сөйлеуші  өз  мақсатына    жету 
үшін  белгілі  стиль  түрін  таңдайды.  Ол  коммуникацияда  прагматикалық  салмаққа  ие  болады.  Өйткені 
ұтымды таңдалған стиль түрі өзара ықпалды арттырады. Сонда стиль мен сөйлеу қағидалары арасындағы 
байланыс соңғысының алғашқының түрін айқындайтындығын көрсетеді»[3, 22]. Ал Д.А.Əлкебаева «Қазақ 
тілі  стилистикасының  прагматикасы»  еңбегінде: «Прагматика  сөйлеу  əрекеттеріндегі  сөйлеушінің 
интенциясын  (ниет-пиғылын)  зерттейді.  Интенция  (лат. Intention «ұмтылу») – осы  əңгіме  барысында 
сөйлеушіге  не  хабарлау  немесе  одан  не  білу  жайындағы  сөйлеушінің  коммуникативті  ниеті. 
Прагматиканың  анықтамасы  мен  стилистика  ережесінің  қағидалары  арасында  ұқсастық  бар.  Екеуі  де 
«ықпал  ету», «əсер  ету»  қызметін  көрсетеді.  Автор  стилистикалық  амал-тəсілдерді  таңдап  алғанда, 
адресатқа  əсер  ету    мақсатын  көздейді.  Автордың  тілдік  бірліктерді  таңдап  алуы,  оның  ақыл-ойы, 
санасындағы белгілі прагматикалық мақсатты нəтижелі ұйымдастыра білуіне тікелей байланысты», – деп 
жазады [4, 22]. Қазақ  тіліндегі  көркем  прозаның  прагматикасын  зерттеуші-ғалым  Г.М.  Əзімжанова: 
«Прагматиканың  басты  мақсаттарының  бірі – сөздің  қолданылу  сипатын  түсіндіру  жəне  қалай 
түсіндірілетінін  анықтау.  Прагматикалық  тұрғыдан  зерттегенде,  тілдік  бірліктер  маңызды  компонент 
ретінде  қарастырылады,  ол  жалпы  жағдаятты,  адресанттың  əлеуметтік  белгілерін  ескере  отырып,  тілдік 
бірліктерді қатынас құралы ретінде қолданушы адаммен байланысты болып келеді. Тілді функционалды, 
коммуникативті,  прагматикалық  тұрғыдан  сипаттау  өзара  тығыз  байланысты  əрі  бірін-бірі  үнемі 
толықтырып  отырады.  Тіл  арқылы  қарым-қатынас  жасау  барысында  адам  прагматикалық, 
коммуникативті  кеңістікті  анықтайтын  тілдік  əрекеттердің  субъектісі  ретінде  көрінеді.  Тілдің 
прагматикалық  кеңістігі  дегеніміз – сөйлеушінің  ақиқат  шындыққа  түрлі  қатынасын  бейнелейтін  тілдік 
кең  аймақ.  Ол  коммуникативтік  қызмет  барысында  тілді  тұтынып,  осы  қатынастарды  атап,  көрсетіп 
білдіреді, ал адресат осы мағыналарды қабылдап, талқылайды» [5,14].  

 
96
Прагматика  сөйлеу  əрекеттерін  оқып-үйретуді  жəне  оның  жүзеге  асыру  шарттарын  зерттейді. 
Прагматика – коммуниканттардың  бір-біріне  жəне  мəтінің  мазмұнына  (жазбаша  жəне  ауызша  түрде) 
олардың  коммуникативтік  пиғылымен  жəне  сұхбаттасу  мəн-жайымен  санасқан  жеке  қарым-қатынасы. 
Лингвистикалық  прагматиканың  ең  басты  ерекшелігі – оның  белгілі  бір  деңгейдегі  шектеулі  шеңбері 
болмайды, осыған орай ол көптеген мəселелерді қамтиды. Прагмалингвистика коммуникативтік іс-əрекет 
туралы  ғылым  саласы  болғандықтан,  тіл  ғылымының  басқа  салаларынан  бөлшектенбейді,  тілдің  барлық 
аспектілерінің қызметіне тікелей қатыса алады. Прагмалингвистика шындыққа негізделген коммуникация 
бағытында  тілдің  субстанционалдық-функционалдық  ерекшеліктерін,  қарым-қатынасын  оқып  үйрететін 
сала,  сонымен  қатар  ол  белгілі  тұлғалардың  нақтылы  сөйлеу  барысында  вербалды  жəне  бейвервалды 
тілдік  тəсілдерді  пайдалана  отырып,  пікір  алысып,  ой  бөлісуін  үйретеді.  Ақиқатқа  құрылған  өмір 
жағдайларында  адам  кез-келген  уақытта  таңбалар  арқылы  өзінің  ой-пікірін  тыңдаушыларына  немесе 
оқырманына жеткізе алатындығын үйретуді мақсат етеді. 
Ғалым  Қ.Есенова: «прагматика  міндеті  дегеніміз – тікелей  адресатқа  ықпал  етуге  бағытталған 
тілдік  қатынас  коммуникациясын  қолдану  заңдылықтарын  реттеу,  осы  арқылы  адамды  иландыру  болып 
табылады.  Мəтіннің  прагматикалық  əлеуеті  онда  қамтылатын  сөздердің  санына  емес,  семантикалық 
аясының кеңдігіне, фразеологизмдер мен метафоралық қолданыстардың түрленуге, трансформациялануға 
бейімділігіне  жəне  экспрессивтік  мəнінің  жоғарылығына  тікелей  тəуелді», – деп  көрсетеді[6,6]. 
Прагматиканың  негізгі  ғылыми  нысаны  сөйлеу  əрекеті – сөйлеу  актісінің  негізінде  анықталады.  Сөйлеу 
актісін  зерттеудің  барысында  олардың  сəтті/сəтсіз  жүзеге  асырылу  ережелері  айқындалады. «Сөйлеу 
актілерінің түрлерін, оларды қалыптастырушы ережелерді анықтау прагматиканың негізгі мақсаты болып 
табылады.  Сөйлеу  əрекетінің  негізінде  əрекет  ұғымы,  оның  мақсаты,  содан  туындайтын  ықпал  етуші 
қызметі  (иллокуция)  жатады» [1,152]. «Кез-келген  сөйлеу  қатынасы  сөйлесімдік  ықпал  жасайды. 
Сөйлесімдік  ықпал  ету  – сол  адамның    əрекетін    сөйлеу  арқылы  басқа  бір  адамның  реттеуі.  Ықпал 
жасаушы  тұлғаның  қатынасқа  белсенді  қатысу  процесінде  ықпал  етіп  отырған  субьектісін  əрекетке 
итермелейді» [7, 211].  
Прагматиканың басты өзегі – сөйлеуші мен тыңдаушы ара- қатынасы, өзара байланысы. Сонымен 
қатар,  бұған  прагматикалық  пресуппозициялар,  яғни  тыңдаушының  жалпы  білімін,  оның  зейінін, 
көзқарасын,  түсіну  қабілетін,  психологиялық  ерекшелігін,  тағы  басқа  деңгейлерін  айтушының  ескеруі, 
бағалауы  кіреді.  Прагматиканың  басты  мақсаты – сөздің  қолданыс  ерекшелігіндегі  өзіндік  ережелерді 
ұғындыру.  Прагматика  мəтін  лингвистикасында  байқалатын  категория,  себебі  мəтін  ғана  сөйлеуші  мен 
тыңдаушыны  жалғастырып  тұрады.  Осыған  байланысты  мəтін  лингвистикасы – мəтін  синтаксисі,  мəтін 
семантикасы,  мəтін  прагматикасы  деп  үшке  жіктеледі.  Тілдік  тұлғаның  шынайы  келбеті–  оның  заттық 
дəлелі  мəтінде  ғана  ашылады.  Мəтін  прагматикасы  тілдік  тұлғаның  прагматикалық  деңгейін  анықтау 
құралына айналып отырады.  
Сонымен, қазіргі тіл біліміндегі ғалымдардың тілдік бірліктерді прагматикалық тұрғыдан қараған 
көзқарастары мынандай: прагматика– сөйлеу актілері мен олардың жүзеге асу контексін; прагматикалық 
лингвистика  коммуниканттардың  сөйлеу  əрекетін;  тілдік  қатысымның  заңдылықтарын,  сөйлесімнің 
мақсаттық  бағасын,  сөйлеушінің  коммуникативтік  интенциясын,  сөйлеу  актілерінің  функционалды 
түлерін;  сөйлесімнің  мазмұнын,  сөйлесім  авторының  коммуникативтік  мақсатқа  сай  тілдік  құралдарды 
таңдап  алу  мəнін,  сондай  ақ  тыңдаушының  айтылған  ой  мен  берген  бағаны  дұрыс  түсінуін  анықтайтын 
нақты қатысым жағдаятын зерттейді.  
Ал лингвисткиалық прагматика – коммуниканттардың қатысым актісінде тілді қолдану шарттарын 
зерттейтін  ғылым  болып  табылады.  Прагматиканың  нақты  белгіленген  шекарасы  жоқ,  оған  сөйлеуші 
субьект  пен  адресаттың  (тыңдаушының)  арақатынасынан  туынадйтын  мəселелер  жатады,  адресанттан 
алынған  ақпараттан  кейінгі  адресаттың  белгілі  пікірге  келіп,  қайтадан  қандай  əрекет  жасайтынын 
прагматика  зерттейді.  Прагматика  адамның  белгілі  жағдайда  қандай  мақсатпен  сөйлеп  тұрғанын  қоса 
қарастыратын,  тілдің  коммуникативті  қызметін  жүзеге  асырушы  құрамдас  бөлік.  Тіл  сыртқы  дүниені 
бейнелеуші  таңба  ғана  емес,  сыртқы  дүниенің  өзі  көптеген  тілдік  құбылыстардың  табиғатын  ашуға 
көмектеседі. Тілдегі прагматикалық деңгей тілдік тұлғаның ой-толғанысы мен пайымдауынан жəне  сұрақ, 
жауап, риторикалық сұраулардан байқалады. Прагматикалық деңгей көп жүйелі, көп қабатты құрылымнан 
тұрғандықтан, тілдік тұлғаның қоғамға деген қатынасын да білдіреді. 
Сонымен,  прагматика  саласы  мына  мəселелерді  қарастырады:  сөйлеушінің  қалай  сөйлесетіндігі 
жəне не айтатындығының қатынасы: шынайылық, əділдік, шамамен айтушылық, оның шынайылығы жəне 
шынайы еместігі, əлеуметтік ортаға жəне тыңдаушының əлеуметтік дəрежесіне бейімдігі; тыңдаушының 

 
 
97
 
сөйлеуімен интепретация – шынайы, объективті немесе жалған. Мұның барлығы да, өзінің түрлі құрамына  
қарай  белгілі    бір  байланыстырғыш  бүтіндік  құрайды,  мұны  біз  субъект  факторы  деп  есептейміз. 
Шынында да сөйлеуші жазушыға ұқсап, өзіндік дербес танымын аяқтаған тұтастық ретінде көреді, оның 
оқиғаларының  басталуын  да,  аяқталуын  да  біледі  жəне  ол  туралы  айтуға  мүмкіндік  алады.  Қазақ  тіл 
білімінде  прагматикалық  бағыттың  дамуы  кездейсоқ  нəрсе  емес.  Прагматиканың  ең  басты  үлгісі 
сөйлеумен  байланысты  зерттеу  назарынан  тыс  қалған  немесе  қалыпты  ережелерге  көнбейтін  тілдік 
көрсеткіштерді жинақтап, оларға  ғылыми негіздеме беруінен көрінеді. 
Тілдің  қарым-қатынас  қызметі  əр  түрлі  аспектіде  жүзеге  асырылатындықтан,  прагматика  тілдің 
жалпы  коммунникативтік  қызметімен  байланысты  болады,  сондықтан  да  қолданыстағы  тілдік  мəн  мен 
мазмұнның айырмашылығын ажыратуда прагматикалық бағыт – негізігі ұстаным болады. Қазақ тіліндегі 
сөйлеу əрекеті – сөйлеу тілін, соның ішінде драма кейіпкерлерінің тілін прагмалингвистика тұрғысынан 
зерттеудің  қажеттілігі  коммуникативтік  қызметтің  артуына  байланысты  қалыптасып  отыр.  Қазақ  тіл 
білімінде  прагматика    қарастыратын    мəселелер  мақсатты  түрде  болмағанымен,  ғылыми  зерттеулер 
барысында  қазіргі  уақытта  жиі  айтылып  жүр.  Сөйлеушінің  тілді  қолдануы  сияқты  мəселені  қарастыра 
отырып,  прагматика  өзіндік  зерттеу  тарихы  бар  əр  түрлі  тақырыптармен  байланысады.  Бұл  мəселелер 
риторика,  стилистика,  синтаксис,  коммуникация,  əлеуметтік  лингвистика,  психолингвистика – 
салаларында қарастырылып келеді.  
 
1.
 
Арутюнова Н.Д., Падучева Е.В.  Истоки, проблемы и категории прагматики. // НЗЛ. Вып. 
XVI. Лингвистическая прагматика. – М.:Прогресс, 1985. – 501с.(С.3 – 42). 
2.
 
Хасанұлы  Б.  Мемлекеттік  тіл  мамандарын  оқу  өзге  тілде  жүретін  қала  мектебі 
ерекшеліктерін ескере дайындаудың социолингвистикалық, психолингвистикалық негіздері (бағдарлама). 
–Алматы. 2007. –14 б. 
3.
 
 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері: 
Ғыл.докт. дисс. ... – Алматы, 2001. –246 б. 
4.
 
Əлкебаева 
Д. 
Қазақ 
тілі 
стилистикасының 
прагматикасы: 
Ғыл.докт. 
дисс.авторефераты ... – Алматы, 2006. –43 б. 
5.
 
 
Əзімжанова Г.М. Қазақ көркем проза мəтінінің прагматикалық əлеуеті: Ғыл.докт. дисс. 
... – Алматы, 2007. –265 б. 
6.
 
Есенова  Қ.Ө. Қазіргі қазақ медиа-мəтінінің прагматикасы: Ғыл.докт. дисс. ... – Алматы, 
2007. – 345 б. 
7.        «Стратегии    исследования    языковых  едииц».  Материалы  Международной  научно-
практической конференции. – Тверь,16-17 апреля, 2010г. –295 с.
 
Резюме 
В статье А.С. Шыныбековой «Прагмалингвистические исследования в современной лингвистике» 
сделан  обзор  учений  современных  языковедов  о  прагматическом  аспекте  языковых  единиц. 
Обосновывается  принятый  в  прагматике  исследовательский  подход  к  анализу  речевой  ситуации  цели, 
функций речевых актов, определяющих выбор языковых средств. 
 
Summary 
In article «Pragmalinguistic researches in modern linguistics» of A.S.Shynybekova the review of 
doctrines modern linguist about pragmatical aspect of language units are made. The research approach accepted in 
the pragmatist to the analysis of  speech situation of  purpose, functions of the speech certificates defining  choice 
of language means are proved. 
 
 
ПРИНЦИП «СОЗНАТЕЛЬНЫХ ПРОТИВОРЕЧИЙ» В СТИХОТВОРЕНИИ 
 О.СУЛЕЙМЕНОВА «НА ПЛОЩАДИ ПУШКИНА» 
 
К.С.Бузаубагарова - 
 
 
 
докт. филол. наук, КазНПУ им. Абая (г. Алматы) 
   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Зачем  идёшь  к  поэту?  Риторический  вопрос  всякий  раз  актуализируется,  когда  человек 

 
98
оказывается на площади Пушкина и перед ним открываются бесконечные пространства мыслей и чувств. 
На площади Пушкина человек сознает самого себя, встречается с собою. И такого рода встречи-узнавания 
на  всяком  новом  отрезке  отечественной  истории  бывают  творчески  неповторимыми,  несут  все  новые 
открытия,  поскольку  каждый  человек  ищет  в  пророческом  даре  Поэта  разгадку  своих  самых  насущных, 
наболевших вопросов. 
Стихотворение  О.Сулейменова  «На  площади  Пушкина» [1,с.136]  рождает  впечатление 
постижения «всемирно отзывчивого» существа поэта. В поисках первоначал, которые следует хранить и 
на которые следует опираться, О.Сулейменов обращается к человеческой и творческой позиции Пушкина. 
Пушкинская тема принятия корней мира и человека, мужественное утверждение поэтом положительных 
начал бытия - вопреки потрясениям времени, его катастрофам и трагизму - приобретает особую ценность. 
О.  Сулейменов  сумел  разглядеть  насущность  пушкинской  «положительной  программы»  и  попытался 
заново, с новой глубиной осмыслить и художественно освоить ее. 
О.Сулейменову  созвучен  универсальный  принцип  пушкинской  гармонической  концепции  мира. 
Универсализм  Пушкина  преломляется  в  мировоззрении  О.Сулейменова  и  просматривается  в 
проблематике стихотворения «На площади Пушкина», на образном, композиционном уровнях текста. 
Проблематика  и  образный  строй  стихотворения  О.Сулейменова  неотделимы  от  историко-
культурного  контекста  творчества  Пушкина,  формируются  и  обустраиваются  в  пространстве  феномена 
темы  поэта  и  поэзии.  Дух  творчества,  его  метафизические  основания,  невероятно  напряженное 
соотнесение тем жизни и смерти, душа и судьба поэта - все это преломляется в стихотворении поэта XX 
века в метафорический архитектурный ряд, без которого не могут быть поняты другие произведения на 
данную  тему  и  который  формирует  архитектонику  культурного  времени-пространства.  Пушкинское 
пророчество,  предопределившее  особое  место  мотива  памятника  в  русской  поэзии,  получило 
подтверждение.  Памятник  как  знак  бессмертия  поэзии - один  из  самых  важных  ключей  к  пониманию 
«философии жизни» поэта.  
Символ памятника у Пушкина является не просто художественным прозрением и предчувствием 
скорой смерти, но и тем реальным поступком, который раз и навсегда закрывает тему самопрославления - 
посредством  такого  вот  памятника - на  русской  почве.  Этот  символ  становится  и  жертвоприношением, 
принятием  на  себя  искупительной  миссии.  За  его  пределами  становится  невозможным  грех 
художественной  гордыни.  Сам  Пушкин  этого  не  боялся,  и  «Пока  не  требует  поэта  к  священной  жертве 
Аполлон», хотел жить обычной жизнью, как все. Памятник поэта есть остановленный образ его самого. В 
нём отражаются  его  чувства, мысли,  отношение  к друзьям  и  недругам, понимание  добра и  зла,  смысла 
человеческой жизни. 
Стихотворение  «На  площади  Пушкина»  начинается  несколько  патетически – к  этому  обязывает 
сама тема - с торжествующего гимна поэту и поэзии, с ликующей осанны красоте:   
Поэт красивым должен быть как бог!    
 
Кто видел бога? Тот,  кто видел Пушкина. 
Имя Пушкина порождает в Сулейменове творческий импульс, так как задаёт определённый ритм: 
имя  органично  вписывается  в  стихотворный  размер 5-тистопного  ямба.  Любимый  размер  элегических 
стихов Пушкина – в какой-то степени парафраз размера «Памятника», написанного 6-тистопным ямбом – 
создаёт  высокопарный  классический  стиль  сулейменовского  стихотворения.  В  вызывающе  сильном, 
кажущемся даже чрезмерном, утверждении «Поэт красивым должен быть как бог» заключено тождество 
прекрасного и божественного. О. Сулейменова волнует не массивность, монументальность памятника, а 
человеческий  образ.  Взгляд  человека  взлетает  от  земли  вверх  к  «главе  непокорной»,  памятник 
«превосходит»  всё  и  всех.  Центр  тяжести  в  «превосходстве»  смещается.  Основная  идея  «монумента» 
Сулейменова заключается в том, что настоящим памятником поэту должна быть человеческая Память, в 
которой он навсегда остаётся живым. «Низкорослым, чёрным, с тяжёлыми арапскими губами», со своей 
частной,  полной  трагизма,  недоумения,  отчаяния,  страха,  жизнью.  Но  при  этом    Пушкин  остается 
«памятником  в  граните»,  и  оттуда,  сверху, «цилиндр  сняв,  разглядывает  нас».  Последняя  строка, 
торжественная, вытекает из строя идеи стихотворения: Пушкин – «величина неизменная» (А.Блок), наш 
постоянный  собеседник,  у  которого  мы  будем  искать  совета  и  поддержки.  Пушкин  себе  воздвиг 
нерукотворный  памятник,  и  люди  Пушкину  воздвигли  памятник.  Они  идеально  совпали.  Не  зарастает 
«народная тропа» к скромному памятнику гению русской поэзии. К памятнику из бронзы приходят люди, 
и памятник оживает. Он напоминает о чём-то недостижимом, вечном. 

 
 
99
 
Универсализм  приводит  к  использованию  в  стихотворении  приема  антитезы.  Как  одну  из 
особенностей пушкинского текста Ю.М. Лотман отмечает принцип сознательных противоречий, который 
исходит  из  стремления  поэта  к  «построению  текста,  в  основе  которого  лежало  представление  о 
принципиальной невместимости жизни в литературу» [2, с. 76]. Судьба поэта Пушкина была для Пушкина 
сюжетом, гораздо более богатым и многогранным. Поразительна отзывчивость поэта на все впечатленья 
бытия. Пушкин был убеждён, что поэт имеет право на простое человеческое счастье, на семейную жизнь: 
«Говорят,  что  несчастие  есть  хорошая  школа:  может  быть.  Но  счастие  есть  лучший  университет.  Оно 
довершает  воспитание  души,  способной  к  доброму  и  прекрасному…».  Любовь  для  Пушкина – одно  из 
проявлений жизни, одно из слагаемых его концепции счастья вместе со свободой и творчеством. Жить в 
постоянном  напряжении  страстей  было  для  Пушкина  не  уступкой  темпераменту,  а  программным 
жизненным убеждением» [2,с.43].  
Сулейменов  реализовал  пушкинский  принцип  противоречий  как  сознательную  художественную 
установку.  Всё  стихотворение  Сулейменова  строится  на  противоречиях  и  противопоставлениях,  на 
структурно подчёркнутых и уравненных оппозициях и амбивалентных образах: бог-раб, жизнь-смерть. С 
первых  же  строк  стихотворения  мы  попадаем  в  бесконечное  жизненное  пространство,  которому 
свойственны радость и печаль, веселье и грусть, свет и тьма. Благодаря  риторическим фигурам начальная 
фраза  звучит  пафосно  и  безапелляционно.  В  этом  начале  уже  задан  высокий  тон  всего  стихотворения. 
Такова теза стихотворения, запечатленный гармонический идеал человека в единстве бога, поэта, красоты. 
Но идеал не совпадает с привычными канонами красоты, он им противоречит:  
 
Бог низкоросл, черен как сапог 
С тяжёлыми арапскими губами. 
В  данном  противоречии  подтверждение  жизненного  и  творческого  принципа  Пушкина - жизнь 
многолика,  алогична,  её  невозможно  вместить  в  литературу.  Потом  пространство  стихотворения 
заполняет  совсем  другой  мир - темный,  злой.  В  нем - устойчивая  для  пушкинской  поэзии  обратная 
антитеза свету, стройной космической красоте, ясности сознания, уравновешенному спокойствию души.  
Исследователи  неоднократно  отмечали  драматургичность  сулейменовской  лирики.  Намеченное 
противостояние  двух  миров  оказывается  необходимым  для  создания  внутреннего  напряжения.  Это 
противостояние  находит  воплощение  не  только  в  изменении  тональности,  в  совершенно  неожиданных 
следующих строчках: 
Зато Дантес был дьявольски высок 
И белолиц, и бледен словно память. 
Первое  противопоставление  Пушкин-Дантес  влечёт  за  собой  другое  противопоставление  бог-
дьявол. Противоречие углубляется: Пушкин – бог, но низкий рост, тяжёлые губы, конечно, не украшают 
божеский  лик.  Дантес – воплощение  злой  силы,  дьявол,  хотя  весь  его  облик  соответствует  канонам 
красоты:  высокий  рост,  белое,  бледное  лицо.  В  связи  «с  богом»  употребляется  низкое  сравнение  «как 
сапог», в связи «с дьяволом» высокое сравнение «словно память».   
Стихотворение  «На  площади  Пушкина»  является  ещё  одним  откликом  на  смерть  поэта  и 
развитием через века идей Лермонтова. В стихотворении О.Сулейменова, так же как и в «Смерти поэта» 
М. Лермонтова, судьба Пушкина осмысляется как феномен поэта вообще и оформляется в романтических 
категориях  с  использованием  элитарно-высокого  стиля. «Свободный  смелый  дар», «дивный  гений», 
«торжественный  венок» - М.  Лермонтов  употребляет  эпитеты  в  прямом  предназначении – в  отношении 
поэта,  О.Сулейменов,  наоборот,  высокими  эпитетами  награждает  антипода  поэта. «Смерть  поэта» 
мыслится как провидение, у убийцы «пустое сердце», он заброшен к нам «по воле рока», это не столько 
конкретное лицо, сколько исполнитель «приговора судьбы». У О. Сулейменова появляется не только имя 
убийцы,  облик  Дантеса  обретает  конкретность  и  выразительность.  В  том  числе,  через  оксюморонное 
сочетание «дьявольски красивУ О.Сулейменова появляется не только имя, но и образ самого Дантеса.  
В стихотворении М.Лермонтова словосочетание «невольник чести» употребляется скорее всего в 
значении  «честь  поэта».  В  стихотворении  О.Сулейменова  в  большей  степени  интересны  подробности 
светской  жизни.  Даже  по  истечении  времени  нельзя  спокойно  говорить  об  обстоятельствах  гибели 
человека,  защищавшего  свою  честь.  Обращает  на  себя  внимание  прямая  речь,  которая  вырывается  у 
О.Сулейменова: «Скажи, поэт, чего ты медлишь?». 
Наталья Гончарова противопоставлена Пушкину как часть светского общества. «Дивная Наталья», 
«её никто не называл Наташей», - интересна только тем, что она жена великого поэта: он подарил ей имя, 

 
100
на  котором  она  «стояла  как  на  блистающем  паркете  зала».  В  светском  представлении  она - богиня,  её 
описание - божественного создания: белое горло, высокая как эшафот грудь, «она дурманит как анаша». 
Пушкин – раб,  который  наблюдает  со  стороны  за  скользящими  вокруг  неё  кавалерами  и  ему  ничего  не 
остаётся делать, как глядеть из-за портьеры, «сжимая плотно рукоять ножа». Противопоставление богини 
Натальи  рабу  Пушкину  трансформируется  в  новое  противопоставление:  выходит  на  дуэль  как  раб - 
умирает как бог. 
И вышел раб на снег в январский вечер 
И умер бог, схватившись за живот. 
Он отомстил, так отомстить не смог бы 
Ни дуэлянт, ни царь и не бандит, 
Он отомстил по-божески: умолк он, 
умолк и всё. 
Традиционное представление о поэте как носителе высоких идеалов, противопоставленном свету, 
обществу  идёт  от  самого  Пушкина.  Противопоставление  О.Сулейменовым  доводится  до  кульминации: 
божественный дар и обречённость на гибель. Поэту не хочется являться перед публикой, в которой «нет 
отзыва», «он остаётся твёрд, спокоен и угрюм». Поэт верит в себя и своё призвание. Право  на бессмертие 
он видит в своих стихах и в человеческих качествах, которыми обладает.  Время всё расставляет на места. 
Та толпа, которая стояла  у трона, толпа, в которой не находил понимания и сочувствия, теперь, через век, 
пришла к поэту, чтобы высказать своё почтение и восхищение: 
На той, Конюшенной  стояли толпы 
В квадратах жёлтых окон на снегу, 
И через век стояли их потомки 
Под окнами другими на снегу.  
Чтобы говорить высокие слова, 
И называть любимым и милым, 
Толпа хранит хорошие слова, 
Чтоб прочесть их с чувством над могилой. 
А он стоит, угрюмый и сутулый, 
Цилиндр сняв, разглядывает нас. 
В  лаконичной  итоговой  фразе  возвещается  судьба,  бесстрастно  утверждается  должное,  от 
которого не уйти:  извечно трагическое одиночество поэта. Но не «угрюмство – сокрытый двигатель его». 
После  сильнейшего  душевного  потрясения  наступает  своеобразный  катарсис — и  вновь  божественно 
парит в вышине, устремляется вдаль и замирает одинокая фигура поэта. Он просто разглядывает нас. Это 
вполне  в  духе  Пушкина.  По  наблюдениям  пушкиноведа  Е.А.  Маймина,  в  стихах  Пушкина  «почти  не 
встречается не только примерных уроков, но и окончательных решений» [3, с.66].  
У  каждого  времени,  у  каждого  человека  свой  Пушкин.  Имя  Пушкина  выполняет 
антропологическую  функцию,  напоминает  о  том,  что  мы  люди.  Посредством  имени  Пушкина 
складывается  собственный  портрет,  потому  что  Пушкин - точка  отсчёта,  он  задаёт  модель  жизни  и 
творчества.  Переосмыслить,  интерпретировать  пушкинское  слово  в  аспекте  современных  реалий – это 
возможность  приблизиться  к  гению,  ощутить  стихию  вечно  живого,  преобразующего  начала.  Для  О. 
Сулейменова это своеобразная форма жизненного и творческого противостояния. Он обращается прежде 
всего  к  личности,  к  авторитету  поэта,  и  в  то  же  время  к  мотиву  памятника.  Потому  получается  не 
профанация образа поэта, а снова становится интересен текст. «Текст всегда больше самого себя», - мы 
снова  убеждаемся  в  справедливости  замечания  Бахтина.  Настолько  банален  классический  текст,  что, 
кажется,  и  сказать  нечего.  Но  в  интерпретации  нашего  современника,  по-сулейменовски  очень 
оригинально  и  свежо,  заиграл  один  из  частотных  мотивов  русской  поэзии.  Пушкин  выступает  в  роли 
Пушкина,  сама  его  личность  как  очень  дерзкого,  весёлого  человека  предполагает  игру,  мистификацию, 
которая разворачивается на наших глазах.   
Со  всей  ясностью,  цельностью,  просветлённостью,  спокойной  углублённостью  стихотворение 
О.Сулейменова  отстаивает  ценности  и  идеалы,  которые  необходимо  хранить  и  проповедовать  всегда. 
Недаром  толпится  народ  на  площади  Пушкина.  Жизнь  Пушкина  осмысляется  как  жребий  поэта. 
Переключения  из  житейского,  единичного  плана  в  житийный  говорят  о  силе  и  божественности 
творчества,  представляют  жизнь  поэта  как  подвижничество.  Здесь  не  важна  национальная 
принадлежность, важна простота откровения, прямота и независимость поэтического слова.   

Антитеза  как  художественный  приём  в  стихотворении  О.Сулейменова  информативно  очень 
насыщенна,  нравственно  активна.  И  потому  совсем  не  горькие  финальные  строки.  В  них  содержится 
напоминание о возросшей ответственности художника в современном мире, напоминание о его главной и 
извечной задаче, ставшей остро насущной: искать гармонию в глубине жизни и ею исцелять.   
 
1.     Сулейменов О. Определение берега. - Алматы, 1976. 
2.     Лотман Ю.М. Александр Сергеевич Пушкин. Биография писателя. - Л.,1983. 
3.    Маймин Е.А. О философской лирике Пушкина. - Пушкинский сборник.  - Псков, 1972. - С.56-89. 
 
Түйін 
 Бұл мақалада О.Сулейменовтың өлеңіндегі Пушкинның классикалық дəстурлері зерттеледі.  
 
Summary 
In this article is gives analyse of O. Suleimenov`s poem connected with classical Pushkin`s traditions. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал