Хабаршы вестник



жүктеу 5.01 Kb.

бет1/18
Дата08.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

 
 
3
 
ISSN 1728-7804 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ХАБАРШЫ
 
ВЕСТНИК
 
 
“Филология   ғылымдары”  сериясы  
Серия  «Филологические  науки» 
№ 4 (34), 2010 ж. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
4
Абай атындағы Қазақ ұлттық 
педагогикалық университеті 
 
 
ХАБАРШЫ 
“Филология  ғылымдары” сериясы 
№ 4 (34), 2010 ж. 
 
Шығару жиілігі -  жылына 4 нөмір. 
2000 ж. бастап шығады. 
 
 
 
Бас редактор  
филол.ғыл.д., проф
Б.Əбдіғазиұлы
 
 
Бас ред. орынбасарлары: 
пед.ғыл.д., проф.  Ф.Ш.Оразбаева, 
      филол.ғыл.д., проф. С.Д.Əбішева 
 
Ғылыми редакторлар: 
филол.ғыл.д., проф. М.Ш.Мұсатаева, 
филол.ғыл.д., проф. Т.С.Тебегенов, 
филол.ғыл.д., профА.Қ.Жұмабекова
филол.ғыл.д., профТ.В.Шевякова 
 
Редакциялық алқа  мүшелері
пед.ғыл.д., проф.  Г.А.Қажығалиева, 
филол.ғыл.д., проф. К.И.Мирзоев
     пед.ғыл.д., профТ.Қ.Жұмажанова, 
   филол.ғыл.канд.,доц. Н.Ж.Нұртаева, 
           профессор Н.М.Исмаил 
 
Жауапты хатшылар
филол.ғыл.д., проф. Л.Т.Килевая, 
филол.ғыл.д., проф. Б.Қасым 
 
 
© Абай атындағы Қазақ ұлттық 
педагогикалық университеті, 2010 
 
 
 
 
Қазақстан Республикасының мəдениет 
жəне ақпарат министрлігінде 2009 жылы 
мамырдың 8-де тіркелген N 10109 – Ж 
 
Басуға 06.12.2010 қол қойылды.  
Таралымы 300 дана. Көлемі 15,2 е.б.т. 
Пішімі 60х84 1/8. Тапсырыс 403. 
 
050010, Алматы қаласы, 
Достық даңғылы, 13. 
Абай атындағы ҚазҰПУ 
 
 
 
 
Абай атындағы Қазақ ұлттық 
педагогикалық университетінің 
 Өндірістік-жарнама бөлімінің баспаханасы 
 
 
М а з м ұ н ы 
С о д е р ж а н и е 
 
ЛИНГВИСТИКА. ПСИХОЛИНГВИСТИКА.  
СОЦИОЛИНГВИСТИКА 
Абдыгалимова  Ж.  Кереку  өңірі  топонимиясының 
қалыптасуындағы этномəдени негіздер……………………… 
Байгашканова  Н.Д.  Особенности  выражения  пассивного 
залога в немецком языке............................................................ 
Баяхметова  А.А.  К  вопросу  о  чередовании    морфем  в 
процессе  образования  производных  с  формантами -ок  и 
– ец................................................................................................ 
Қасым Б. Жаңа қолданыстардың  жасалу жолдары............... 
Сулейменова З.Е. Значение слова и его описание................. 
Тəттібаева  А.Е.  Медицина  аталымдарының  метафоралану 
тəсілі............................................................................................. 
Шаһарман  Г.П.  Күрделі  сөздер  құрамындағы  сан 
есімдердің мағыналық ерекшеліктері.......................................  
 
ҚОЛДАНБАЛЫ ТІЛ БІЛІМІ 
Еркибаева  Г.Г.,  Усенова  Г.  Использование  толкового 
словаря при работе с текстом при изучении глаголов............ 
Жангираева  А.Б.
  М
езгіл  мəнді  сөйлемдердің  синонимдік 
қатарға түсу қабілеті................................................................... 
Мамаев  Қ.С.  Қазақ  тілі  мəтіндеріндегі  əріптердің 
статистикасы ............................................................................... 
Нуртазина  М.Б.  Типы  актуализированных  временных 
отношений последовательности действий............................... 
Османова 
З.Ж. 
Ілияс 
Жансүгіров 
поэзиясындағы 
топонимдердің берілуі................................................................ 
Суатай С.Қ. Қазақ тіліндегі үнемдеу заңы туралы................. 
Ташимханова  Д.С. 
Интертекстуальность  и  средства 
ее реализации 
в публицистическом тексте...........................  
Тулеева Ч.С. К вопросу о реализации ударения в немецком 
и  кыргызском  языках  (сравнительно-сопоставительный 
анализ).......................................................................................... 
Шаймерденова  К.  Түркі  тілдерінің  жіктелу  жəне 
грамматикалық тұлғалар жайында............................................ 
 
      ƏДЕБИЕТТАНУ 
 
Айтуғанова С.Ш. Прозадағы лиризм...................................... 
Əжиев  Қ.Ө.
 
Қалтай  Мұхамеджанов  драматургиясындағы 
тартыс...........................................................................................
 
Баймолда Д. Баян-Өлгей қазақ радиосына 45 жыл................ 
Байтанасова  Қ.М.  Орыс  мемуаристикасының 
қалыптасуы.....................................................................
 
Ізтілеуова  С.Д.  Абай,  Шəкəрім    шығармаларындағы  
тіректі ұғымдар............................................................................ 
Қапасова  Б.Қ.  Қазақ  балалар  фольклоры:  қоғам  мен 
көркем бейне................................................................................ 
Қансейітова  Ж.  Ш.Бөкеев    өлеңдерінің  көркемдік 
ерекшелігі мен стилі................................................................... 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 

10 
13 
 
16 
 
18 
 
 
 
22 
 
25 
 
27 
 
30 
 
34 
36 
 
39 
 
 
42 
 
45 
 
 
 
49 
 
52 
56 
 
59 
 
64 
 
68 
 
71 

 
 
5
 
Казахский национальный 
педагогический 
университет имени Абая
 
 
ВЕСТНИК 
 
Серия 
«Филологические науки» 
№ 4 (34), 2010 г. 
 
Периодичность - 4 номера в год. 
Выходит с 2000 года. 
 
Главный редактор 
д.филол.н., проф.Б.Абдигазиев 
 
Зам.гл.редактора: 
д.п.н., профФ.Ш.Оразбаева, 
д.филол.н.,профС.Д.Абишева 
 
Научные редакторы
д.филол.н., проф.М.Ш.Мусатаева
д.филол.н., профТ.С.Тебегенов, 
д.филол.н., профА.К.Жумабекова
д.филол.н., проф. Т.В.Шевякова 
 
Члены редколлегии
д.п.н., проф. Г.А.Кажигалиева
д.филол.н., проф.К.И.Мирзоев, 
к.филол.н, .доц. Н.Ж.Нуртаева, 
д.п.н.профТ.К.Жумажанова, 
проф. Н.М.Исмаил 
 
Ответственные секретари
д.филол.н., проф. Л.Т.Килевая, 
д.филол.н., проф. Б.Касым 
 
© Казахский национальный педагогический 
университет имени Абая, 2010 
 
Зарегистрировано 
в Министерстве культуры и информации РК 
8 мая 2009 г. N 10109 - Ж 
 
Подписано в печать 06.12.2010. 
Формат 60х84 1/8.  Объем 15,2 уч.-изд.л. 
Тираж 300 экз. Заказ 403. 
 
050010, г.Алматы, 
пр.Достык, 13, КазНПУ им.Абая. 
 
Типография  Производственно-рекламного 
отдела Казахского национального 
педагогического университета имени Абая. 
Қызырова  Ə.  «Қайырымдылық»  пен  «зұлымдық» 
этникалық  категорияларының  əлемнің  паремиологиялық 
суретіндегі сипаты...................................................................... 
Оралбаев Ө. Жырмен жалғасқан жылдар............................... 
Цой  Е.С.  Художественное  время  в  рассказе  Л.Улицкой 
«Счастливые».............................................................................. 
Шəдібекова А. А.Бақтыгереева шығармаларының жанрлық 
өрісі............................................................................................... 
Шыныбекова  А.С.  Драмадағы  сөйлеу  қатынасының 
прагматикасы............................................................................... 
Шыныбекова  А.С.  Қазақ  тіл  біліміндегі  прагматикалық 
зерттеулер жайында.................................................................... 
Бузаубагарова 
К.С. 
Принцип 
«сознательных 
противоречий»  в  стихотворении  О.Сулейменова  «На 
площади Пушкина»..................................................................... 
 
ПЕДАГОГИКА МЕН ƏДІСТЕМЕ МƏСЕЛЕЛЕРІ 
Акпаров  Ж.А. 
Психолого-педагогические    и    дидакти-
ческие    основы    использования  учебно-познавательных  
задач      для    развития    познавательной  активности  
студентов...................................................................................... 
Остапенко  Л.В.
 
Способы  образования  компьютерной 
лексики.........................................................................................
 
Нуржанова  А.А.  Методические  приемы  формирования  и 
развития  прагматического  компонента  лингвокоммуника-
тивной  компетентности  студентов-казахов  в  практическом 
курсе русского языка.................................................................. 
Раимбекова М.А. Некоторые  методические  принципы    в 
обучении  казахоязычных  студентов  орфоэпии    русских 
слов............................................................................................... 
Раимбекова М.А. История изучения фонем и  проблемы их 
модификации............................................................................... 
Минайдарова 
М.Е. 
Использование 
инновационных 
методов  обучения  на  занятиях  практического    курса 
русского языка............................................................................ 
Естаева  Т.Е.  Контролируемая  самостоятельная  работа 
студентов педагогического вуза................................................ 
 
 
 
 
75 
78 
 
81 
 
84 
 
88 
 
91 
 
 
95 
 
 
 
 
 
99 
 
102 
 
 
 
105 
 
 
110 
 
113 
 
 
116 
 
119 
Білім  жəне  ғылым  саласындағы  бақылау  Комитеті  Алқасының  шешімі  негізінде  Абай  атындағы  ҚазҰПУ-дың 
Хабаршы  журналының  «Филология  ғылымдары»  сериясын  педагогика  ғылымдары  бойынша  диссертациялардың  негізгі 
ғылыми нəтижелерін жариялайтын басылымдар тізбесіне енгізілгені туралы хабарлайды. 
 
На  основании  решения  Комитета  по  контролю  в  сфере  образования  и  науки    Вестник  КазНПУ  им.Абая,  серия 
«Филологические науки»  внесен  в перечень изданий для публикации основных научных результатов диссертаций.  
Тікелей берілген репродукциялық əдіспен басылады 

ЛИНГВИСТИКА. ПСИХОЛИНГВИСТИКА. 
СОЦИОЛИНГВИСТИКА 
 
 
КЕРЕКУ ӨҢІРІ ТОПОНИМИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ ЭТНОМƏДЕНИ НЕГІЗДЕР 
 
Ж.Абдыгалимова – 
ПМПИ-дің аға оқытушысы 
 
Бейнелі  аталымдар  қазақ  жəне  түркі  тілдеріндегі  топонимиялық  зерттеулер  қазіргі  дейін 
синхрондық  сипаттау  мен  этимологиялық,  лексика-семантикалық,  этнолингвистикалық  талдаумен 
шектеліп келгендігі белгілі.  Топонимикалық зерттеулерде этноəлеуметтік, этнографиялық, шаруашылық 
ерекшеліктеріне  қатысты  мол  деректер  келтірілген.  Яғни  олар  осыдан  бір-екі  ғасырдан  астам  уақыт 
бұрынғы  қазақ  жерінде,  əрбір  өлкесінде  қалыптасқан  топонимикалық  жағдаятынан  хабардар  етеді.  Осы 
тұрғыдан алғанда  Кереку өңірінің қазіргі кезде қалыптасқан топонимикалық жүйесін көне жазбалар мен 
қазіргі  ғылыми  зерттеу  еңбектеріндегі  топонимдік  деректердің  негізінде  зерттеу  қажеттілігімен 
байланысты.                                                        
Кереку өңірінде еліміздің тəуелсіздік алғаннан кейіндгі кезеңдегі саяси-əлеуметтік, экономикалық, 
мəдени,  өзгерістер  əкелуі  топонимдік  жүйесіне  де  ықпал  етті.  Ежелден  табиғи  қалыптасқан  ұлттық 
топонимдік  аталымдар  кеңес  дəуірі  тұсында  жасанды  топонимдік  аталымдармен  алмастырылды. 
Нəтижесінде  аймақтың  жер-су  атаулар,  əсіресе  ойконимдер  (елдімекен  атаулары)  саясаттандырылып 
өзгеріп,  сол  кезеңдегі  саясатқа  қызмет  етті.  Мысалы,  Октябрь,  Коммунар,  Суворово,  Молодежное, 
Никольский, Железинка, ХУІІІ партсъезд т.б.  Кереку өңңрінің топонимдік жүйесінде осындай тілден тыс 
экстралингвистикалық  факторлардың    əсерінен  болған  бірнеше  жылдар  аралығындағы  өзгерістер  мен 
қалыптасу ерекшеліктері аталымдар жүйесінде көрініс тапты. 
Қазақтың  елінің  кең  байтақ  даласы,  ондағы  жер-су  жəне  əр  белес-обасына  белгілеп  ат  қоюы 
ежелден  ұлттық  дүниетаным  тұрғысынан  келе  жатқан  аталым  үдерісінің  бірі.  Жер-су  атаулары 
географиялық  белгі  ретінде  қызметімен  қатар  сол  жерді  мекендеген  халықтың,  қауымдыстықтың  салт-
дəстүрі,  ой-санасы,  рухани  болмысын  бойына  жинақтаған  кумулятивтік  маңызы  зор  мəдени  құндылық 
болып табылады.  
Ежелгі қазақ өркениетінің «алтын бесігіне» айналған түркі халқының көне жер-су, қала атаулары 
ұлтымыздың  мəдени  феномені  ретінде  оның  топонимдік  жүйесін  айшықтандырып,  ерекшелендіріп 
тұрады.  Зерттеу  жұмыстың  өзектілігі  қазақы,  жалпытүркілік  бейнелі  аталымдардың  ұлттық 
құндылыққа  айналған  (Атжетер,  Əулиебұлақ  Əулиетас  Бабалы  Баянауыл  Бөріқұлаған  секбұлақ 
Жаманадыр  Жыңғылды  Итжатпас  Итмұрынды,  Итшоқы  Итшоқы,  Күшікжуған,  Сулысор, 
Күшікжуған,  Қарағайлыбұлақ,  Қарағайлытас,  Қарадің  Қаражал  Найзақара  тауынан  Қарақуыс, 
Қаражар, Қаражыра, Қарақоғалы, Майқайың, Ақсу, Қарасу, Жаңажол, Бесқарағай, Баянауыл, Екібастұз, 
Құндыкөл, Егіндібұлақ, Біржанкөл, Жасыбай, Ақкөл, Қызылтаң, Сабындыкөл т.б) атауларының таңбалық 
бейнелу себептерін анықтауға да байланысты.                      
Тіл мен мəдениетті бірлікте қарастыру - лингвомəдениеттану саласымен байланысты. В.Воробьев: 
«Лингвокультурология – это  комплексная  научная  дисциплина  синтизирующего  типа,  изучающая 
взаимосвязь и взаимодействие культуры и языка в его функционировании и отражающая этот процесс как 
целостную  структуру  единицу  в  единстве  их  языкового  и  внеязыкового  (культурного)  содержания  при 
помощи системных методов с ориентацией на современные приоритеты и культурные установления...» – 
[1, 37 б.] деп лингвомəдениеттануға анықтама берсе, ал В.А.Масловa: «Лингвокультурология – это наука, 
возникшая на стыке лингвистики и культурологии и исследующая проявления культуры народа, которые 
отразились и закрепились в языке» [2, 8 б.] деген  анықтама береді. 
Лингвомəдениеттану – лингвистика  мен  мəдениеттанудың,  соның  ішінде  топонимикаға  қатысты 
қырын    сабақтастыратын  тілдің  бір  саласы.  Лингвомəдениеттану – ұлттық  сипаты  бар  əлеуметтік, 
танымдық,  этникалық,  саяси,  руханилық,  тұрмыстық  қағидалар  мен  заңдылықтарды  тілдік  құралдар 
арқылы  жеткізуді  зерттейтін  тіл  білімнің  жаңа  бағыттарының  бірі.  Лингвомəдениеттанудың  ең  негізгі 
мақсаты – ұлттық  болмыстың  тілдегі  көріністерін,  тіл  деректері  мен  халықтық  танымдық,  этика-
 
6

 
 
7
 
эстетикалық категориялары арқылы рухани мəдениетін танытып, олардың қызметі мен орнын анықтауға 
негізделген.  Қазақ  тіл  білімінде  лингвомəдениеттану  ғылымы  пəніне  қатысты  деректер  Ш.Уəлиханов, 
А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, М.Əуезов еңбектерінен бастау алып,  Ə.Марғұлан, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, 
Ə.Қайдар,  Р.Сыздық,  Е.Жанпейісов,  Т.Жанұзақов,  жаңа  бағыттағы  зерттеулерде  Н.Уəли,  Ж.Манкеева, 
Б.Қасым, А.Тұрышев, Қ.Рысберген т.б. тілшілердің еңбектерінен көрініс тапты. 
Ұлттық мүддеге негізделген таным мен түсінікті топонимикалық аталым біріліктерін суреттейтін 
дүниенің тілдік бейнесі мен таным тұрғысынан тұтастықта зерттеудің мəні зор. 
Тілшілер  Т.Жанұзақов,  Қ.Рысберген  ономастикалық  кеңістік  жайында: «Əдетте  ономастикалық 
кеңістікті  кез  келген  халықтың,  қауымдастықтың  тілдік  құралдарымен  белгіленетін  ақиқат  жəне  қияли 
нысаналардың  атаулары  мен  есімдері,  яғни  онимдік  бірліктері  құрайды.  Ол  атаулар  тілді  тұтынушы 
халықтың қалыптасқан «əлемнің тілдік моделіне» сай, қоршаған ортаны сан ғасырлар бойы қалыптасқан 
дүниетаным, ұлттың ой-өресі негізінде бөлектеу ерекшелігіне сəйкес жасалады» [3,6 б.]. Ономастикалық 
кеңістік өзіндік құрылымы бар өріс жиынтығынан құралады. Ол ғаламның ономастикалық бейнесі болып 
табылады. Қазақтың жер-су атаулары тарихи уақыт шеңберінде үнемі өзгеріп отырады. Олардың барлығы 
этномəдени, əлеуметтік-саяси, экономикалық, материалдық əлеммен байланысты болып келеді.  
Жер-су  аттары – тарихи  мұралардан  дерек  беретін  ғасырлар  бойы  қалыптасып,  түрлі  кезең  мен 
дəуірлерде өзгерістерге ұшырап осы кезеңге жеткен тілдік таңбалар. Бұл осы өлке мен аймақтың тарихи 
үдерістер  мен  өзгерістерге  қатысты  өрбиді.  Елдің  тарихының  іздері  сол  өңірдің  топонимиясында  қалып 
отырған, яғни тау мен ойы, өзені мен көлі, қыры мен қыраты, асуы мен белі – бүкілі өткен тарихтың үзікті 
беттерінен  көрініс  береді.  Бұлардың  тарих  үшін  етер  қызметі  мол  құнды  деректер.  Кең-байтақ 
елдімекендердегі  бұл  атаулардың  сақталуының,  мұқият  теріліп,  жинақталып,  есепке  алынуының, 
зерттелуінің зор маңызы бар. Жер-су атауларын халық тарихы мен  оның тілінің тарихы арасында тығыз 
байланыстылықты  тыс  қалтырмай,  оларды  терең  талдау  арқылы,  жаңа  қырынан  зерделеуге  мүмкіндік 
береді.  
Тілді танымдық тұрғыдан зерттеу бүгінгі білімінде өзекті мəселелердің бірі. Ұлттың өзін қоршаған 
дүниеге  деген  көзқарасы  негізінде  дамыған  ментальдік  танымдардың  пайда  болу  жолдарын  когнитивті 
лингвистика  саласы  арқылы  анықталады.  Когнитивті  лингвистика  -  ғылымның  философия,  логика, 
лингвистика,  психология,  мəдениеттану,  жасанды  интелект  сияқты  бірнеше  салаларының  басты 
тоғыстыру  арқылы  тілдік  мəселелерді  шешуді  ұсынады.  Тілдік  бірліктердің  когнитивтік  тұрғыда 
құрастырылуы адамның қоршаған əлемді қабылдауымен байланысты. Адамның ойлау əрекеттері тəжірибе 
арқылы жинақталған білім қорына əртүрлі операциялар жүргізуімен іске асырылады. Жинақталған білім 
таңбалар  арқылы  белгіленеді.  Лексемалардың  мағынасы  əлем  үлгілерін,  яғни  шынайы  өмір  кескіндерін 
суреттейді.  
«Кеңістік»  концептісінің  ішкі  мазұнын  «атамекен», «атақоныс», «атажұрт», «кіндік  қаны 
тамған  жер»  секілді  үлгілеудің  қатысымен  анықтауға  болады. «Кеңістік»  концептісіне  енетін  «жер 
бедері», «тау», «су»  жүйелеріне  қатысты  жиі  қолданылатын  жалпы  атаулар:  шөл,  көл,  қара  жер,  қыр, 
қоныс,  өзен,  жайлау,  дала,  тас  т.б.  Адамның  дүние,  өмір  тануға  ұмтылуы – өте  ежелгі  жəне  табиғи  да 
күрделі үрдіс. Біздің заманымыздан бұрынғы VI-VII ғасырларда-ақ гректер Апполлон ордасында «Өзіңді 
өзің  таны»  деп  тасқа  ойып  өсиет  қалдырғаннан-ақ,  адамзаттың  о  бастан  дүниедегі  өзінің  орны  менен 
болмыс-бітімін анықтауға қатты мəн бергені байқалады. 
Бейнелі  аталымның  жасалуындағы  сананың,  танымның,  ойлаудың  тілдегі  таңбасы  бүгінгі 
лингвистикада тың мəселердің қатарына жатады. Тіл мен ойлау бір-бірімен байланысты, заңды құбылыс. 
Тілдегі  таным  көрінісі – таңбаны  ғылыми  тұрғыдан  саралау,  таңба  аталым – атау  неден  басталатынын, 
қандай  заңдылықтармен  жүзеге  асатынын,  оның  белгілері  қандай,  оның  дамуы  жəне  қалыптасу  үрдісін 
терең зерделегенде, талдағанда өз шешімін табады. 
Аталым 
жасауда 
халықтың 
танымдық 
ой-өрістік 
денгейінің 
жан-жақтылығымен 
байланыстылығын тіл деректерінің сырына, құпиясына терең үңілуді қажет етеді. Соның негізінде бейнелі 
аталымдардың  яғни  тіл  бірліктерінің  жасалуындағы  осы  үдерістің  қатысын  зерттеу  тіл  мен  ойлау 
арақатынасын жаңа қырынан тануға жетелейді.  
Жалпы  топонимдердің  семантикасы  кез-келген  жағдайда  адамның  белгілі  бір  географиялық 
нысандарға  тікелей  немесе  жанама  қатынасын  аңғартады,  сол  нысандардың  ішкі  не  сырты  қасиеттерін, 
сипатын танытып тұрады. Сөйтіп, лексика-семантикалық топтау ұлттық топонимдердің маңызы мен мəнін 
аша  отырып,  адамның  табиғат  пен  қоғамдық  өмірге  арақатынасының  дəрежесінен  молынан  хабардар 

 
8
етеді.  Халық  өмірінің  əр  кезеңдерінде  пайда  болған  мəдени  құбылыстар  мен  өзгерістердің  өмірге  жаңа 
топонимдер əкелетінін, сөйтіп топонимдер жүйесінің берік қалыптасуы мен қызмет етуімен ықпал жасап 
отыратынын  бағамдауға  болады.  Бейнелі  аталымдар  жер-су  аттарымен  қоса  адам  есімдерін  де  жəне 
астрономиялық  атауларда  кездеседі.  Бейнелі  аталымдардың  қалыптасуына  кісі  аттарының  үлесі  бар. 
Мысалы, Қаратайқасым, Қозғанбай, Қүрманбай, Мақаш, Мақсұтжыра, Қоржынбай т.б.     
Халық  есімдерінің  ішінде  образды  есімдер  кездеседі.  Атап  айтқанда  нақап  аттарда  көптеп 
көрінеді.  Мысалы:  Таусоғар,  Желаяқ,  Шіңкілдек,  Тоңқылдақ,  Мұрынтас  Найзатомар,  Аққусор  т.  б. 
Сондай-ақ  көнеден  келе  жатқан  салт  бойынша  ырымдап  ат  қоюларда  образдылық  көрініп  тұрады. 
Мысалы: Бұқабай, Бұқа, Өгізбай сияқты аттарды жиі кездесуге болады.  
Аталым қағидасы бойынша əрбір тілдің өзіндік негізгі шарты болып саналатын адам санасындағы 
əлем бейнесі оның аталымдық зат пен ұғымның бір мағынада тілдік таңбамен сəйкес келуі. Ұғым арқылы 
сөздің мағынасы мен мəні танылады. Ұғым таным негізінде айқындалады десек, ал оның нақты көрінісі 
атау арқылы жүзеге асады, сөзжасамдық тəсілдер негізінде қалыптасады. Таңбалар сөздің сыртқы тұлғасы, 
жамылғышы,  ал  оның  ішкі  сипаты  мазмұн  межесінде  көрінеді.  Бейнелі  аталым  ретінде  сөзжасамдық 
заңдылықтар  мен  əрекеттердің  нəтижесінде  жасалады.  Сонымен  мына  төмендегідей  елдімекендерді 
образды  аталымдар  қатарына  жатқызуға  болады.  Барсакелмес,  Қыземшек,  Сабындыкөл,  Бөріқұлаған, 
Бөрілікөл,  Бүркітті,  Қарашоқы,  Біржанкөл,  Қоңқашбай,  Қарамола,  Жуантөбе,  Қараөзек,  Қарасор, 
Қарасу,  Қызылтүмсық,  Қатынкөл  т.  б.  Қорыта  айтқанда  қазақ  лингвистикасында  уəждеме,  аталым 
теориясы негізінде бейнелі аталымдардың ғылыми терең талдануды қажет ететін сала деп айтуға болады. 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал