Ңг Жоғары оқу орындарының Кауымдастыгы


КӨП КЛЕТКАЛЫЛАР - METAZOA



жүктеу 23.02 Mb.
Pdf просмотр
бет43/248
Дата09.11.2022
өлшемі23.02 Mb.
#23561
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   248
Зоология кітап
КӨП КЛЕТКАЛЫЛАР - METAZOA
Жануарлар дүниесі Zoa немесе Animalia бір клеткалылар 
Protozoa және көп клеткалылар Metazoa деп аталатын екі тармаққа 
бөлінеді.
Бір клеткалылар Protozoa морфологиялық жағынан бір клеткалы 
формалар бола тұрып, физиологиялық жағынан әрқайсысы өз алдына 
жеке организмдер, себебі тірі организмдерге тән зат алмасу, қозғалу, 
қорегін ұстау, ас қорыту, зәр шығару, тыныс алу, көбею, өсу, ортаға 
бейімделу қызметтерін дербес атқара алады. Осыған байланысты бір 
клеткалыларда эволюциялық дамудың барысында клетканың құры- 
лысы мен атқаратын қызметі күрделіленген. Солардың ішінде бір 
клеткалылардың күрделіленуінің негізгі үш процесін қарастырайық: 
1-клеткадағы хромосомалар санының өсуі немесе полиплоидиялану. 
Полиплоидияланудың арқасында клеткалар физиологиялық жағынан 
қабілеттілеу, өз өлшемдерін және жұмыс өнімділігін арттырады 
(мысалы, сәулелілер 
Radiolaria класс тармағында); 2-клеткадағы 
ядролар санының өсуі немесе полиэнергидтену. Полиэнергидтенудің 
арқасында ядролар саны көбейіп, дифференцияланып, құрылымы 
мен атқаратын қызметінің ерекшелігіне қарай генеративті және 
вегетативті ядроларға бөлінеді, генеративті ядро тек қана көбею, ал 
вегетативті - клетканың қалған тіршілік қызметтерін атқарады 
(миксоспоридиялар, опалининалар, инфузориялар); 3-клеткалардын 
санының өсуі немесе колониялану. Колониялану арқасында бөлінген 
клеткалар бір-бірінен ажырамай, тығыз орналасып, эллипс немесе шар 
пішіндес колония құрайды. Колонияның клеткалары өзінің құрылымы 
мен атқаратын қызметтерінің ерекшелігіне қарай соматикалық және 
генеративті клеткаларға бөлінеді. Генеративті клеткалардан макро 
және микрогаметалар түзіледі, ал соматикалық клеткалар колонияның 
барлық тіршілік қызметін атқарады (пандорина, эвдорина, вольвокс 
туыстастарында). Осындай күрделіленген бір клеткалылар, әсіресе 
колонияльді формалары көп клеткалыларға бастау жасайды.
74


ОМЫРТҚАСЫЗДАР ЗООЛОГИЯСЫ
Эволюциялық тұрғыдан қарағанда көп клеткалы жануарлардың арғы- 
тегі колонияльді бір клеткалылар екендігіне күмән жоқ.
Көп клеткалылардың (Metazoa) негізгі сипаты: денесі дифферен- 
цияланған көп клеткалардан және үш үрық жапырақшаларынан 
эктодерма, энтодерма, мезодермадан тұратындығы. Осындай үш 
жапырақшалар көп клеткалылардың ұрығы дамыған кезінде 
қалыптасады. Ұрықтың дамуы барлық көп клеткалы жануарларға тән. 
¥рықтану кезінде аталық және аналық екі гаметалар қосылып 
зиготаны түзейді, содан кейін организмнің жеке дамуы онтогенезі 
басталады. Зигота бөлшектеніп бір-біріне тығыз жанасқан бласто- 
мерлер деп аталатын клеткалар тобын құрайды, ал осылардан блас­
тула деген бір қабатты ұрық түзіледі. Бластула шартәрізді, ішкі 
қуысы бластоцель деп аталады, бұл бірінші қуыс. Бластула түзіліп 
болғаннан кейін дамудың екінші кезеңі 
гаструляция немесе екі 
қабатты ұрықтың дамуы басталады. Ұрықтың екінші қабаты, блас­
тула клеткаларының ішкі бластоцель қуысына ауысуы нәтижесінде 
пайда болады. Гаструляция әр түрлі әдіспен жүре алады: инвагинация 
(бластуланың бір жақ қабырғасы ішкі бластоцель қуысына жиырылу 
арқылы екінші қабат түзіледі); иммиграция (бластула кабырғасын- 
дағы клеткаларының біразы өз орнынан бластоцель қуысына ауысып, 
екінші қабатгы құрайды); эпиболия т. б. Гаструланың екі ұрық 
жапырақшасының біреуі эктодерма сыртқы қабат, екіншісі энто­
дерма ішкі қабат. Осыдан кейін эктодерма және энтодерманың аралы- 
ғынан клеткалардың үшінші мезодерма қабаты түзіледі де, мүшелер 
құрала бастайды.
Төменгі сатыдағы көп клеткалы жануарлардың (губкалар, ішек- 
қуыстылар, ескектілердің) ересек формалары қос қабатты күйінде 
қалған.
Жануарлардың деңгейін, ортақ құрылымын, арасындағы морфо- 
физиологиялық, филогенетикалық байланыстарын, эволюциялық 
сатысын көрсету үшін оларды типтерден де жоғары ірі топтарға 
жіктестірген.
Көп клеткалылар (Metazoa) үлкен үш бөлім үсті топқа бөлінеді: 
Phagocytellozoa, Parazoa, Eumetazoa.
Phagocytellozoa 
алғашқы қарапайым құрылысты көп клетка­
лылар. Жануарлар дүниесінін аргы тегінің белгілерін осы уақытқа 
дейін сақтап калган жәндіктер. Бұл топты жаңадан ашылған тақталы- 
лар - Placozoa типі құрайды.
75


ОМЫРТҚАСЫЗДАР ЗООЛОГИЯСЫ
Parazoa 
төменгі сатыдағы көп клеткалылар. Бұлардың дене 
құрылысында тканьдері, мүшелері, нерв клеткалары болмайды. 
Осыларға губкалар Spongia типі жатады.
Eumetazoa нағыз көп клеткалылар. Олардың тканьдері, мүшелері, 
нерв клеткалары, нерв жүйесі жақсы дамыған. Eumetazoa қатарындағы 
жануарлар мүшелерінің белгілі ретімен орналасуына немесе дене 
симметриясына байланысты екі үлкен бөлімге бөлінеді: сәулелі 
(радиальды) - Radiata және билатеральды (екі жақты) 
Bilaterata 
симметриялы жануарлар.
Сәулелі симметриялы жануарлардың денесі эктодерма, энтодерма 
қабаттарынан тұратыңцықтан оларды қос қабаттылар - Diploblastica 
деп те атайды. Бұларға ішекқуыстылар - Coelenterata және ескектілер 
- Ctenophora типтері жатады.

жүктеу 23.02 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   248




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет