ҒҰлама ісләм Жарылғаповтың жазушылық, ғалымдық келбеті Жаппар Өмірбеков



жүктеу 160.39 Kb.

Дата08.09.2017
өлшемі160.39 Kb.

ҒҰЛАМА 

Ісләм Жарылғаповтың жазушылық, ғалымдық келбеті 

Жаппар ӨМІРБЕКОВ 

Жарылғапов жолдас тілге шебер, 

көрнекті енбектері бар, өзі ойшыл, 

сыншыл адам. Ол — сөз тапқыш 

сөзгер — словотворец, виртуоз. 

Мұхтар ӘУЕЗОВ 

Біздің Ісләм Жарылғаповтай білімі 

жан-жакты жазушымыз болса, мой-

нымызға мінгізіп, арқалап жүрер едік. 

Шынғыс АЙТМАТОВ 

Жарылғапов Ісләм көркем әде-

биеттің редакторы санатында 

мейлінше ысылған маман, аса зейінді-

зерек редакторлардың бірі болып са-

налады. 

Ғабит МҮСІРЕПОВ 

Тіл жөніндегі, аударма жөніндегі ең 

данышпан адам Ісләм Жарылғапов. 

Ільяс ОМАРОВ 

К ө п  т і л д е н түйіп  о й - с е з і м , 

Т ө л тілдің  а р ш ы п көл көзін: 

Т ө л д е т і п  а н а тілімді, 

Бес  м ы ң  с ө з  қ о с т ы м  м е н  д е  ө з і м . 

І с л ә м  Ж А Р Ы Л Ғ А П О В 

1972  ж ы п . Жазушылар одағының екінші 

секретары (хатшысы) Іпияс Есенберлиннің 

кабинеті. Телефон шылдыр ете түсті. 

—  И ә ,  и ә . . . Сіздерде коллегиядағы талқ-

ылауларыңыз  н е м е н тынды?..  С е н е м і н , 

Іспәмнің ғұлама екенін апдақашан білеміз. 

Ол «Қылмыс пен  ж а з а н ы ң »  а у д а р м а с ы 

түгілі, Достоевскийдің өзін талдап, талқандап 

бер десең де талқандап  б е р е д і . . . Ешқан-

дай қалжыңы  ж о қ . . . иә, иә. Готовый док-

тор дейсің бе? Әрине, әрине... алдақашан 

дайын.  Ж а р а й д ы ,  ж о л ы қ қ а н д а  т о л ы қ 

естірмін... Бөтен хабар  ж о қ , сау бол!.. 

Ілекең әдетінше ыржыя аңқау күліп, ма-

ған қарап сөйледі: 

— Сезген шығарсың, жаңағы сөйлескен 

председатель... Шерияздан Елеукенов... 

Г о с к о м и з д а т т ы ң колпегиясында  М ұ х т а р 

Жанғалиннің аудармасы талқыланып, Ісләм 

Жарыпғапов баяндама жасапты.  А ғ а ң д ы 

өзің білесің ғой, көсіліп бір сөйлеп, колле-

г и я д а ғ ы л а р д ы ң айызын  қ а н д ы р ы п т ы . . . 

Ж ұ р т  м а қ т а у д а н  г ө р і  с ы н д ы ,  ә с і р е с е , 

өлтіре сынағанды қызыға тыңдайды  ғ о й . . . 

1970  ж ы л .  М о с к в а . КСРО  Ж а з у ш ы п ә р 

о д а ғ ы балалар  ә д е б и е т і н і ң Советіндегі 

мәжілісте Сейтжан Омаров екеуміз Қазақ-

стандағы балалар әдебиетінің жайынан ха-

барлама жасап, көкейкесті мәселемізді ай-

ттық. Сол мәжіпіске қатысқан Белорусси-

яның ақыны Э. Огницвет ертеңіне Советтің 

ж а у а п т ы  с е к р е т а р ы Т.  С е т у а н с к а я н ы ң 

кабинетінде жолыға кетіп, әуелі Сейтжан 

ағаны, іле мені тосын  қ ұ т т ы қ т а д ы , бұл 

қ ұ т т ы қ т а у д ы ң мәнін  т ү с і н б е г е н  С е к е ң 

с е б е б і н  с ұ р а д ы .  А қ ы н  ә й е л д і ң  к ө ң і л і 

көтеріңкі, соншапық лепті сөйледі: 

— Я только с совещания переводчиков... 

Вы знаете, как говорится, на своем веку не-

мало видала, слушала каких топько орато-

ров!.. Все же такого глубокого, всесторон-

не образованного редко встречала!.. Его, 

Жарылгапова, все слушапи с  о г р о м н ы м 

вниманием, затаив дыхание, а как аплоди-

ровали!.. Я переводчица так  с е б е , а он 

просветил... такие глобапьные злободнев-

ные проблемы ставит!.. Мы белорусские 

писатели его поддержим. Так вот с чем я 

вас поздравпяю... 

Бұл құттықтаудың себебін, кешкілікте 

«Россия» қонақ үйіне келген соң Ісекеңнің 

өзінен ауызба-ауыз оңаша тыңдадым. Бұл 

кісі сөйлегеннен кейін бірер адам сөз алғ-

ан, одан кейін үзіліс жарияланып, мәжіліс 

ж а л ғ а с ы н д а  а у д а р м а  к е ң е с і н і ң 

председателі Леонид Соболевтің ұсыны-

с ы  б о й ы н ш а  І с л ә м  Ж а р ы л ғ а п о в 

Б ү к і л о д а қ т ы қ  а у д а р м а  С о в е т і н і ң 

мүшелігіне сайланады. Сол Советте Ісекең 

кейін он алты жыл жемісті жұмыс атқар-

д ы .  Ж а қ ш а н ы ң ішінде айта кететін бір 

жәйт — Жарылғапов Ісләмға осы абырой-

ды қимай қалған біздің Жазушылар ода-

ғының сол  к е з д е г і басшыпары  б о л д ы . 

Ақыры, КСРО Жазушыпар одағы аудар-

ма Советінің жұмысына бұл кісі қатыспай 

қ а л д ы .  Ә й т с е  д е ,  І с е к е ң  а у д а р м а 

Советінің кейініректегі председателі Мико-

ла Бажанның тапсыруы бойынша мынадай 

нақтылы іс атқарды. Оп  м а р қ ұ м Қайне-

кей Жармағанбетов екеуі аударған Юрий 

Г е р м а н н ы ң  Д з е р ж и н с к и й  т у р а л ы 

әңгімелерінің үшінші басылымы — «Рево-

пгация саңпақтарының» соңғы сөзін түсі-

ніктеме беріп жариялады. Көркем аудар-

м а н ы ң  т е о р и я с ы  м е н  п р а к т и к а с ы н а 

кіргізген жаңалықтарының осы бір мыса-

лын, қалың көпшілік біле бермейді. 

Ю р и й Павлович Германның «Феликс 

Д з е р ж и н с к и й туралы хикаялары» атты 

кітабының «Накануне бури» дейтін бірінші 

бөлімін  І с е к е ң ,  « В р а ж д е б н ы е вихри» 

дейтін бөлімін Қайнекей Жармағанбетов 

аударып, Қазақтың мемлекеттік  к ө р к е м 

әдебиет (ҚМКӘБ) баспасында 1952 жыпы 

бастырып  ш ы ғ а р д ы .  Қ а з а қ  о қ ы р м а н ы 

бұл туындыны да қуана  қ а р с ы алып, 

қызыға  о қ ы д ы . 1981 жылы «Революция 

саңлағы» деген атпен Достық кітапханасы 

санатында үшінші рет басылды. 

Осы туындаманың «Құтырған құйын-

дар» бөлімін ақын Қайнекей Жармаған-

бетов аударды дедік. Ал ол 1974 жылы 

56 жасында қайтыс болған. Сол  к е з д е 

«Жазушы» баспасының ССРО хапықтары 

әдебиеті редакциясын  м е ң г е р е т і н м і н . 

Сондықтан бұл кітаптың шығу процесі 

әрі ондағы Ісләм Жарылғапов ұсынған 

туындату принциптері қолымыздан өтті, 

оқырмандар бұл жаңалыққа қалай қарай-

ды екен деп, өзімізше эксперимент жа-

садық. Бұны сол кездегі баспаның дирек-

т о р ы , белгілі әдебиетші, туындатушы 

Ә б і л м ә ж і н  Ж ұ м а б а е в  т а  қ о л д а д ы . 

Ісекең кітап соңынан «Бет жабар» деп 

атап, шағын мақала  б е р д і . Бұл соңғы 

с ө з д е  к ө п  д е р е к  б а р .  С о н ы ң  б і р і : 

«...Көркем тұындама (аударма) — ақын-

д ы қ шабыттың, суреткерлік дарынның, 

ғұлама білімнің, туындатқыш ұсталық-

тың жемісі» деген түйін, қисындық ой 

түйіні. Осы басылымдағы Жарылғапов 

жасап енгізген жаңа сөздердің (неоло-

г и з м ) бірі — «туындама», орысша — 

«перевод». «Революция саңлағының» 

титулында «ретворение» деп берілген. 

«Орысшадан аударғандар» делінетін 

ж е р д е : «Орысшадан туындатқандар» 

деп  ж а з д ы қ . 

Менің байқауымша, бұл өнерді қазақ-

ша «аударма» деу де, орысша «пере-

вод» деушіпік те жөнді емес, құлаққа, 

көзге ұйреншікті болып кеткендіктен, түлкі мән-

мағынасына жіті ой жүгіртіп қисын тезіне салма-

ғ а н д ы қ т а н ,  м а л ш ы қ т ы  қ о п д а н ы п  ж ү р м і з , 

дәлірек айтқанда, «туындама», «ретворения» 

сияқты қолайлы әрі мазмұнды мағынасын таба 

алмағандықтан қолданып келеміз. 

Ап былай  з е р салсақ, орысша «перевод», 

қазақша «аударма» ақыл-ойсыз, ой-сезімсіз, 

өнер салып толғанбай-ақ,  қ о п қимылымен ғана 

атқарылатын қаракетті білдіретін жансыз сөз 

сияқты. Екеуінде де бір тілдегі шығарманы ба-

сқа тілде жасауға ой-сезім күші, ақындық шә-

быт  қ у а т ы ,  с у р е т к е р л і к  қ ұ д і р е т сиқырлығы 

жұмсалатыны сезілмейді. Осы негізгі ұғымды 

б е р е алмайтын «перевод» орнына «ретворе-

ние» дегеннен бұл еңбектің қол өнері емес, ми 

қабілетінің күрделі өнері екені білінеді. «Ауда-

ру» қол қарекетін ғана керсетсе, «тудыру» — 

туындыны («творение») біпдіреді. «Туындату» 

— туындаманы («ретворение») білдіреді. Осын-

дай ойдан туған «ретворение» — «туындама» 

түбегейлі ізденуден туған дұрыс атауыш (тер-

мин) деп мақұлдадық та кітапқа енгізіп, жария-

ладық; міне, содан бері жеті жыл уақыт өтті, 

қарсы пікір болған емес. «Туындама» атауын 

газеттер де қолдана бастады. 

1955 жылы ССРО Жазушылар одағының ту-

ындама Советінің Пленумында (31 қаңтар) Ісләм 

Жарылғаповтың неологизмдерінің соңғы жаңа-

лығы ретінде осы атауышты айттым, Пленумға 

қатысушыларға бұл жаңалық ұнады, қазақша-

сы  Ө з б е к с т а н ,  Қ ы р ғ ы з с т а н ,  Т ү р к м е н с т а н 

өкілдеріне қатты ұнап, қайта-қайта сұрап,  ж а -

зып алды. Сол Ппенумда: «Жарылғаповтың өзі 

қайда? Денсаулығы қандай? Бұл Пленумға неге 

келе алмады?» деген сұрау жан-жақтан түсті. 

М е н : «Денсаулығы көтере апмағандықтан келе 

алмады» деп қысқаша жауап бердім. Бұл кез-

де одан өзге себебі де  ж о қ еді. 

I. Жарылғапов алпыс жасқа толған 1978 жылы, 

Қ а з М У студенттерінің апдында сөйлеген сөзін 

теледидар арқылы беріпті. Мен ол кезде Қар-

қаралыдан Қарағандыға келген  е д і м . Белгілі 

партия, совет қызметкері Жұмаш Әубәкіровтің 

үйінде  о б к о м секретары Қали Аманбаев теле-

дидар хабарлары туралы әңгіме бастады. Бұл 

кісі бұрын сол салада ұзақ уақыт жұмыс атқа-

р ғ а н ,  к а н д и д а т т ы қ  д и с с е р т а ц и я  қ о р ғ а ғ а н , 

телекөрсетпелерді көріп, бағалап отырды. 

—  Ж у ы р д а Алматыдан бір  ж а қ с ы хабар 

берілді, өзі бізге келіп еңбекшілер арасында, 

студенттер алдында әңгіме өткізген орта бой-

лы, дембелше, ақ шашты жазушы... өзі аудар-

машы, ұмытпасам Жарылғапов... 

— Иә, иә, ол хабарды мен де естіп көрдім, 

— деп іліп әкетті Жұмаш, — ойпырай, жазушы-

лардың көбісін-ақ білетін едім, мұндай шешен, 

қазақ тілінің, майын тамызатын жазушыны бірінші 

к ө р д і м .  Ш і р к і н , сол хабарды қайталатар ма 

еді!.. 

Мен сол арада, Ісекең туралы біраз мағлұ-



мат бере келіп, жоғарыдағы әңгімені топығы-

рақ айтып бердім. 

Жолдастарым таңдана тыңдап, тамсанып қап-

ды. 


Ә р б і р әдебиетші, ғалымның өз талантына 

сай, іздену, жетілу, өсіп-өркендеу жолы бола-

ды ғой. Сонау 30-40-шы жылдары жасөспірім 

Жарылғапов Ісләм Алматыда әуелі педагогтік 

училищеде, сонан соң Абай атындағы ҚазПИде 

Қайнекей Жармағанбетов екеуі бірге  о қ ы п , 

бірге бітірген. Екеуі араларынан қыл өтпейтін 

дос болады. Екеуі ҚазПИдің стипендиаттары 

болған. Қазақстанның  ж о ғ а р ы орындарында 

жауапты  қ ы з м е т т е р  а т қ а р ғ а н , Ісеке ң н і ң  ө з 

сөзімен айтқанда, белгілі ақын,  қ а б ы р ғ а л ы 

қаламгер, нұрзияшы (прозашы), суреткер, сын-

шы, ғұлама әдебиеткер, шебер туындатушы, 

шешен ұстаз Қайнекей Алматыда сан салалы 

ө н е р п а з д ы қ , біпімдарлық танытып, құнарлы 

еңбекке құныға араласып кеткен. Оның екінші 

сыңары сияқты Ісләмді, Алматы обкомолының 

с е к р е т а р ы ,  М ә с к е у д е  О р т а л ы қ  к о м с о м о л 

комитетінде нұсқаушы, Алматы қалалық  к о м -

сомол комитетінің бірінші секретары болған 

Ж а р ы л ғ а п о в т ы  Қ а з а қ с т а н  О р т а л ы қ партия 

комитеті Мвскеудегі Сыртқы істер министрлігі 

ж а н ы н д а ғ ы  Ж о ғ а р ы дипломатия  м е к т е б і н е 

( қ а з і р г і  д и п п о м а т и я  а к а д е м и я с ы н а )  о қ у ғ а 

жіберген. Сол академияда 1943-1945 жылдары 

тыңдарман (слушатель) болған Ісекеңе сабақ-

тас жолдастарының бірі — Сібір ақыны Алек-

сандр Хлебников жаны жақын досы бопыпты. 

Ол 1944 жылғы 27шілдеде «Евпатияға» деген 

олеңін «посвящаю другу Исляму» деп жазып, 

өзіне тапсырыпты. 

Я встретил Вас случайно и узрил 

В Вас душу  д о б р у ю и сердце золотое, 

Я с наслаждением с Вами говорил 

И слушал слово Ваше доброе, простое. 

Осының қазақшасын Ісекең былай туындатып-

ты: 

Көре білдім тыныс, сабыр, төзімді 



Нұрлы  ж ұ р е к , жайдары жан езіңді. 

Қандай рахат сұхбаттасып кенеліп, 

Естіп көру бал-қоңыр жай сөзіңді! 

Орыс ақыны А. Хлебников бізге кейінірек 

көрінген Ісекеңнің сыр-сыпатын сонау қырқыншы 

жылдары-ақ көреген, сезімтал көңілмен осылай-

ша тауып айтқан. 

Ісләм Жарылғапов жас мұғалім кезінде 1939 

жылы 10 мамырда «Саңлақ мұғалім» — «Учи-

тель-отличник» атағын алған. Қазақстан  м ә д е -

ниет министрлігі алқа мүшесі, көркемөнер бас 

комитетінің бастығы болғанда I. Жарылғаповқа 

1962 жылы 27 сәуірде «Мәдениет саңлағы» 

(«Отличник культуры») атағы мен белгішегін 

(значегын) берген. Қазақ әдебиеті газетінің бас 

редакторы, «Жұлдыз» журналы бас редакто-

рының орынбасары, баспа редакторы, редак-

ция меңгерушісі, республиканың Министрлер 

советі Бас баспа комитетінің бас редакторы бо-

лған баспагер Жарылғапов 1967 жылы «Баспасөз 

саңлағы» («Отличник печати») атағын алған. Бір 

кездегі мектеп мұғалімі, институт оқытушысы 

І с е к е ң кейін  Қ а з а қ с т а н  О р т а л ы қ партия 

комитетінің республикаға қадірлі дәріскері (лек-

торы) болған. Қазақша да, орысша да — екі 

тілде жатқа сөйлейтін шешен Жарылғапов Одақ-

тық аударма Советінің мүшесі ретінде Алма-

т ы ,  М ә с к е у , Таллин,  Ф р у н з е  з а л д а р ы н д а 

к ө р к е м  а у д а р м а  п р о б л е м а л а р ы  ж ө н і н д е 

оқымыстылар мен өнерпаздар алдында мазм-

ұнды, әсемді жарыссөздер сөйлеп, ба-

я н д а м а п а р  ж а з ғ а н .  Р е с п у б п и к а 

еңбекшілеріне әдебиетті насихаттап, төл 

туындылары  м е н төлеу туындыларын 

оқып береді. Соңғы он бес жыпдан бері 

Алматы  қ а л а л ы қ  қ а з а қ  ә д е б и е т і мен 

ө н е р і  х а л ы қ  у н и в е р с и т е т і н і ң ұстаз 

дәріскері болып келеді. Ісекеңнің әсерпі 

т е р е ң  м а з м ұ н д ы  ә ң г і м е л е р і ,  ш е ш е н 

сөздері мен нәрлі өлеңдері, мақал, на-

қылдарына тыңдаушыпар соншалық ри-

з а ш ы л ы қ пен  ы с т ы қ  ы қ ы л а с т а р ы н 

білдіреді. 

Б а с п а г е р I.  Ж а р ы л ғ а п о в  « Қ а з а қ 

әдебиеті» газетін, «Жұлдыз» журналын, 

саяси және  к ө р к е м әдебиет шығару ісіне 

көп үлес  қ о с т ы . Мұхтар Әуезовтың өз 

қалауымен Ісекең оның ертеректе жазы-

лған әңгімелері мен хикаяларын, пьесала-

рын  қ ұ р а с т ы р ы п , 1960  ж ы л ы «Қараш-

қараш» атты жинағын шығарды. Ісекеңнің 

баспагерпігіне көңілі толған академик жа-

з у ш ы Ғабит  М ү с і р е п о в : «Жарыпғапов 

Іспәм  к ө р к е м әдебиеттің редакторы са-

натында мейлінше ысылған маман, аса 

зейінді-зерек редакторлардың бірі болып 

санапады»  д е п  б а ғ а п а ғ а н  е д і . Бұдан 

бұрынырақ Ісекең:  « М о р о ж е н о е » сезін 

« б а л м ұ з д а қ » деп  а у д а р д ы м  д е г е н д е , 

Ғабиден: «Бұл аударма ғана емес, ерлік! 

Подвиг писателя» деп қуаныш білдірген 

екен. Ал бұл сөздің әдебиетте, тұрмыс-

та қолданыла бастағанының өзіне ширек 

ғасырдан асты. Ісекеңнің сөз зергерлігіне, 

ө з  қ о л д а н у ы м е н  а й т қ а н д а ,  « р е д а к -

тірлігіне» — өңдегіштігіне сүйсінген бір кісі 

— белгілі  қ о ғ а м қайраткері, әдебиет сын-

шысы Ільяс Омаров болатын. Сол кісі 1969 

ж ы л д ы ң 23 қаңтарында жазған хатында 

быпай депті: «Мақаламды да кейінірек 

о қ ы д ы м . Ептеп түзеген, қосқан  ж е р л е р 

орынды бопған. Драматургия жөніндегі 

мақалама да сіптеу жасамаған  е к е м деп, 

ж о л үстінде ойлап едім.  Д ө п түсіпсің. 

...Маған бір ғана критерий бар, бәлен 

ж а қ , түген  ж а қ дегенді мен білмеймін ғой, 

Ахмәдидің жалғыз әнеугі мақаласы емес, 

жалпы еңбектерін мен баға тұтам. Өзіне 

сәлем айтарсың. Бірақ та мен бір жердегі 

б а с қ о с у д а : «Тіл  ж ө н і н д е г і ,  а у д а р м а 

жөніндегі ең данышпан адам Ісләм Жары-

лғапов» дегенім бар еді. Мен әлі де сол 

пікірдемін...». 

«Тіл — хапықтық ұғым, жас нәрестелер 

қалай туып жатса, сөз де солай туып, шала 

туғандары өліп, мықтысы ер жетіп жата-

ды. Бұл объективтік процесс, заң»... деп 

жазған Ілекең сол хатында. Ісекең көркем 

п р о з а н ы ң (нұрзияның) хикаяларын (по-

весть),  ә ң г і м е л е р і н , шертпе (новелла), 

ұлығаттарын (высказывание), нұрлығатта-

рын (изречения), нақылият-афоризмдерін, 

мақал-мәтелдерін (паремиопогия)... төрт 

ж о л өлең-төртеушелерін, тебіренбелерін 

(стихотворение в прозе) тұындатқан, әлі де 

туындатып келеді. Өзге елдер жазушыла-

рынан: М. Горький, М. Пришвин, Ю. Гер-

ман, Б. Горбатов, Г. Серебрякова, Ольга 

Ф о р ш , Л. Соболев, К. Федин, М. Шоло-

хов, А. Герцен, Л. Толстой, И. Тургенев 

тағы басқаларының шағын туындыпарын, 

Фэтех Ниязи (тәжік), Г. Леонидзе (грузин), 

Аветик Исаакян, Леонид Гурнц (армян), 

Мирза Ибрагимов (әзербайжан) «Түрікпен 

сықағын» орыс тілінен туындатты. Шет ел 

қалам қайраткерлерінен: Әзиз Несін, Хан-

черли Огли, Фахри Энринч,  О м е р Сейфэд-

дин  ( Т ү р к и я ) ,  М о р т е д а  Ш е й х Хусейн 

(Ирак), Филис Альтман (ОАР), Клара Цет-

кин, Вилли Бредель, Бартольд Брехт (ГДР), 

У Янт (Қытай) — міне, осылардың шағын 

ұлығаттарын, нақылиятын, шертпелерін 

қазақ оқырмандарына жеткізді. 

« Қ а з а қ  ә д е б и е т і н і ң » бас редакторы 

кезінде I. Жарыпғапов бірсыпыра публици-

стика жариялап тұрады. 

Творчествопық лабораториясына енген 

сайын I. Жарылғапов ер қырынан көріне 

түседі. Ісекең өлең де жазады. Бірақ оны-

сын  у з а қ ұақыт  ж ұ р т қ а әйгілемей келген 

Өлеңі әртүрпі, соның ішінде «төртеушеге» 

әуес, сипаттау, суреттеу, бағалау, ой түю 

жағы басым келеді. 

I.  Ж а р ы л ғ а п о в  ө л е ң д е р і н қоғамдық 

әлеуметтік мазмұн беріп, көбіне  ш е ш е н д і к 

ұлгімен, бір оқығанда ұғылып, есте қалара-

лық ауызекі түрмен жазады. 

I.  Ж а р ы л ғ а п о в өз  с ө з і м е н айтқанда 

нұрзия, жырзияны бірдей аударады. Таң-

дап-талғап алып туындатады. Аударылатын 

автордың ең нәрлі, ең ойлы өлеңдерін өз 

оқырмандарына ұсынып отырады, басты-

руға уақыты келмесе, жазып сақтай береді. 

Енді Ісекең аударған туындыпардың ішкі сыр-

ларына, көркемдік кестелеріне қанығу үшін, 

солардан оірнеше мысал келтіре кеткен ар-

тық емес. 

Эдисон Томас Алва (1747-1831) америка 

ғалымы, өнертапқышы: 

Важнейшая задача цивилизаций — научить 

человека мыслить. 

Өркениеттің ең бір маңызды міндеті -

адамды ойлауға үйрету. 

А . С . Пушкин: Мысль! Великое дело! Что 

же составпяет величие человека, как не 

мысль! 


Шіркін ой-ай! Ұлы қасиетсің-ау! Адамның 

ұлығы ой емей немене? 

31.Х.86 ж. Аударған. 

Все народы равны от рождения: 

«Я вполне  у б е ж д е н , что ни один народов в 

мире не одарен какой-либо  с п о с о б н о с т ь ю 

преимущественно перед другими». 

(Г. Лессинг (1729-1781) немецкий мысли



-

тель, литературный критик, писатель). 

«Дүниеде ешбір халық ешқандай қабылет 

дарынымен басқалардан артық емес, бұған 

әбден көзім жеткен». 

21.IX.88 ж. 



(Жалғасы бар) 

Азия Транзит.-2000.-20-26 қаңтар(№2).-12 б. 



ҒҰЛАМА 

Жаппар ӨМІРБЕКОВ 

Ісләм Жарылғаповтың жазушылық, ғалымдық келбеті 

Адамзаттың Айтматовына айналған атақ-

ты Шыңғыстың «Біздің Ісләм Жарылғапов-

тай білімі жан-жақты жазушымыз болса, 

мойнымызға мінгізіп, арқалап жүрер едік» 

деуі де Ісекеңнің ғұламалығына қарата ай-

тылса керек. 

І с е к е ң адамның мінезіне, өзін-өзі 

тәрбиелеуіне, іскерлігіне қатысты көп 

аудармалар жасаған. 

У. Теккерейдің нұрлығаты (изречение): 

Посеете поступок — пожнете привычку. 

Посеете привычку — пожнете характер. 

Посеете характер — пожнете судьбу. 

Қылық ексең — әдет орасың. 

Әдет ексең — мінез орасың. 

Мінез ексең — тағдыр орасың. 

А.С. Пушкин: 

Всегда так будет, как бывало, 

Таков издревле белый свет, 

Ученых много — умных мало, 

Знакомых тьма, а друга нет. 

Осылай ылғи —  ж о қ қой лаж, 

Ежелден жалған жоққа тоқ, 

Ғалымдар көп — ақылды аз, 

Танысың көп — досың  ж о қ . 

13.XII.80. 

Сағди: 

Вчера ушло от нас, 

А завтра не настало. 

Есть лишь идущий час. 

И этого немало! 

Өтіп кеткен кешеміз, 

Ертеңіміз жеткен  ж о қ . 

Соққан сағат есеміз, 

Соның өзі неткен көп! 

30.Х.78. 

Жәми: 

Когда стихи сияют совершенством, 

Они дарят читателя блаженством. 

Әрбір сөзі гүл жайнап құлпырған жыр 

Оқырманның жанына құяды нұр. 

8.І.80. 

Назым Хикмет: 

Ведь если я гореть не буду, 

И если ты гореть не будешь, 

И если он гореть не будет, 

То кто ж тогда рассеет тьму? 

Мен от боп жанбасам, 

Сен от боп жанбасаң, 

Ол от боп жанбаса, 

Тілекті кім берер? 

Түнекті кім түрер? 

Ісләм Жарылғапов қазақ, орыс тілдерін 

еркін меңгерген дедік. Тіл меңгеру — 

көркем шығармаларды туындату емес, 

тілді тілмәш та игеріп, судай ағып тұруы 

мүмкін, ал бір тілден немесе екі тілден 

еркін туындата білу — өнердің көкесі. 

Ісекең екі тіпде жазады, бірнеше тілде 

сөйлейді, тіпті кезінде жапонның 1500 

иероглифін игерген, жиырмадан астам 

елдің сөздігін оқып пайдалана алады. 

Ісекеңнің қолжазбаларының ішінен мы-

нандай түйіндеуін кездестіресіз: «Тіл — 

ойдың тәні. Ой — тілдің мәні. Сезім — 

тілдің жаны. Көркем сөз — тілдің сәні. 

Сөздің тұлғасы сенді, мағынасы — менді, 

дыбысы әнді, сезімі жанды болғай!» 

«Жарылғапов жолдас тілге  ш е б е р , 

көрнекті еңбектері бар, өзі ойшыл, сын-

шыл адам. Ол сөзтапқыш сөзгер — сло-

во-творец-виртуоз» дейді М. Әуезов. 

I. Жарылғаповтың әдеби көзқарасы 

көбіне, белгілі бір кітаптарға, туындама-

парға жазылған пікірлерінде тұжырым-

далды. Ондай еңбектері көп, солардың 

ең қомақтысы Н. Чернышевскийдің «Не 

істеу керек?» деген романының аудар-

масы, дәлірек айтқанда, орыс тіліндегі 

басылымдары  ж ә н е ондағы көптеген 

қателіктер, кемістіктер туралы жасаған 

зерттемесі. 

Енді I. Жарылғаповтың бұдан әлдеқай-

да ауқымды ғылыми, әдеби зерттеуі 

Н.Г. Чернышевскийдің «Не істеу керек?» 

романының аудармасына жазған бағаға-

ты туралы сөз қозғамас бұрын алдымен 

бір  а ң ғ а р т у : 1978 жылы Н.Г. 

Чернышевскийдің туғанына 150 жыл то-

луын еліміз атап өтетін болды. Осыған 

орай «Жазушы» баспасы «Не істеу ке-

рек?» романының аудармасын қайыра 

басып  ш ы ғ а р м а қ болып,  ж о с п а р ғ а 

енгізген. Ол белгілі аудармасы Қуандық 

Шаңғытбаевтың атымен, 1951 жылы 

шыққан. Шығарма өндіріске әзірлене 

бастағанда, бұл романды Қуандық 

белгілі баспагер, аудармашы Райымжан 

Бөкейханов екеуі аударғаны мәлім бол-

ды. Баспа басшыларына Қ. Шаңғытба-

ев, Райымжан Бөкейханов фамилиясы 

үшін нақақтан қудаланып жүрген кезде, 

кітап жалғыз өзінің атымен шыққанын 

айтып арыз берген екен. Бізге ол кісінің 

атын қосудың ешқандай қиындығы 6о-

лған  ж о қ . Баспа қайта басылатын шы-

ғарманы рецензияға беріп, пікір алуы 

керек. Сол тәртіп бойынша романның 

аудармасын Ісләм Жарылғаповқа қара-

тып алмақ болдық. Ісекең бұл ұсыны-

сымызды қабылдады. Бірақ Ісекеңе ері 

кеткенде үш айда пікірін  б е р м е с е , 

кітаптың шығуы кешігетінін ескерттім. 

Әйтсе де Ісекең өзінің пікірін үш айда бере қой-

мады. Сондықтан аударманы өндіріске рецен-

зиясыз-ақ беруді ұйғарып, графиктен шығарып 

тастамадық. Романның аударушылары өзара 

бір қарап шыққан соң өндіріске жіберілер ал-

дында, I. Жарылғаповтың осы біз сөз өткелі 

отырған бағағаты келіп түсті. Оны аудармашы-

лар мен редакция қарап шыққанша, тағы уақыт 

өтті де, кітап жыл аяғына дейін шықпайтын бол-

ды. Бағағаттың құндылығы сондай, 142 бетке 

жазылған зерттеу екеніне көзіміз жеткен соң 

романның басылуын келер жылға қалдыруды 

баспа басшыларынан өтініп едік, оған аудару-

шылар да қарсы болмады. Кітаптың шығуын 

жоғары  ж а қ қадағалап отырды. 

Енді Ісекең өз зерттеуінде қандай талап қой-

ған және олардың аударма өнерінің, теория-

сы мен практикасына нендей пайдасы бар де-

генге келейік. 

Алдымен аударма «Не істеу керек?» рома-

нының орысша 69 рет басылымының қайсысы-

нан туындатылған? Оны Ісекең өзі іздеп, 1937 

жылы «Асаdеmіа» шығарған басылымы бойын-

ша аударылғанын тапқан. Екіншіден, С.А. Рей-

сер  з е р т т е п түбірден тапқан  қ а т е л е р д і ң 

үстіне, XI томда түзету ретінде берілген жаңа 

қателердің 45 түрлі мысалын санап көрсетеді. 

Олар: «писана-написано, увидеться  е щ е - е щ е 

увидятся, хвалить-захвалить — сияқты 

түзетулері болып келеді. «Демек, орысша 

«Что делать?» романының 1975 жылға шейінгі 

69 басылымының ешбірі оның алда басылатын 

қазақша аудармасына түп төркін бола алмай-

ды» деп нақтылы делелдейді. 

«Тіл, аударма жөнінде әуелі не білуіміз ке-

рек» деген мәселеге шолу жасай келе мына-

дай қорытынды жасап, ой түйеді. 

1. Ана тілінің сөз қорын сарқа пайдалан, тірі 

сөзді өлтірме, өлімші сөзді тірілт. 

2. Ұлттың өзіне ғана тен ойлар, сөилеу 

үлгілерін бұзба, өсір, өркендет. 

3. Басқа тілдің ойлау, сөйлеу үлгілерін ана 

тілінің заңына, ойына бағындырып үйрен. 

4. Ділгір болған жерде ұлт тілінің үлгісімен 

жаңа сөздер (неологизмдер) жасай біл. 

5. Өз тіліңнің лажы болмағанда ғана басқа 

тілден қажет сөзді ал. 

6. Басқа тілдерден келген сөздерді ана 

тілінің салт-санасына, үлгісіне, рухына бағынды-

рып ал. Қажетінше айтылуы мен жазылуын ана 

тіліне жақындастырып жымдастыру керек. 

Жат сөзге ұқсамай, төл сөзге ұқсасын. 

7. Қажетсіз, орынсыз алынған шет сөздер-

ден ана тілін тазалау керек, тіл интервенция-

сына жол бермеу керек. 

«Что делатьтің» қазақшасы қандай? 

«Не істеу керек?» аудармасында сол 

тұрпайы «буквализм» депті  ж о қ немесе  ж о қ -

тың қасы. 

Аударманы түбірдегі текстология 

қателерінен арылту керек. 1975 жылғы Рейсер 

зерттеген басылымға сейкес шығару керек. 

...Романның жалпы күмбезі қазақша дұрыс 

қаланғанымен, сырты сәулетті қалқайғанын хош 

көрсек те, оның о жер-бұ жеріндегі ірілі-ұсақ-

ты кемшілектері мен қателері аз емес. 

...Асылы жақсы аударма табиғаты түбірге 

неғұрлым жақынырақ болса, солғұрлым жақ-

сырақ болады. 

«Не істеу керек?» (1951) романының 502-503 

беттеріндегі текст («Бір жылдан кейін...» — 

«бастамасы», ...екі-үш жыл еттің-аяқтамасы 

«XVII параграфтың астына апарылсын. Бұл 

қазақша текст Рейсер басылымының 290-291-

б е т т е р д е г і орысшасымен салыстырылып 

түзетілетін болсын». 

Байқап отырсыздар, Ісекең текстологиялық 

зерттеуіне соншалық зер сала қарап, әуреге 

түскен, өзі де сөз арасында: «Мұндай бейнет-

ке басқа рецензент баспас еді...» деп те жа-

зыпты. 

Енді Ісекеңнің «мұндай бейнетін» ері қарай 

байқап көрейік: 

Аударманы сыншы: «стилі бұзылғанмен, 

сай сүйегі бүтін, сарайы сау, жібі түзу: өрнегі 

түгел болмаса да өрмегі түгел» деп бағалай-

ды. Сонымен бірге жіті көзден таса қалмай-

тын нұқсанды кемшіліктерін, тіпті жай адам 

байқамай кетуі елеусіз мүкіс тіркестер мен 

сөздерге дейін тізіп көрсетеді. Оқырманда-

рға ғана  е м е с , туындатушыларға да 

қ а т е р і н д е боларлық  б і р н е ш е ғана 

ескертулерін алайын: 

«...бүкіл роман аудармасына тен кемшілік 

сол, олар (туындатушылар) романды роман 

сияқты емес, орта мектептің оқулығы сияқты 

құба  т ө б е л д е й аударған:  с ө з д е р і , 

с ө й л е м д е р і , фотолары оңды-ақ. Бірақ 

көркемсурет, жанды сурет емес, мелшиген 

фото ғана»... (45-6). 

...Орысша 280-беттегі жоғарыдан 12-жол-

да: «Он ценил только в ней красоту» емес, 

«Он ценил в ней только красоту». Қазақша 

400-беттегі жоғарыдан 12 жолда «Еркек тек 

оның сұлулығын ғана бағалады»-ның орнына: 

«Еркек оның тек сұлулығын ғана бағалады» 

делінсін. 

...Қазақша 429-беттегі төменнен 3 жолда 

«жасы 50-де еді»-нің орнына «Жасы 40-та еді» 

делінсін. 

Мұндай қателерді тізіп келтіру менің мақ-

сатым да міндетім де емес, осы орайда, мен 

сыншының адалдығы мен алғырлығы «бейнет-

ке өздігінен ұрынатыны» сол адалдығынан, 

шындықты жасырып жапқысы келмейтіндегіне 

тағы бір мысал келтіргім келді. 

...Бұл екеуінің айтысы екі идеологияның ай-

тысы. Бұл айтыста Чернышевскийдің даналығы 

«проницательный читательдің» кесепатты ойла-

рын жеңіп шығады. Кеселді оппонентті мазақ-

тап, келекелеп, сілесін қатырып жеңіп болып, 

романнан иттей қыңсылатып қуып шығады. 

Бүкіл теңкерісшіл демократия идеологиясына 

жаулардың бейнесі — «Проницательный чита-

тель» — қазақша аудармасының толымды ба-

ламасын тапсын... Чернышевскийдің «Проница-

тельный читатель» дегені орыстың қанатты 

сөзіне айналған. В.И. Ленин 1915 жылы «О по-

ражении своего правительства» деген мақала-

сында Троцкийдің ...шовинизмін әшкерелеп, 

оны «проницательный читатель» деп атап кекет-

кен болатын. Сондықтан да бұл қанатты 

кекесіннің қазақшасы болуы керек». 

Бұдан ері I. Жарылғапов романды  ж ә н е 

оның ішкі сырын зерттеуші ретінде, аударма-

шылардың ойына кірмеген, автордың астарлы 

сөздеріне тоқталады. Олар: «дело», оның 

есімдік түрлері «оно», «это» оның 

фразеологизмі түрлері «весомая обязанность», 

«великая работа», «что-то естественное, кру-

тое» осылардың бәрі де «революция» неме-

се «төңкеріс» деген сөз. Цензурадан жалта-

рған жасырын мағыналы сөздер (эвфемизм). 

«Эзоп тілінің бір түрі екенін түсіндіре келіп, 

бірнеше сөзді, тіркестерді нақтылы келтіріп, 

өзі аударып ұсынған, мысалы: «Мастерская — 

разве это моя личная жизнь?» дегенді «Мас-

терской деген менің жеке басыма қажет нәрсе 

ме?» деуге жарамайды.  « Ш е б е р деген ол 

менің өз өмірім бе екен?» деу керек. «Это 

дело не мое дело, чужое» дегенді «ол — 

менің жұмысым емес, басқалардың жұмысы» 

«Эта не моя работа, работа других» демеу 

керек. Мұнда — шифр сөз «дело жоғалып 

кетті. «Бұл іс — менікі емес, бөтеннің ісі» деу 

керек. 

...Роман ішіндегі Рахметовтың бір жақсы 

көретін сөзі «нужно». 

Романның өн-бойында осы аталған жұмбақ-

ты (шифр) сөздер аудармадағыдай қарасы 

өшіп жұтылып та кетпесін, астарлы жұмбақты-

лығынан айрылмасын, жалаң қабат жай сөзге 

де айналып кетпесін, шифрлы түрімен де ас-

тар мағынасымен де көрінетін болсын, айрық-

ша  м е ң з е у і м е н оспақтың түп мағынасы 

сезілетіндей болсын. Аударма өнеріне осындай 

қиыншылықты жеңіп, сөзді сиқырлай білген ғана 

— шебер суреткер аудармашы. 

Ақыры, Ісекең аударманың толып жатқан 

кемшілігін осы тертіппен салалалай, талдай 

к ө р с е т е отырып, мынадай қорытындыға 

келеді. 

«Романның мазмұны да, формасы да жаңа. 

Соған сай оның поэтикасы да, стилі де жаңа-

ша... Афоризм, лаконизм, «эзопизм», эвфе-

мизм, «демосфизм», энциклопедизм, по-

этизм, лиризм, сарказм — міне, «Не істеу 

керектің» негізгі стиль ерекшеліктері осылар. 

Аударманың бойындағы зор кемшілігі сол — 

осы стиль ерекшеліктерін көбінесе жеткізе 

алмаған, әңгіменің жалпы мазмұнын қарапай-

ым тілмен дұрыс айтып  б е р е д і . Бірақ... 

өрмек нәрін жеткізгенмен, суреткердің ша-

быт шырайын, өрнек ерін жеткізе алмаған» 

(30-бет). 

Г.В. Плеханов: «Не істеу керек?» шұғыла-

лы жарқын үмітке толы роман, деп жазған 

болатын. — Бұл ұлы үміт. Аударма соны 

ұқтырсын». (142-бет). 

Жоғарыда мен «Не істеу керек?» романы-

ның аудармасына жазылған бағағат (рецензия) 

ғана емес, әдеби зерттеу болып шыққанды-

ғына делел ретінде біршама мағлұмат бердім 

білем. Көлемі 142 бет, бұл бағағат соқырға 

таяқ ұстатқандай ғылыми дәлелді дәріс, 

тұнып тұрған әдеби, ғылыми мағлұмат қана 

е м е с , оқырманға теориялық білім. 

Ісекең бұл ретте, 5 айдың ішінде құнды 

ғылыми  е ң б е к жазып тастаған. Осы 

е ң б е г і н д е I. Жарылғапов Черны-

шевскийді ғұмыр бойы зерттеп жүрген-

дей сыңай білдіреді. Бұл меніңше, оның 

филология, философия, тарих ғылым-

дарын 30-35 жыл тиянақты, мұқият 

зерттеулерінің нетижесі. Ісекеңнің осы 

секілді  р е ц е н з и я л ы қ , сыншылық 

еңбектері екі он санмен бітпейді... 

Бір жиналыста I. Жарылғапов сөз 

бергенде, жазушы, ғылым академиясы-

ның  м ү ш е - к о р р е с п о н д е т і Зейнолла 

Қабдоловтың «Мына дипломсыз док-

тор, куәліксіз академигіміздің сөзін тың-

дайық!» дегені бар. Бұл бағалауы — 

қ а л ж ы ң  е м е с , шын ризашылығымен 

құрмет тұтуы еді. 

Кто умеет писать афоризмы, 

Тот не должен разменяться на рома-

ны. 

Жаза білсең нақылды елден ерек, 

Роман жазып ұсақтау неге керек! — 

д е п орыс нақылын  І с е к е ң  б е к е р 

аудармаған.  Ж а ң а сөз жасай білген 

адам, еліне көркем шығарма жазғаннан 

кем қызмет етпейді. I. Жарылғапов бір 

өлеңінде: «Бес мың сөз бердім халқы-

ма!» депті. Сол бес мың сөзді Ісекең елі 

түгел жарыққа шығарған  ж о қ . Өзі жа-

зып  ж ү р г е н «Сөз туралы сөз» деген 

еңбегі де бәрін қамтымайды. Оны мен 

де түгел оқыған жоқпын.  Д е г е н м е н , 

ізденіп, аударып  ж ү р г е н сөздерінен, 

жасап жатқан сөздігінен біраз оқып, та-

ныстырды. Солардың бірінші түрі бұрын 

жұртқа жариялы ері жазушылар, жур-

налистер қолданып  ж ү р г е н  с ө з д е р : 

ғаламшар — планета, ғарышкер — кос-

монавт, ғарыш — космос, дауажай — ку-

рорт, дамылжай — дом отдыха, қалам-

гер — мастер пера, көрермен — зри-

тель, көргілік — зрелище, хайыр — брат 

милосердия, хайрия — сестра милосер-

дия,  ж а н ж а й — больничная палата, 

құлтемір — робот, намыскер — болель-

щик, отырғы — стул, орынтақ — крес-

ло, бағағат — рецензия т.б. 

Екінші бір түрі — елі жұртқа еркін жете 

қоймаған, бірақ Ісекеңнің өз елегінен 

еткен сөздер. Олары мына сияқты: айс-

берг — сеңгірсең, мұзсеңгір, таумұз, 

кандидат — демелі, календарь — жылғ-

айбыл, туындама — ретворение, келбет 

— портрет, думан — фестиваль, орыс 

әдебиетінде айтылатын атауыш сөздер: 

«Лишний человек» — «асыл масыл», «лиш-

ние люди» — «асыл масылдар», чего из-

волите — ләббай тақсыр, держиморда 

— ұрдажық, романтик — отжүрек. 

Үшінші бір түрі — қазақша бар, бірақ 

орысша сөздіктен табыла қоймайтын 

сөздер. Мысалы: адарғы — ремиза, нит-

ченик, тізгін — чизгины, поводок — пово-

дья, саптама етік — чобот, шымылдық — 

катапетазма, лекет — косарь, кәдімгі бе-

теге —- овсяница, ақ селеу — перистая 

тросница, бүлдірге — темляк,  д р е м а , 

ноқта — недоуздок, қаңбақ — перекати-

поле, катун, мия — солодка, әбдіре — 

рунәук, сандық — ковчежец. Осы сияқты 

ер сөз Ісекеңнің өз картішкесінде былай 

тізіліп тұрады: Чибрик — ... «плоская ле-

пешка, печеная в жиру» — (шағатайша, 

монғолша жазылуы таңбаланады) — Чиб-

рик — шелпек. (Макс Фасмер, ПУ, 357) 

І с е к е ң хапқына бір сөздік  б е р у г е 

е ң б е к т е н д і . Оның аты «Қат сөздік» — 

«Словарь-дефицит». 

Осындай жұмысты, әрине, ғылыми ин-

ститут жүргізеді ғой, ал Ісекең жалғыз өзі 

жүздеген кәртішке толтырып, содан жаңа 

сөз іздейді, айлап-жылдап жүріп табады. 

Кәдімгі ынтызар  ( о д е р ж и м ы й ) , ынтық 

адамша іздеп табатын еді. 

Ісләм Жарылғаповты зиялы қауым, жа-

зушылардың ерекше сыйлайтыны да сон-

дықтан, қаламгерлердің сөз таба алмай 

қиналғанда, ғажайып тәуіп,  к е р е м е т 

көріпкел тапқандай телефондасып немесе 

үйіне іздеп жетіп баратыны да сондықтан 

болатын. 

I. Жарылғапов қандай жоғары қызметте 

жүрсе де еріптестеріне, есіресе жастарға 

жанашырлық жасауды естен шығармаған. 

Атап айтқанда, Шота Руставелидің «Жол-

барыс тонды жиһанкез» дастанын туындат-

қан ақын Хамза Абдуллин аудармасын шы-

ғарта алмай 20 жыл қиналып жүргенде, 

Ісекең өзі кірісіп, жоғары жақтың «жедел 

жәрдеміне» қолын жеткізді. Мұндай мы-

сал көп. 

I. Жарылғаповтың жазушылық, ғалым-

дық лабораториясымен біршама танысқан-

нан кейін, көңілге түйгенім — ол өз оқыр-

мандарына елі де сыры ашылмаған жазу-

шы, үштен бір ауқымы ғана су үстінен 

көрінетін айсберг-мұзсеңгірі тәрізді. 

(Соңы. Басы өткен санда.) 

Азия Транзит.-2000.-27 қаңтар-2 ақпан(№3).- 12 б. 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал