Ғазез Райыс Шауешек қ., ҚХР



жүктеу 44.08 Kb.

Дата26.02.2017
өлшемі44.08 Kb.

 

 

 



http://www.enu.kz

 

 



Ғазез Райыс 

Шауешек қ., ҚХР  

 

ҚАЗАҚ ШЕЖІРЕСІ ТУРАЛЫ 

http://www.enu.kz

 

 

1.  Шежіре  деген  не?  «Шежіре»  деген  сӛздің  тӛркіні  арабтың  «шыжре»  –  бұтақ, 

тармақ деген мағына білдіретін атау сӛзден шыққан. Шежіре – бір ұлттың шығу тегі мен 

аталық  нәсілінің  тармақтап  ұрпаққа,  руға  таралуын  баяндайтын  тарих  ғылымының  бір 

тармағын  түсіндіретін  атау.  Қазақ  ру  шежіресі  қазақ  жазу  тарихынан  бұрын  ауызша  сӛз 

ӛнері  кӛлемінде  туып,  дамыған  «ата  тек»,  нәсіл  шежіресі  ретінде  болды  да,  шешен, 

шежіреші,  билер ауызша таратты. Бұл шежірелер бір атадан тараған ұрпақтардың, туыс-

қандастық қатынасын білдіретін рулық шежіре алғаш сол рудың  ақылды аталар аузынан 

аңыз-ертек ретінде айтылып, соңғы ұрпаққа ӛсиет, мұра, ақыл, нақыл, шешен тіл арқылы 

жетіп отырды. Сондықтан қазақ ұрпағына рулық шежіре білуді ӛсиет, міндет деп үйретіп 

«жеті  атасын  білмеген,  жетесіздік  белгісі»,  кейде  «жеті  атасын  білмеген,  жетімдіктің 

белгісі»  деп  айтуда.  Оның  себебі:  1.  жеті  атасының  кім  екенін  үйрететін  атасы  болмады 

ғой;  2.  атасы  үйретсе  де  жетесіз,  тексіз  намыссыз,  зейін-зердесіз  балада  ақыл 

ойсыздығыннан үйренбейді; 3. қазақ жеті атаға толмай қыз алыспайды; 4. бір әкеден туған 

жеті  туысты  әкесі,  баласы,  немересі,  шӛбересі,  ӛбересі,  шӛпшегі,  туажат  деп  атаудан 

«шежіре» басталады; 5. жеті саны қазақтың  наным-сенім, салтына да қатысты жағы бар 

киелі тотемдік ұғым. 

 Қазақтың  ата-баба  шежіресі  рулық,  тайпалық,  ұлыстық,  ұлттық  шежіреге  ұласқан 

шежіре.  Сондықтан  тарихшылар  бір  ұлттың    шығу  тегі  мен  қоғамдық  жағдайы  туралы 

зерттегенде алдымен сол ұлттың мұралық аңыз шежірелеріне кӛңіл бӛледі. Қазақта 20-10 

атаға  дейін  тарататын  ақсақалдарды  «шежіреші»  деп  атады.  Қазақта  әр  рудың,  әр 

тайпаның  ӛз  шежіресі  болды.  Бұлар  кӛбіне  оқығанынан  тоқығаны  кӛп,  ақылды  адамдар 

болып, олар ата-баба шежіресін жинап, реттеп, жазып, жаратушы, айтып таратушы болды. 

Бұл шежірешілер ӛз заманында және ерте заманда болған ірі тарихи оқиғалар, соғыс, апат, 

жұт,  үркін-қорқын,  қоныс  ауған  ел,  оқиғаларды,  жеке  хандар,  батырлар,  шешендер, 

жыраулар  туралы  тарихи  мәлімет  шежірелік  дерек  беріп  отырды.  Және  мұндай 

шежірешілер  байырғы  қазақ  тұрмыс,  салты,  наным-сенімі,  календары,  жыл,  ай,  күн 

есептері, дәрігерлік, шипагерлік, оташылық қатарлы жан-жақтылы білікті адам болған. 

2. Қазақ жазба шежіресі қашан туған?  Қазақта жазу мәдениетінің қалыптасу тарих 

ғылымының  дамуына  байланысты  бұрынғы  ауыздан-ауызға  тарап,  ұрпақтан-ұрпаққа 

жалғасып келген шежірелер жиналып жазбаға түсе бастады. Қауырсын, қаламмен қағазға 

түсірілген шежірелер ру басы мен билер, хан, сұлтандардың қолында сақталды. Ерте орта 

ғасырларда  ӛмір  сүрген,  тарихшылар,  этнографтар,  ғалымдар  қазақ  шежірелерін  жинап, 

реттеп,  сақтауды,  ӛз  кӛзқарастарын  қосып  баяндауды  дәстүрге  айналдырған,  сӛйтіп 

ауызша  шежірелер  хатқа  түсіп,  жазба  шежірелерге  айналды.  Мысалы  қазақ  тарихшысы  

ғалым М.Ақынжановтың айтуынша «Қазақ шежіресі есте жоқ ерте заманнан ру-тайпалық 

дәуірден басталғаннан VII  ғасырдан ХХ ғасырға дейінгі мезгілді қамтиды

1

» деп жазды. 



1.  Іле  ӛзенінің  алқабындағы  Алмалық  қаласында  туып-ӛскен  қаңлы  тайпасынан 

шыққан  тарихшы,  шежіреші  және  ақын  Жапал  Қарши  (1230-1315)  1300-жылы  жазған 

шығармасы  «Мүлка  хат  ас-сұрақ»  (сӛздікке  қосымша)  атты  еңбегінде  қаңлы,  қыпшақ, 

найман,  оғыз  т.б.  тайпалардың  ХІ-ХІІІ  ғасырға  дейінгі  ӛмір-тіршілігімен  шежіре-

аңыздарын  баяндаған.  Осындай  шежіренің  бірі  «Насіпнама-қазақ»  (қазақ  шежіресі) 

қолжазбасы мұнда ХІІІ-ХVІІІ ғасырға дейін баяндаған. 

2.  Қазақ  халқынан шыққан әйгілі тарихшы, ғұлама ғалымдар жинаған шежірелердің 

құндылары қазақтың Дулат руынан шыққан Мұхаммед Қайдар Дулати (1499-1551) жазған 

                                                 

1

 М.Ақынжанов. Қазақ халқының тегі туралы. 



 

 

 



http://www.enu.kz

 

«Тарихи-Рашиди»;  3.  Қыдырғали  Қосынұлы  Жалаири  (1530-1605)  жазған  «Тарих  ат 



тауарих»  (Жылнамалар  жинағы)  және  4.  «Кӛшен  Қарауыл  шежіресі»  (ХҮІІІ  ғас.)  мен 

Жәңгір  хан  шежіресі  (1835);  5.  Шоқан  Уәлиханов  жазып  алған  «Ұлы  жүз  шежіресі», 

Ә.Нияз  жазған  «Үш  жүздің  шежіресі»,  Ахмет  Жантӛрин,  Мұса  Шорманұлы,  Ӛтеубай 

Бӛжейұлы  қатарлы  жинаған  «Қазақ  жұртының  шежіресі»,  Қорғанбек  Бірімжанұлының 

ұйымдастыруымен  жиналған  «Орта  жүз  бен  кіші  жүз  шежіресі»  (1894)  және  Торғай 

қаласында ғалым, ақын, жыраулар бас қосып, бір жыл кеңесіп жасаған шежіре «Ғажайып 

шежіре», «Шыңғыснама».т.б 

3. Қазақ хандығына шежіре неге керек болды? ХV-ХVІІІ ғасырда қазақ хандығы 

заманында  қазақ  хандары  ӛзіне  қарасты  елдің  ру,  тайпа  шежірелерін    жинап,  реттеп 

жаздырып хан ордаларында сақтауды ӛз дәстүріне айналдырды. 

Қазақ хандарының  әкімшілік  басқару  жүйесі,  жерлік  басқару  жүйесі  емес,  ұлыстық 

басқару  жүйесі  болатын.  Сондықтан  қазақ  елін,  ру,  тайпа,  ұлыс,  жүздерге  бӛліп 

басқарғандықтан 200-ден артық ру, тайпалардан құралған қазақ елін билеп басқару үшін 

хандарға  ру  шежіресін  білуді  қажет  етті.  Нақтылап  айтқанда  хан  басқарған  жүйе  уәзір, 

әскери  қосын  құру,  билер  белгілеу,  ру  басшылар  белгілеу,  қазына  алып,  салық,  рулар, 

ӛріс-қоныс, жаз жайлау, қыс қыстау жерлерін белгілеу, рулар ара жер дауы, жесір  дауы, 

құн дауына билік айтуда шежіре білудің маңызы заң білумен бірдей болды.  Бұл ру-тайпа 

шежіресінен сырт ел билеген хандардың нәсілдік шежірелер, сол хан заманында туған ірі 

оқиғалар  жылдарында  жаздырып  сақтады.  Мұндай  шежіре  Есім  хан,  Тәуке  хан, 

Әбілмәмбет ұрпақтарында болды. 

«Жоғарыда  айтылған  шежірелердің  бір  бӛлімі  Жәңгір  ханда  сақталған.  ХVІІІ-ХІХ 

ғасырларда  қазақ  хандары  қытай  еліне  барғанда  мәдени  қатынаста  болған.  «Қазақ 

шежіресі»  атты    кітап  мәнжу  тілінде  Бейжіңдегі  хан  сарайы  архивінде  тұр

2

.  Тарихи, 



ғылымдық 

 

құндылығы 



жағынан 

ең 


құнды 

мәліметті 

шежіренің 

бірін 


Ш.Құдайбердіұлының  «Қазақ,  қырғыз  һәм  хандар  шежіресі»  араб,  парсы,  түрік,  монғол, 

орыс,  қытай  тілдеріндегі  мәліметтермен  салыстырылып  және  ӛз  кӛзқарасы  да  айтылған. 

Бұдан  қалса  тағы  бір  ғалым  Құрманғали  Халидов  жазған  «Тауарих  хамса»    атты 

шығармасында ӛте зор мәлімет бар. 

Шежірелік деректерді жазып, жинауда Шәкәрім Құдайбердіұлы, Шоқан Уәлиханов, 

Нұржан Наушабеков, Мұхаметжан Тынышбаев, Мәшһүр Жүсіп Кӛпеев болды. 

4.  Шежіренің  түрлері.  Шежіре  ру  шежіресі,  тайпа  шежіресі,  ұлыс  шежіресі,  ұлт 

шежіресі,  хандар  шежіресі,  мемлекет  шежіресі  қатары  түрлері  болады.  Қазақ 

шежірелерінің жанры бойынша: 1. ӛлең сӛз (поэзия), 2. жайынсӛз (проза) шежіре, 3. ӛрнек 

(кесте)  шежіре,  4.  жағрапиялық  (жер,  су,  тау,  тас)  шежіре,  5.  айтыс  (ақындық)  шежіре 

қатары жанрларға бӛлінеді. 

Қазақ  шежірелерінің  үлкен  бір  саласы  «ӛлең  шежіре»  мұнің  негізгі  себебі:  қазақ 

халқының  ӛмірінде  ӛлең  сӛздің  (поэзияның)  атқаратын  тарихи  традициялық  ролі  мен 

мұрагерлік  қасиеті  жатыр.  Қазақ  ӛлең  сӛзінде  «Ата  ӛлең»  деген  ӛлең  түрі  бар.  Әсіресе 

ақындар айтысында ақын әріптесінен «адамға тегін білмеу мін болады, айта отыр ата тегің 

кім  болады»  деп  жӛн  сұраса  ай  тысады.  Әне  сол  ӛлең  шежіре  осы  ата  жӛн  сұрасудың 

дамыған  түрі  –  қазақтың  ақын  халық  екендігін,  ӛз  ӛмірін  ӛлеңмен  түсіндіру,  шежірелік 

жыр-дастан  ету,  қазаққа  тән  қасиет  сондықтан  ӛлең  шежіре  қазақ  фольклорының 

шежірелік бір жанры. 

Ал қазақ шежіресінің енді үлкен арнасы «жайынсӛз шежіре» (проза) бұл да қазақтың 

шешендік  ӛнерінің  бір  саласы  ертегі,  аңыз-әңгіме,  тарихи  естелік,  әңгіме,  ұлы  әңгімеге 

ұласқан жанр түрлері. Мұны жаратушы жазушы адамдар оқымысты, кӛпті кӛрген кӛсем, 

ойлы, шешен тілді ел аталары ру шежірешілері болған, шежіренің ана үш түрі де осылай 

тек мазмұндық парықты. 

                                                 

2

 Н.Мыңжани. Қазақ шежірелері. 6- б. 



 

 

 



http://www.enu.kz

 

Адамзат  қоғамының  даму  тарихынан  алғанда:  ру,  тайпа,  ұлыс,  халық,  ұлт  болып 



қалыптасу,  даму  барысы  бар.  Қазақ  шежіресі  –  қазақ  ұлтының  үш  мың  жылдық  даму 

барысының мәдени мұрасының бір саласы. 

Қазақ  ұлтының  шығу  тегі  (нәсілі)    атадан  таралуы  туралы  қазақ  шежірелерінің 

кӛбінде: барлық «қазақ» аталатын адамдар «қазақ  - ата нәсілінен таратылады». Қазақтан 

Бекарыс, Ақарыс, Жанарыс деген үш ұл туады. Бекарыстың ұрпағын «ұлы жүз» деп атап, 

одан  Үйсін,  Қаңлы,  Дулат,  Түркеш,  Жалайыр,  Албан,  Суан,  Шапырашты,  Ошақты, 

Шанышқылы, Сіргелі т.б. тайпалар кірген. Ақарыстың ұрпағы «орта жүз» деп атап одан: 

Арғын, Найман, Қоңырат, Қыпшақ, Керей, Уақ тарайды. Жанарыстың ұрпағын «кіші жүз» 

деп атап, одан: Әлімұлы (Әлім, Шүмекей, Кете, Қаракесек, Қарасақал, Тӛртқара, Шекті), 

Байұлы (Адай, Беріш, Алшын, Жаппас, Есентемір, Малқар, Таз, Байбақты, Тана, Шеркеш, 

Ысық, Қызылқұрт); Жетіру (Кердері, Жағалбайлы, Керейт, Тӛлеу, Табын, Тама, Рамадан) 

тарайды. Осы рулардың ӛзіндік ұраны, таңбасы болған. 

Ұлт  дегеніміз  –  адамдардың  бір  территорияда  жасаған  отандық  бірлігі,  бір  тілде 

сӛйлейтін  тілдік  бірлігі,  бір  наным-сенімдегі  діндік,  бірлігі  бір,  салт-саналық  рухани 

бірлігі,  тұрмыс-тіршіліктегі  шаруашылық  бірлігі  негізінде  қалыптасқан  қандастық 

қатынастағы туысқандық бірлігін ұлт дейміз. 

5. Шежіренің қазіргі маңызы - бір ұлттың  тарихының бір бӛлімі болғандықтан, ұлт 

болудың жоғарғы шарты арқылы ата тегін тани білетін ұрпақты тарих пен қайта тәрбиелеу 

болып  табылады.    Біздің  шежіре  жинап,  жария  ету  мақсатымыз  халқымыздың  ӛз 

шежіресін  оқып,  білу,  танып,  қайсысы  шын,  қайсысы  ӛтірік  екеніне  зерттеп  шындыққа 

кӛзін жеткізу, сӛйтіп ұлтымыздың мұралық шежіресін табу. 

Қазіргі  шежіреде  қазақтың  екі  жүзден  кӛп  ру  шежіресі  бар.  Осылардың  кемістігі 

айтқан,  жазған,  не  жинаған  адамдардың,  шежірелік  білім  әртүрлі,  кӛбіне  руына  тарту, 

діндік  кӛзқас  бойлап,  шежіре  тарату,  басқаларды  қорғау,  кемсіту,  жауластыру  сияқты 

кӛзқарастар  араласқан.  Мысалы,  VІІІ-Х  ғасырларда  қазаққа  ислам  діні  таралуына 

байланысты  қазақтың  тегін  араптың  Аннас  сахабасына  қатысты  таратулар,  кейде  уақыт 

жағынан  ауыстырулар,  жер-су,  адам  аттарының  ауысулар  сияқты  жаңсақтық  болады. 

Бұған  шындыққа  кӛз  жеткізу  тарихи,  ғылыми  дәлел  сипатқа  жеткенше  іздеу  керек.  4. 

Шежіре  тарихтың  бір  бӛлімі  болғанмен,  шежірені  тарих  орнына  қоюға  болмайды. 

Сонымен  бірге  шежіреде  ұлтымыздың  тарихи,  этнографиялық,  фольклорлық,  тіл 

біліміндік  мол  мәлімет  бар.  Егер  шежіреге  немқұрайлы  қаралса,  осы  мәліметтен  сыр, 

тарихымыздың мәнді бір қайнар кӛзінен айрылып қаламыз.    



 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал