Ф. Ш. Оразбаева Ғылыми редакторлар



жүктеу 5.08 Kb.

бет8/22
Дата14.09.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   22

УДК 81:372.881 
 
А.О. Искакова – доцент КазНПУ имени Абая 
 
НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЛЕКСИЧЕСКОГО МИНИМУМА СТУДЕНТОВ 
В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ АНГЛИЙСКОМУ ЯЗЫКУ 
 
Аннотация:  В статье рассматриваются проблемы формирования лексического минимума как одной из главных 
задач при обучении иностранным языкам. На основе изучения специальных исследований определяются критерии 
подхода к составлению лексического минимума и максимума при освоении английского языка. Проанализированы 
так  называемые  топ-слова  и  выявлено,  что  осваивать  английский  язык  предпочтительнее  через  словосочетания, 
которые несут в себе определенную синтаксическую структуру. Рассмотрены списки частотных слов, предлагаемый 
британским  лингвистом  Майклом  Уэстом.  На  примере  словаря  Коллинза  Кобилда  показана  необходимость 
формирования лексической базы не на основе отдельных слов, а из комбинаций и фразовых клише. В статье  даются 
практические рекомендации по работе с вокабуляром при обучении английскому языку. 
Ключевые  слова:  речевая  деятельность, обучение  лексике,  структурные слова, разговорный  английский  язык, 
формирование словарного фонда, частота употребления, частотные слова, частотный список, лексический минимум, 
топ-слова, разговорные клише, словосочетания и комбинации, лексическое значение слова, лексическая ценность, 
Abstract:  In  the  article  the  problems  of  formation  of  lexical  minimum  as  one  of  the  main  tasks  in  learning  foreign 
languages were discussed. Based on the study of special researches the criteria of approach to the drafting of the vocabulary 
minimum and maximu m for the study of the English language were defined. The so -called top-words were analyzed and the 
author  found out that  it  was preferable to  learn  English  by phrases that  contained  particular syntactic structure.The  author 

Абай атындағы ҚазҰПУ -нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(46), 2013 ж. 
43 
reviewed the lists offrequent words, proposed by the British linguist Michael West. Using the Collins Cobuild dictionary the 
author showed the necessity of vocabulary forming not only on the base ofindividual words, but on their combinations and 
phrasal clichés. The article gave practical advice on how to work with vocabulary forming in teaching English process.  
Keywor ds: speech activity, vocabulary teaching, structural words, colloquial English language, formation of dictionary 
fund,  frequency of  the use,  frequency  words, the  frequency  list, a  basic  word stock,  top -words,  colloquial  cliches,  word-
combinations  lexicalmeaning  of  the  word,  lexical  value,  grammatical  elements, equivalents  of  the native  language,special 
lexical program 
Тҥйіндеме: Мақалада шетел тілін оқытудың басты міндеті ретінде лексикалық минимумының қалыптасу мәселе-
лері  қарастырылған.  Ағылшын  тілін  меңгеруде  лексикалық  минимум  мен  максимумды  құрастыру  критерилері 
арнайы  зерттеулерді  сараптау  негізінде  анықталады.  Қолданыста  жиі  кездесетін  сӛздерді  зерттей  келе,  нақты 
синтактикалық  құрылымы  бар  сӛзтіркесі  арқылы  ағылшын  тілін  меңгеру  тиімдірек  екені  анықталды.  Британдық 
лингвист  Майкл  Уестонмен  ұсынылған  қолданыста  жиі  кездесетін  сӛздер  тізімі  қарастырылған.  Коллинз  Кобилд 
сӛздігінен  алынған мысалдар  негізінде  лексикалық  қорды  жасау  жеке  сӛздер  негізінде  емес,  сӛзтіркестік  комбина -
циялар  негізінде  жасау  қажет екені  кӛрсетілген.  Сонымен  қатар мақалада  ағылшын  тілін  оқытуда  жаңа сӛздермен 
жұмысты жүгізу үшін практикалық ұсыныстар берілген.  
Тҥйін  сӛздер:  сӛздің  қызметі,  лексиканы  үйрету,  құрылымды  сӛздер,  ағылшын  тілінің  сӛйлеу  құрылымы, 
сӛздіктің қорының құралымы, қолданыстың жиілігі, жиі кездесетін сӛздер, жиілік тізбесі, лексикалық минимум, топ-
сӛздер,  әңгіменің сӛз тіркестері, сӛз құрам және әрекеттер, сӛздің лексикалық мағынасы, лексикалық құндылық. 
 
Любой язык представлен фонетическим, грамматическим и лексическим материалом, а изучение этого 
языка заключается непосредственно в освоении данного материала путем овладения основными видами 
речевой  деятельности.  Безусловно,  этот  процесс  осуществляется  в  тесной  взаимосвязи,  но  обучение 
лексике  является  основополагающим,  и  работа  над  формированием  лексического  запаса  справедливо 
считается одной из главных задач при обучении иностранным языкам. В связи с этим возникает принци-
пиально  важная  проблема,  как  определить  размер  словарного  фонда  для  успешного  осуществления 
коммуникации на иностранном языке.  
 
Русский  теоретик  Бахтин  М.М.  выдвинул  гипотезу,  том,  что  полноценный  разговор  двух  людей  в 
комнате,  состоит  по сути  из  одного слова:  «Ну». [1,  с.154]. На самом деле,  большинство  разговоров  в 
данном случае английского языкасостоят в значительной степени из таких общих слов и коротких фраз, 
как  например,  «aswell»,  «yeah»,  «Iknow»  «but»  и  т.п.  Специальные  исследования  с  использованием 
широкой  базы  данных  показали,  что  почти  50%  всех  разговоров  содержат  пятьдесят  наиболее часто 
употребляемыхслов в разговорном английском языке. [2]. Согласно наблюдений исследователей англий-
ского языка отмечено, что носители языка используют более 2500 слов для восполнения 95% их потреб-
ности  в  выражении  своих  мыслей  [2]. Изучающим  английский  язык,  вероятно,  может  понадобиться, 
предположительно  вдвое  меньше,  особенно  для  обычной  беседы. Разумеется,  дляспециальных  целей, 
таких  как деловые  переговоры  или  научная беседа,  этого  будет  недостаточно. Каков  же  критерий  при 
работе  над  словарным  запасом,  какие  именно  словапонадобятся  и  как  их  нужно  отбирать  для 
использования в будущем? На наш взгляд, самым важным критерием этого отбора является, скорее всего, 
частота  употребления.  По  мнению  лингвистов,  знание  1,500  наиболее  часто  употребляемых  слов  в 
английском языке может  позволить без труда  поддержать  любую беседу. Более того,  усвоение  200, так 
называемых топ-слов, т.е. наиболее употребляемых в английском языке, обеспечит возможность общения 
[2,3]. 
В первую очередь они включают: - все вопросительные слова, такие как where, why, when, how, whose 
...?; 
- все модальные и вспомогательные глаголы: would, will, can, may, might, should etc; 
- все местоимения такие, как it, I, me, you, they, us и их притяжательные формы, такие как my, your, 
hers, their; 
- указательные местоименияи их производные, такие как this, that, here, there, now, then; 
- все предлоги, такие как in, on, near, from, after, between; 
- слова-союзы, междометия, используемые в устной речи,такие как as well, oh, so, but, and, right, now; 
- слова, выражающие отношение и эмоции говорящих, такие как really, oh no, what, how; 
- слова, усиливающие и акцентирующие значение сказанного, такие как really,  just, so, actually, quite, 
rather, sort of; 
- многозначные слова, такие как thing, place, time, way, make, do. 
Большинство словарей, такие как Collins Cobuild Learner‟s Dictionary - словарь современного англий-
ского, содержит  специальные маркеры  в дополнительной  колонке  для  указания частоты  употребления 
слов.  К  примеру,  глагол  ask  является  топ-словом  и  имеет  маркер  из  5  знаков,  что  означает  высокую 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия«Филология», №4(46), 2013 г. 
44 
частоту  его  употребления.  Словарь  также  содержит  все  возможные  словосочетания  и  комбинации,  в 
данном случае со словом ask. Их в указанном словаре более 35 [4]. Это приводит нас к пониманию того, 
что очень важно изучать и осваивать не только и не сколько отдельные слова, но часто встречающиеся 
словосочетания. Ведь любой язык состоит не из набора отдельных слов, а из множества их комбинаций и 
различных словосочетаний и фраз. На самом деле, знание того, что слово ask очень часто употребляется в 
английском разговорном приносит нам мало пользы, если мыне знаем, что оно несет смысловую нагрузку 
и  является  ядром  множества  часто  используемых  выражений  и  словосочетаний:  may  I  ask? 
sheasksafteryou, askaround,askingprice, askingfortrouble, askforhelp…и так далее. 
Это совсем не значит, что следует отказаться отформирования словарного запаса на основе отдельных 
слов, это просто приводит нас к пониманию, чтопредпочтительнее осваивать лексический ряд иностран-
ного языка через словосочетания. Более того, преимуществом данного подхода является и то, что слово-
сочетания зачастую  несут в себе  определенную  синтаксическую  структуру,  и,  осваивая  словосочетание 
it‟sgoingtorain, вы параллельно изучаете грамматическую нормуодного из способов выражения будущего 
временичерез оборотbe+goingto+verb.Здесь возникает принципиально важная проблема, связанная с тем, 
чтовозможных комбинаций с определенным словом гораздо больше, чем самихслов. Какие из них будут 
полезны для обучающихся, как делать отбор необходимой для освоения лексики? Маловероятно, что вы 
разрабатываете  специальную  лексическую  программу  для  ваших  занятий  со  студентами. Большинство 
учебных программ по английскому языку любого уровня сложности включают обучение определенному 
лексическому минимуму. Так, например, по теме “Theworldofjobs” преподаватель четко определяет вока-
буляр, который он включит для освоения данной темы. Но многие из наиболее важных и часто употреб-
ляемых слов используются в конкретных словосочетаниях и  фразах. Таким образом, который не всегда 
четко  связан  с  основными  лексическим  значением  этого  слова. Слово  “get”,  например,  используется  в 
огромном количестве комбинаций.You can get dressed; you can get the bus; you can get home; you can get 
ahead;  you can  get  on well;  you  can  get  a word  in…  и т.д. Вот  почему  очень  важно быть  в  курсе,  какой 
властью  обладают  наиболее часто  встречающиеся слова  в языке  и  на  основе  этого  понимания строить 
нашу стратегию обучения. В дополнение к освоению грамматических элементов языка, предусмотренных 
учебной программой, необходимо хорошо выверенная, четко организованная лексическая база наиболее 
часто  используемых  в  английском  языке  слов  и  словосочетаний.  Это  позволит  преподавателю  макси-
мально продуктивно отработать подготовленный заранеематериал занятия и добиться желаемого резуль-
тата.  Важно  научить  этому  пониманию  студентов,  которые  должны  осознавать,  что  знание  лексики  и 
правильное ее освоение представляет собой способ успешного овладения языком. 
Здесь возникает принципиально важный вопрос: как определить тот самый лексический минимум или 
максимум,  необходимый для  усвоения  языка,  по  какому  принципу  вести счет  на  определенном  участке 
овладения  языком?  Один  из  возможных  вариантов  ответа  можно  найти  в  работе  Майкла  Уэста  “A 
GeneralServiceListofEnglishwords”  [5].  Предположим,  что  почти  невозможно  составить  список  всех 
наиболее частых понятий или значимых по смыслу выражений в английском языке, но вполне возможно, 
и  даже  легко,  особенно  сейчас,  в  век  компьютерных  технологий,  сформировать  список  чаще  всего 
употребляемых слов английского  языка.  Майкл  Уэст составил  такой  список  наиболее  часто  встречаю-
щихся  слов  и  пришел  к  выводу,  что  они  выполняют  огромную  работу  в  языке.  Они  появляются  в 
разговорной речи настолько часто, что из этих всего лишь 700 слов состоит примерно 70 процентов всего 
разговорного  языка,  т.е.  всего,  что  люди  слышат,  читают,  говорят  и  пишут  в  определенный  день  или 
неделю, месяц или год. Приняв это во внимание, Майкл Уэст пошел дальше и обнаружил, что следующие 
800  слов в частотном списке  составляют еще  10  процентов текста. В  общей  сложности  1500  наиболее 
частотных слов охватывают 80 процентов текста. Добавив еще 1000 частотных слов и получив в сумме 
2500, М.Уэст пришел к охвату 86 процентов всего текста. [5]. Подведем итог: 
- наиболее частотные700 слов составляют 70% от всего текста; 
- наиболее частотные 1500 слов составляют 80% всего текста; 
- наиболее частотные 2500 слов составляют 86% всего текста. 
На  первый  взгляд,  цифрыудивляют,  но  если  мы  посмотрим  на  первые  двадцать  слов  в  частотном 
списке, то вышеуказанные выводы вполне обоснованны: the, of, and, to, a, in, that, I, it, was, is, he, for, on, 
you, with, as, be, had, this. Слово “the” само по себе составляет от 5 до 6 процентов всего текста. Слово “of” 
составляет  почти  3  процента,  в  итоге  только  эти  два  слова  составляют  около  8  процентов  текста. 
Проблема заключается в том, что сами по себе слова “the”и “of” не представляют никакой лексической 
ценности. Их часто называют структурными словами, потому что они приобретают смысловую нагрузку 
только тогда, когда начинают сочетаться с другими словами. Этот факт во многом подкрепляет вывод о 

Абай атындағы ҚазҰПУ -нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(46), 2013 ж. 
45 
том,  что  мы  не  должны  искать  просто  наиболее  распространенные  в  английском  языке  слова,  но 
опираться  на  часто  используемые  комбинации,  в  которых  эти  слова  «работают»  и  обретают  смысл, 
составляя тем самым основу языка.  Рассмотрим, к примеру, слова “the”и “of”. Они часто встречаются в 
таких фразах, как“the beginning of”, “the end of”, “the middle of”, “the front of””.Поэтому важно выделять в 
частотном списке не просто слова, а фразы, в которых они появляются. У каждого педагога, безусловно, 
имеется  собственный  арсенал  средств  для  обучения  лексике  английского  языка.  Мы,  в  свою  очередь, 
предлагаем несколько практических рекомендаций, которые могут помочь в достижении этой цели: 
1. Иметь  под  рукой  частотные  списки  и  ознакомиться  с  наиболее  часто  используемыми  словами 
английского языка (вы можете найти их в интернете, также хорошие словари всегда содержат пометки, 
касающиеся  частоты  употребления  слов). Когда  вы  готовите  текст  для  работы  в  классе,  сверьте  его  с 
частотным списком, чтобы определиться на какие слова сфокусировать внимание студентов. 
2. Подумать и спросить себя, почему эти слова встречаются так часто. Почему, к примеру, слов “time” 
находится в списке самых частых имен существительных в английском языке? Попытаться ответить на 
этот вопрос вместе со студентами. В настоящее время хорошие словари, составленные на основе тщатель-
ных исследований, перечисляют наиболее частые случаи применениятаких важных существительных, как 
это. В словаре Коллинза Кобилда представлены следующие словосочетания с “time”: on time, by the time, 
this time tomorrow, spare time, a waste of time, a long time ago, at one time, next time, this time, every time…  
3. Найти  книгу  по  грамматике,  которая  содержит  материал  о  том,  как  работают  частотные  слова. 
“NaturalGrammar” Торнбери, которую можно найти в Интернете, была бы весьма полезна. 
4. Не тратить время на обучение действительно редко используемых слов. Необходимо просто найти 
их эквивалент в родном языке студента и сэкономить время для работы над более нужными словами. 
5. Некоторые  слова  можно  выучить  списком  или  же  по  картинкам. Не  следует  использовать  много 
учебного  времени  на  изучение,  например,  лексики,  касающейся  одежды. Студенты  могут  сделать  это 
самостоятельно. 
6. Помочь  студентам  осознать  важность  не  отдельных  слов,  а  их  словосочетаний  и  приготовить 
упражнения, которые могут способствовать этому. 
7. Поощрять студентов к поиску в текстах полезных фраз, например, связанных со временем, местом, 
количеством,  или  же  таких  фраз,  как“kindof”  “sortof”,  ”thingslikethat”,  словосочетаний  с  предлогами, 
глагольных сочетаний с инфинитивом, с-ingовым формами, которые очень распространены в разговорной 
речи. Важно, чтобы студенты видели, чтоязык состоит из фраз, различных комбинаций, а не отдельных 
слов. 
8. Признать  важность  выучивания  слов  на  память. Большая  часть  изучения  языка  заключается  в 
запоминании  полезных  слов  и  фраз.  Они  полезны  не  только  сами  по  себе,  как  лексическая  составная 
языка, но они предоставляют студентам материал также и для развития грамматических навыков. 
 9. Работать  над созданием списка  разговорных  клише систематически. Начать с  основных  значений 
предлогов,  к  примеру; затем  определить  круг соответствующих слов  и,  наконец, систематизировать  эти 
слова; попросить студентов определять в конце каждого занятия какие языковые клише они приобрели. 
10. При  обучении  произношению  включать  не  только  отдельные  слова,  но  их  комбинации  и 
словосочетания. 
11. Давать студентам упражнения, которые способствуют творческому использованию словарей. 
12. Поощрять студентов вести частотный словарь словосочетаний и разговорных клише для создания 
лексических единиц языка. 
13. Поощрять студентов, делать свои собственные исследования лексического строя языка. 
Выполнение  подобных  рекомендаций,  на  наш  взгляд,  будет  способствовать  тому,  чтобы  формиро-
вание лексических умений и навыков заняло достойное место в учебной программе и поможет студентам 
определять наиболее важные слова, словосочетания и фразовые клише языка и самостоятельно работать с 
ними. 
 
1 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. 
– 
М., 1986. - 445 с. 
2 Thornburry, S. How to teach speaking. 
– 
Longman, 2005. - 156 р. 
3 Willis, D. Rules, patterns and words: Grammar and Lexis in Englishlanguage teaching. 
– 
Cambridge University Press, 
2003. - 182 р. 
4  Collins Cobuild Learner’s Dictionary. 
– 
London, 1996. - 1322 р. 
5 West, M. A General Service List of English Words. – www.rong-chang.com/gsl2000.htm 
 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия«Филология», №4(46), 2013 г. 
46 
ӘОҚ 81.36 
 
Ж.О. Медениева –  магистрант 
 
АТАУЛЫ СӚЙЛЕМДЕРДІҢ ҚҦРЫЛЫМЫ, ТІЛДЕГІ ҚЫЗМЕТІ 
 
Тҥйіндеме:  Мақалада  қазақ  тілінің  грамматикалық  құрылысындағы  атаулы  сӛйлемдердің  синтаксистік  құры-
лымы мен  алатын орнына  талдау  жасалады.  Сондай-ақ,  олардың  тұлғалық  құрылымын  айқындау  арқылы ӛзіндік 
ерекшеліктері  жинақталып  беріледі.  Атаулы  сӛйлемдердің  даму,  қалыптасу  жолдары  зерделенеді.  Нәтижесінде 
атаулы сӛйлемдердің тілдік табиғаты сипатталып, олардың тіл-сӛйлеу жүйесіндегі орны айқындалады.  
Кілт сӛздер: жай сӛйлем, атаулы сӛйлем, сӛйлемнің белгілері, сӛйлем түрлері, контекст, жағдаят, мүшеленбейтін 
сӛйлемдер. 
Аннотация:  В статье рассматривается синтаксическая структура и место назывных предложений в грамматичес-
ком строе казахского языка. Указаны особенности и факторы, определяющие организацию типов назывных предло -
жений. А также выявлены характер, пути и направления развития данных типов конструкции. В результате опреде-
лена языковая природа назывных предложений, выявлена тенденция их развития от речи к языковой системе.  
Ключевые  слова:  простое  предложение,  назывное  предложение,  свойства  предложении,  типы  предложения, 
контекст, ситуация, нечленимые предложения. 
Abstract: The article deals with the syntactic structure of sentences and denominative place in the grammatical structure 
of the Kazakh language. Specified characteristics and factors that determine the type of organization denominative proposals. 
Also found in nature, ways and directions of development of these types of construction. As a result, the language is defined 
nature of denominative proposals revealed tendnetsiya their development of a speech to thela nguage system. 
Keywor ds: simple sentence, denominative proposal, properties sentence, sentence types, context, situation, nechlenimye 
proposal. 
 
Тілдегі  жай  сӛйлемдердің  табиғаты  ӛте күрделі,  ӛйткені  ол  ойды,  лебіз бен  пікірді  білдіретін  басты 
грамматикалық  тұлға  болып  табылады.  Сондықтан  да  оныңқұрылымы,  бір  жағынан,  ойды  білдіретін 
логикалық тұлғалардың  құрылысымен ұштасып  жатса, екінші  жағынан, сӛйлеуші  жүктеген  коммуника-
тивтік  мүддеге  тәуелді  болады.  Осы  байланыс  пен  тілде  туындайтын  қайшылықтар  жай  сӛйлемдер 
жүйесіне әсер етіп, оны күрделендіре түседі. 
Жай  сӛйлем  синтаксисіндеатаулы  сӛйлемдер  мәселесі  қазіргі  қазақ  тілінің  маңызды  да  күрделі 
мәселелерінің бірі болғандықтан, зерттеушілер тарапынан ол теориялық жағынан да, практикалық жағы-
нан  да  үлкен  қызығушылық  тудырып  отыр.  Лингвистикалық  әдебиеттерде  «атаулы  сӛйлем»  терминін 
түсіндіруде әр түрлі пікірлер орын алған. Кез келген пікір тӛмендегі мына мәселелерді шешумен тығыз 
байланысты:  тілдік  және  сӛйлеу  аспектілерінің  аумағын,  құрылымдық-синтаксистік  және 
коммуникативтік-синтаксистік  жолын,  оның  белгілі  бір  қызмет атқару  жағдайын,  ӛзге тілдік  тұлғалар-
данара жігін ажырататын белгілерін анықтау. Осыған орай, тіл білімінде атаулы сӛйлемдерді әр қырынан 
түрлерге бӛлу дәстүрге айналған. Енді атаулы сӛйлемдердің бір-бірінен ажыратылып шығатын түрлерінің 
ерекшеліктеріне тоқталып кӛрейік. 
Ғалым А.Әбілқаев атаулы сӛйлемдерді мағыналық жағынан топтастырғандаолардың тұлғалық жағын 
басты назарда ұстайды. Яғни, сӛйлем қызметінде жұмсалатын сӛздің қай сӛз табынан болатынына қарап, 
атаулы сӛйлемдерді ӛз ішінен тӛрт топқа бӛледі: 1. Мекен атаулы сӛйлем. 2. Мезгіл атаулы сӛйлем. 3. Зат 
атаулы сӛйлем. 4. Сан атаулы сӛйлем [1, 38].  
Ал професор Р.Әміров атаулы сӛйлемдерді жұмсалу ерекшеліктерін негізге ала отырып, тӛмендегідей 
жіктесе  керек:  1.  Бейнелі  мағыналы  атаулы  сӛйлемдер  (Түн.  Шалқыған  ай).  2.  Эмоциялы  атаулы 
сӛйлемдер (Күлуін!). 3. Сӛгіс, тілек мағыналы атаулы сӛйлемдер (Ӛркенің ӛскір!) [2, 90-91].  
Ғалым С.Аманжолов атаулы сӛйлемді мағынасы мен құрылысындағы ерекшеліктерін ескере отырып, 
үш топқа жіктейді: 1. Жай зат атау. Мысалы: Алаң. Университет. Кинотеатр. 2. Меншікті атау (кӛбінесе 
газет, журнал мен  кітаптардың  аттары).  Мысалы: С.Мұқанов,  «Теміртас».  3.  Әліптемелі атау (суреттеу, 
зат атауы). Мысалы: Егіс даласы. Қара бұйра жер, кӛк торғын аспан. Ұлы дүрмек (Ғ.М.).[3, 131]. 
Бұндай  ерекше  құрылымды  сӛйлемдер  туралы  ғалым  Ғ.Мадина:  «..бұл  сӛйлемдер  логикалық-
грамматикалық  жағынан  мүшеленбейді,  бірақ  экспрессивтік-эмоционалдық  мәнге  толы.  Сондықтан 
интонациялық  құбылысқа  бай  келетін  күрделі  сӛз  тіркесінен,  жеке  дыбысқа  дейін  жететін,  құрамсыз, 
структурасында ешбір айқындық жоқ, ал  қызметі  жағынан толық сӛйлем бола  алатын, белгілі  бір  ойды 
білдіре алатын негізді, форма-құрылым жағынан белгілі тұлғасы жоқ сӛйлемдер»[4, 88] деген сипаттама 
береді. 
Сонымен жоғарыдағы пікірлерді сараптай келе, атаулы сӛйлемді ойды білдірмейтін, іс-оқиға жайында 
баяндамайтын,  тек  соған  байланысты  жағдайды  (мезгіл,  мекен,  зат-құбылыс  т.б.)  атап  кӛрсететін  жай 

Абай атындағы ҚазҰПУ -нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(46), 2013 ж. 
47 
сӛйлемнің бір түрі деп анықтаймыз. Атаулы сӛйлем толық мағыналы бір сӛзден, негізгі сӛз бен кӛмекші 
сӛздің  байланысынан  не  сӛз тіркесінен болады. Бұл, бір  жағынан, атаулы  сӛйлемнің  қандай жолдармен 
жасалатынын  аңғартса,  екінші  жағынан,  оның  іштей  бір-бірінен  құрылымдық  жағынан ерекшеленетінін 
кӛрсетеді. Ол айырмашылық сыртқы түр-тұрпат, ішкі мазмұн-мағыналық жақтан да анық кӛрінеді. Негізгі 
сӛз бен кӛмекші сӛздің байланысынан болған атаулы сӛйлемде кӛмекші сӛз негізгі сӛзге грамматикалық 
мағына  үстейтіндіктен,  оның  лексика-грамматикалық  мағынасы  бір  сӛзден  болған  атаулы  сӛйлемге 
қарағанда  күрделірек,  ойдың  саралануы  басымырақ  болып  келеді.  Ал,  сӛз  тіркесінен  болған  атаулы 
сӛйлемде  лексикалық  та,  грамматикалық  та  мағыналардың  бірдей  қатынасатындығынан  зат,  болмыс 
туралы  кеңінен  түсінік  беріледі,  сипаттау,  суреттеу  сияқты  бейнелік  әсер  күшті  болады.  Мысалы: 
Қыстыгүні.  Ӛзен.  Он  шақты  тыр  жалаңаш  адам  ӛзеннің  дәл  орта  тұсында,  ойықта  суға  кеуделерінен 
батып,  шомылып  жүр  (Б.С.).  Кӛз  ашырмай  себелеген  ақ  жаңбыр.  Аяғыңды  бассаң,  кӛк  шӛпті,  қорда 
секілді жұмсақ жер, суы шығып, бырқ-бырқ етеді (І.Е.).  
Тілдегі  атаулы  сӛйлемдер  жеке  сӛз  не  сӛз  тіркесін  айрықша  сӛйлемдік  интонациямен  айту  арқылы 
жасалады.  Олардың  мазмұны  осы  шақтағы  болмысты,  құбылысты  білдірумен  байланысты  болады. 
Сондықтан  оларда  ӛткен  шақтағы  оқиға,  іс  жайындағы  ой  болмайды,  кӛбінесе  мезгілді,  айналадағы 
табиғат құбылыстарын, заттардың сол заттық бейнелі қалпын айтуға арналады. Бұндай атаулы сӛйлемдер 
кӛбінесе  кӛркем әдебиетте  жазушының тіліне  ықшамды,  кӛркемдік  нәр беріп,  болмысты,  жаратылысты 
суреттеудің  стильдік тәсілі  ретінде  жұмсалады. Мысалы:  Дала.  Бұлтты аспан. Сонау  бел  астында  жаңа 
шахта құрылысы жатыр. Аурухана. Алыстан машина келе жатыр. Жақындады (Ғ.М.). Күзгі түн. Бұлтты 
аспанда ай да жоқ, жұлдыз да жоқ. Бірақ электр шұғыласына шомылған ӛндіріс іші жап-жарық (З.Қ.). Осы 
ерекшеліктеріне байланысты атаулы сӛйлемдер кӛркем  шығармада  негізінен  адам  портреті мен табиғат 
бейнесін  суреттегенде  жиі  қолданылады.  Бұндай  сӛйлем  түрлері  оқиғаға  қатысты  затты,  құбылысты, 
болмысты  атап  қана  кӛрсетеді,  сондықтан  бұларда  жай  сӛйлемнің  басқа  түрлеріндегі  сияқты  баяндау 
қасиеті  болмайды.  Кез-келген  сӛз  не  сӛз  тіркесіатаулы  сӛйлем  болу  үшін  ол  сӛздің  не  сӛз  тіркесінің 
сипатталатын оқиғаға, шындық болмысқа қатысы болуы керек. Мысалы:Түс кезі. Кӛше бойындағы қалың 
ағаштың  кӛлеңкесі  қою  болғанмен  саясында  салқын  ауа  жоқ,  тымырсық,  тыныс  тарылтқандай  тыншу 
(З.Қ.). Кӛктем.  Кӛз  жетер  жер тұп-тұтас  кӛкшіл  атқан,  бусанған, торғын түсті  жұқа  шымылдық  ішінен 
кӛлеңдеп  кӛрінгендей  кӛгілдір  рең  тапқан  (З.Қ.).  Дауыл.  Ӛрт.  От  ішінде  қанатын  жалын  шалмайтын 
қызыл сұңқарлар, қияға тартқан қырандар (Ғ.М.). Тозған домбыра. Ақсақал шақшаны жүкаяқтың астына 
лақтырып  тастап,  жанбастаған  күйі  керегеге  сүйеулі  домбыраны  алды  (Ш.М.)  Бұл  мысалдардағы 
«дауыл»,  «кӛктем»,  «ӛрт»,  «тозған  домбыра»  дегендер  тіліміздегі  басқа  сӛздер  сияқты  лексикалық 
мағына, ұғымды білдіретін  атау ғана болып тұрған  жоқ, сол ұғым,  лексикалық мағыналарының  қазіргі 
кезде  сӛз  болып  отырған  оқиғаны  суреттеуге  тікелей  қатысы  болып  отыр.  «Кӛктем»  деген  атаулы 
сӛйлемді  айтқанда,  кӛз  алдымызға  кӛктемнің  бейнесі  елестеп,  бұдан  былайғы  сӛйлемде  оқиғаның  сол 
кӛктемдеболғаны,  не  болатыны  жайында  айтылатындығын  алдын-ала  сезетіндей,  сондай  жайды 
күткендей қалыпта боламыз. Демек, атаулы сӛйлем оқиғаны, құбылысты жай ғана атай салмайды, белгілі 
бір мақсатқа  байланысты атайды  және  оның мағынасы  ӛзінен  кейін  тұрған  сӛйлемдердің  мағынасымен 
сабақтас  болады.  «Дауыл»,  «ӛрт»  деген  сӛздерді  атағанда,  біз  олардың  зат  атаулары  екендігін  білетін 
болсақ, сол сӛздерді  атаулы  сӛйлем  қалпында атағанда,  олардың бүкіл  заттық бейнесін  кӛз алдымызға 
елестеумен  бірге,  соған  байланысты  басқа  бір  оқиғаның  баяндалатындығын  күні  бұрын  хабарлап  та 
тұрады. Ендеше, жеке сӛз не сӛз тіркесі атаулы сӛйлем болу үшін, біріншіден, олардың оқиғаға қатысы 
болуы  керек, екіншіден,  ӛзінен  кейін  тұрған атаулы емес сӛйлеммен  сабақтас болуы  керек,  ол сӛйлем 
атаулы  сӛйлемде  атап  қана  кӛрсеткен  оқиғаның  нақты  ӛзін  баяндайды,  мазмұнын  ашады,  атаулы 
сӛйлемнің  не  себепті  қолданылып  тұрған  мақсатын  кӛрсетеді.  Осы  тұрғыдан  қарағанда,  мекеменің 
маңдайшасына  жазылған  атаулар,  газет-журнал,  кітап  аттары  атаулы  сӛйлем  бола  алмайды,  ӛйткені 
бұларда  хабарлау мақсаты  кӛзделмейді,  оқиғаға  қатысты  жағдай кӛрсетілмейді.  Драмалық  шығармалар-
дағы авторлық ремарка, кӛбінесе, атаулы сӛйлем арқылы беріледі, хаттың сыртына жазылған мекен-жай 
да  белгілі  дәрежеде  атаулы  сӛйлем  бола  алады.  Осы  тұрғыдан  келгенде,  құрылысы  жағынан  сӛйлем 
мүшелеріне талданбайтын, мағынасы жағынан оқиғаны, құбылысты, болмысты тек атап қана кӛрсетіп, ол 
туралы  баяндамайтын,  ӛзіне  тән  айырым  интонациясы  бар  жай  сӛйлемнің  түрін  атаулы  сӛйлем  деуге 
толық негіз бар. Жай сӛйлемнің басқа түрлері сияқты, атаулы сӛйлемде де шақ болады: ол осы шақтағы 
құбылыс, болмысты білдіреді. Мұндағы шақтық мағына да арнаулы шақтық кӛрсеткіш арқылы берілмей, 
сол сӛйлемнің ӛзінен аңғарылатын синтаксистік шақ арқылы беріледі. Мысалы: Август айы. Есіл ӛзенінің 
бойы,  жайдақ  ӛткелдің  жағасында  қалың  талға  ғана  қонған  ауыл  (С.Т.).  Кешкі  бесін  кезі.  Сондықтан 
ертеңге қарап, ол қалысқан жоқ (М.Ә.). 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия«Филология», №4(46), 2013 г. 
48 
Атаулы сӛйлемдер де  ӛзге  жай  сӛйлем түрлері тәрізді адам  ойын білдіретін синтаксистік  категория. 
Мұндай  сӛйлемдерде  қимыл-әрекет, ұласқан  оқиға,  жалпы субьект  пен  предикаттық  қарым-қатынасты 
байқамаймыз.  Сондай-ақ,  кейбір  жағдайда  кӛп тармақты  құрмалас  сӛйлемдердің  ішінде  келіп,  әр түрлі 
мағыналық  қатынастағы  ӛзге  компоненттерден  бӛлініп,  жеке  бір  компонент  болуы  әбден  мүмкін. 
Мысалы: Пароходтан түскеннен бері асығып жүріп мұның бірін кӛрген жоқ еді, Балбектің ӛзі де қайран 
болып қарай қалды: кӛшенің екі жағын жағалай қаз-қатар тізілген үлкенді-кішілі дүкендер, бәрінің де іші 
әр түрлі азық-түлік, ішімдік, киімдік нәрселерге толы (С.Ш).Тіліміздің теориялық мәселелеріне арналған 
бірқатар зерттеулерде атаулы сӛйлемдердің жай сӛйлемнің бір түрі бола отырып, сонымен қатар құрмалас 
сӛйлем  құрамында  келіп,  оны  құраушы  бір  компонент  қызметін  атқара  алатындығы,  сӛйтіп,  құрмалас 
сӛйлемнің  дербес  бір  мағынаық  тобын  құрау  қызметтері  айтылады  [5].  Бұған  тілдегі  бірнеше  атаулы 
сӛйлемдерден тұратын құрмалас сӛйлем конструкциялары дәлел бола алады. 
Қазақ тіл  біліміндегі  соңғы зерттеулер  нәтижесі  тілімізде синтаксистік мүше-құрылымдарға бӛліну-
бӛлінбеуіне  қарай сӛйлемдердіңмүшеленетін  және мүшеленбейтін  сӛйлемдерге сараланатынын  кӛрсетіп 
отыр  [6].  Тіл  білімінде  құрамы  жағынан  бастауыш-баяндауыш  болып  мүшеленбегендіктен  атаулы 
сӛйлемдер де мүшеленбейтін сӛйлемнің бір түрі ретінде қарастырылып келеді. Тілде бұндай кӛзқарастың 
орнығуы соңғы кездегі зерттеулердің нәтижесі деуге болады. Мүшеленбейтін сӛйлемдер қатарына атаулы 
сӛйлемдерді  кіргізудің  ӛзіндік  себептері бар.  Біріншіден,  құрамы  жағынан  бір сӛзден  не сӛз тіркесінен 
тұрып,  біртұтас  бӛлінбейтін  мағынаны  білдіреді,  екіншіден,  контекстің  негізінде  сӛйлемнің  жүгін 
арқалайды, үшіншіден, аталған құрылымдардыңбәріндегі тірек сӛздерді бастауыш деп те, баяндауыш деп 
те саралай алмаймыз.  
Сонымен,  атаулы сӛйлемдер  кӛбінесе  кӛркем  шығармадағы  оқиғаны,  құбылысты суреттеу, сипаттау 
мақсаты  қойылғанда  қатысатын,  сол үшін  қызмет атқаратын  жай  сӛйлемнің  ерекше  құрылымдық түрі 
болып табылады. Бұл  жағынан  атаулы сӛйлемнің  тілде  қолданылу  аясы тар,  бірақ  оқиғаны  ықшамды, 
тартымды  етіп  беруде  ерекше  маңызы  бар.  Атаулы  сӛйлем  жазба  әдебиеттің,  соның  ішінде,  проза, 
драматургия жанрларының ӛркендеуімен байланысты қалыптасқан жай сӛйлемнің типтік түрі. 
Қорыта  келгенде,  атаулы  сӛйлемнің  мағыналық,  құрылымдық  түрлерін  сипаттау  барысы  тілдегі 
атаулы сӛйлем категориясының  пікір  айтуға  нысан боларлық жайттары барын,  оларды әлі  де зерделей 
түсудің зор практикалық маңызы бар екендігінкӛрсетеді.  
 
1  Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сӛйлем түрлері. – Алматы: ҚазМемОПБ, 1963. – 58 б. 
2  Әміров Р. Жай сӛйлем синтаксисі. – Алматы: Мектеп, 1983. – 168 б. 
3  Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: Санат, 1994. – 320 б. 
4  Мадина Ғ. Номинатив сӛйлем //Қазақстан мектебі. – А., 1973, №2. - 88-92-б. 
5  Шаукенов Қ. Құрмалас сӛйлем синтаксисі. – Қарағанды, 2008. –161 б. 
6  Ибраимова Ж. Қазақ тіліндегі мүшеленбейтін сӛйлемдер. КДА. – Қарағанды, 2008. – 24 б. 

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал