Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ журнал БҮл нөмірде



жүктеу 0.98 Mb.

бет8/9
Дата09.04.2017
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9
темаларындағы  өнімділіктің  төмендеуі,  топырак  түзілуінің  босеңдеуі 

сияқты  қүрылымдық  өзгерістерге  әкеп  соқты.

Ғалымдардың  зерттеулеріне  қарағанда,  теңіз  суының  деңгейі  1961 

жылдан  төмендей  бастаған.  Яғни  бүган  4,2  млн.  гектар  аймақ  (оның  2 

млн.  гектары  Қазақстан  жағында)  қүрғап  кетті.  Демек,  бір  еөзбен  айт- 

қаңца,  қазіргі  Арал  теңізінің  табанынан  ушқан  түздар  аймактағы  реепуб- 

ликаларға,  тіпті,  өлемнің  түкпір-түкпіріне  тарауда.  Сөйтіп,  галамшар- 

дағы  климаттың  өзгеруіне  ықпал  етуде.  Өйткені,  ғарыштан  түеірілген 

моліметтердің  алдын-ала  еселтеулері  бойынша,  кепкен  теңіз  түбінен 

атмосфераға  жыл  сайыи  миллиондаган  тоннаға  дейін  түз  шаңы  котері- 

лігі,  Арал  оңіріндегі  өрбір  гектар  жерге  6  тоннага  дейін  түзды  тозаң 

шогеді  екен.  Ал  бүгінгі  күндері  Арал  теңізінің  проблемаларына  байла­

нысты  туып  отьтрган  міндеттерді  шешуге  өлем  елдерінің  бірқатар  окілдері 

бас  қосқан  форум  Германия  елінде  отті.  Міне,  осыған  сәйкес  созімнің 

түйіні  Арал  оңіріндеп  кепкен  теңіз  табанынан  үшатын  шаңды  боран- 

дарды,  түзды  үшырмау  үшін,  әрине,  мүны  сумен  бастырудан  басқа 

жол  жоқ.  Демек,  бүл  орайда  жуырда  гана  Аралды  қалай  суға  бастыру 

жонінде  менің  бірқатар  газеттерде  жарық  корген  пікір-үсыныстарым- 

ның,  ягни  оның  ең  тиімдіеін  пайдаланып,  теңіздің  кепкен  үлтанын 

еумен  бастыруга  бола  ма  деп  білемін.  Міне,  осыған  сөйкес  үстіміздегі 

жылдың  сөуір  айында  БҮҮ-ның  бас  хатшысы  Пан  Ги  Мун  орталық 

Азия  сапарында  Арал  теңізі  бассейнінің  проблемаларын  шешудегі  халық- 

аралық  Аралды  күткару  қорының  жүмысын  жогары  багалап,  кор  пре­

зидент!  Н.Назарбаевтың  беделділігіиің  арқасында  халықаралық  Аралды 

қүтқару  қор  кызметін  жогаргы  қарқынмен  оркендетуге  қолайлы  жаг- 

дай  тугызып  отыр  деді.  Мүнымен  бірге  Қазақстан  Республикасы  биыл 

ЕҚЫҮ-нын  төрағасы  болуына  байланысты  бүл  үйыммен  ынтымақтас- 

тық  қарым-қатынасының  кушеюі  бүгінгі  күннің  аса  озекті  мөселелерінің 

бірі  болып  отырган  ХАҚҚ  (Халыкаралык  Аралды  Қүтқару  қоры)  мен 

Астанадагы  ЕҚБІҮ  орталыгы  арасындагы  озара  түсіністік  туралы  мемо- 

рондумга  қол  қойылуы  жаңа  жобаларға  жол  ашып,  Арал  теңізі  бассейні 

проблемаларын  кешенді  түрде  шешуге  багытталған  тагы  бір  қадам  бо- 

ларына  сенім  білдірген  болып  табылары  сөзсіз.

Бүгінгі  атмосферада  коміркышкыл  газы  мен  метанның  бірте-бірте 

шамадан  тыс  арта  түсуі  жер  бетінде  жылу  патенциалының  осуіне  өкел- 

мек.  Өйткені,  бүл  жонінде  АҚШ  үлттық  ғылым  академиясы  жөне  озге 

шетел  галымдары  қазір  ауа  кеңістігінде  комірқьішқыл  газы  қалыптан 

тыс  кобейіп  кеткенін,  ал  бүл  оз  кезегінде  өлемдік  мүхиттың  суы  арна- 

сынан  асып-тасуы  қаупін  молайтатынын  хабарлайды.  Өйткені  Арктика 

мүздары  мен  мөңгілік  тондардың  еруі  адамзат  үшін  оте  қауіпті.  Әсіресе, 

Арктикадагы  климаттың  жылынуы  Жер  шарының  түгелдей  озгеруіне 

өкеп  согады.  Соңгы  он  жылда  атмосферадағы  метанның  шогырлануы 

бір  деңгейде  сақталып  келсе,  қазір  ол  қайтадан  кобейе  бастаган.  Д е­

мек,  Арктиканың  күрт  жылынуының  бір  себебі  осында  болуы  әбден 

мүмкін.  Өйткені  соңгы  30  жылда  ол  жақтагы  ауа  райы  3  градусқа  жы- 

лынған.  Ал  кейбір  аймактарда  бүл  корсеткіш  5  градусқа  дейін  жеткен. 

Ал  жер  бетіндегі  жылыну  орта  есеппен  бір  градус  ғана.  Сол  сияқты  енді 

30  жылдан  кейін  бүл  мүхитта  мүлдем  мүз  калмайды  деген  пікір  айты- 

лып  жатыр.  Ягни  мүның  ең  қауштіеі  —  моңгі  тоңцар  ішіндегі  жануар­

лар  мен  осімдіктер  қалдығы.  Өйткені  олар  оздерінен  органикалық  комір- 

тек  боледі.

Ғалымдардың  мәліметі  бойынша  мөңгі  тондар  ерісе,  атмосферага 

қазіргіден  екі  есе,  ягни  1,6  трлн.  тонна  коміртек  болінеді.  Демек,  бүл 

100  млрд.  тонна  метанның  пайда  болуына  әкеп  согады.  Ал  оның  ең 

“ыстық’  нүктесі  -   шығыс  Сібірдегі  мөңгі  тондар.  Өйткені  коміртек- 

тердін  айналымын  зерттеген  галымдар  еріп  жатқан  мәңгі  тондардағы 

органикалық  заттарды  қорек  ететін  бактериялар  жылылық  тудырып, 

ерітуді  өрі  қарай  жылдамдатады  дейді.  Сібірде  коміртек  атмосфераға

( Ж )

{  География  жоне  табигат^)

(5 /2 0 1 0 !

метан  күйінде  өтіп,  жылынудың  жоғарғы  деңгейін  тудырады  да,  жер 

беті  опырылып,  эр  жерден  көлдер  көптеп  гіайда  бола  бастайды.  Ғалым- 

дар  олардың  осерінен  мөңгі  тоңның  қалың  қабаттары  бүрын  айтылып 

жүргендей  500  жыл  емес,  100  жылдан  соң-ақ  озі  жоғалады  дейді.  Бір 

еөзбен  айтқанда,  “атмосфераға  қапталып  қалған  коміртегі  бірнеше  ғасыр 

бойы  нланетаны  жылытпақ”  —  дейді  ғалымдар  бірлескен  түрде.  Сол 

сияқты  БҮҰ-ның  климаттық  озгерістерді  бақылаитын  үкіметаралық 

комиссияеы  осы  ғаеыр  еоңына  дейін  температураның  орташа  деңгейі 

2—5  градусқа  дейін  жоғарылайды  деп  баға  беріп  отыр.  Демек,  бүл 

адамзат  үшін  үлкен  апаттың  жақындағанын  білдіреді.

Жалпы,  мүхит,  теңіз  сулары  жер  бетінің  71  пайыздан  аетам  аймақ- 

ты  қамтиды.  Ал  бүгінгі  күндері  бүрын  су  баспаған  күрлық  жерлерді  еу 

басып,  казір  әлем  еліндеп  түрғындардың  үрейін  үшыруда  дееем,  артық 

айтқандық  болмае.  Әрине,  мүның  себеп,  түйіні  ғаламдық  жылынудың 

оеерінен  әлгідей  мәнгі  мүз  таулардьщ  еруімен  күмбезді  -   жауынды 

бүлттардың  өсері  деп  білемін.  Өйткені  еу  буларының  биік  деңгейге 

котерілуіне  еөйкес  күмбез  —  жауынды  бүлттар  пайда  болады.  Сойтіп, 

олар  пайда  болған  аудаңдарда  қаггы  жел  түрын,  дауыл  котеріледі  жоне 

мүхит,  теңіз  үетіндегі  дауыл  қүрлықтағы  дауылдарға 

Караганда 

анагүр- 

лым  күшті  келеді.  Сондай-ак,  мүхит,  теңіздердегі  дауылдардын  бір 

ерекшелігі  —  тосыннан  баеталып  кетеді.  Өрине  бүған  жер  бетінің  қазіргі 

қызуы  мен  еуынуының  ееері  болуы  мүмкін.  Міне,  осыған  сөйкес  кейоір 

аңыз-оңгімелерге  қүлақ  салсак,  ерте  кезде  жер  бетінің  едоуір  болігін 

топан  су  баеыпты-мые  деген  соз  бар.  Өйткені  бүған  Арал  тецізінің 

терістік  бетіндегі  Сарышығанақ,  Ақеспе  түсынан  80  метр  терендіктен 

Олигоцен  уақытында  омір  сүрген  қызыл  балықтың, 

ірі 

үлудың,  киттің 

омыртқа  еүйектері  таеқа  айнала  баетаған  күйінде  табылған.  Демек,  бүл 

теңіздің  мүхитнен  қосылып  жатканын  корсетеді.  Демек,  бүл  жоғары- 

дағы  аңыз-әңгімеге  біртабан  жақындайды  деген  соз.  Сондай-ақ,  жоға- 

рыда  соз  болғандай.  Кайнозой  дөуірінің  орта  шенінде  А рал-К аепий- 

мен  Жерорта  теңізі  арқылы  мүхитпен  байланыс  жасап  жатқан.  Сол 

еияқты  соңғы  бір  жарым  мыңжъілдықта  Каепий  21  метрге  түсіп  кеткен 

кезі  де  болған,  34  метр  котеріліп  кеткен  кездері  де  кездеееді.  Міне, 

осыган  сәйкее  еуасты  тектоникалық  қүбылыстарынын  нотижееінде 

теңіздің  деңгейінің  не  түсіп,  не  котеріліп  отыруы  заңды  күбылыс.  Жөне 

де  мүндай  процестердің  жүруін  сейсмолог  мамандар  да  жоқка  шығар- 

майды.  Бірақ  бүл  басты  еебеп  емес.  Біздің  ойымызша,  ең  басты  түйіи  — 

табиғи  тене-тендіктің  бүзылуында,  яғни  су  балансының  ауытқуында 

жатыр.  Яғни  Каспийге  қүятын  (озен  суларымен  жауын-шашын,  қар 

жоне  судың  булануы,  т.б)  жәйттер  болуы  мүмкін.  Міне,  осыған  сөйкес 

бүдан  4 0 -5 0   жыл  бүрынғы  кейбір  ғалымдардың  Каспийдің  тасуы  тура- 

сындағы  болжамдары  оте  дәлм е-дәл  келмесе  де,  болашактағы  теңіз 

деңгейінің  котерілуі  хсойлі  жорамалдары  дүрыс  келуі  де  кездесті.  Мо- 

селен,  гидролог  Б.А.Шлямин  1962  жылы  айтқан  екен: 

Каспий  теңізінің 

деңгейінеп  ауытқуы  1976  жылдан  бастап  2030  жылға  деиін  созылады. 

Минус  28, 75  метр  белдеуден  25,5  метрге  жеткенде  1,6  метрге  көтеріледі

 ” 

дейді.  Екінші  бір  галым  А.С.  Антонов  (1963  ж.)  теңіздің  котерілуін  1975 

жылдан  басталады  дей  отырып,  алдыңғы  ғалымның  айткан  минус  25,5 

метр  белдеуіне  теңіз  2000  жылы-ак  жетеді  деи  корсетеді.

Жоғарыда  соз  болғандай,  1991  жылы  теңіз  суьі  2,06  метрге  котеріліп, 

Каспий  жағалау  жерлері  суастында  қалды.  Әсіресе,  Қазақстан  болігі 

айтарлықтай  шығынға  душар  болғаны  шындық.  Алайда,  болжамның 

аты  болжам.  Нагыз  қорытындыны  заманауи  кешеңдік  зерттеулерге  кос­

мос  ғылыми  жаңалықтарын  қосып,  екшеп-таразылай  келіп  жасағанға 

не  жетсін!

1941-1945  жыадар,  яғни  екінші  дүниежүзілік  соғысы  кезінде  мен  8- 

9  жаста  болатынмын.  Ол  кезде  ауыл,  қаладағы  қандай  жүмыс  түрлері 

болеа  да  әйелдер  қауымы  аткаратын.  Біз  өлгі  әйел-аналардан  коптеген 

создерді  жиі  еетитін  едік.  Ол  кезде  Арал  теңізі  қанасына  сыймай,  асып- 

тасып,  шалқып  жатқанын  талай  козіміз  корді.  Арал  қаласы  мен  Мойнақ

( 5 / 2 0 10)

j  Геоірафия  жане  іабиі а і  }

{ J 7 J


каласы  арасында  кеме  кдйығы  аркылы  жиі  заттар  тасып,  оны  вагондар- 

ға  тиеп,  Москеу  жақтарға  жөнелтіп  жататын.  Сондай-ақ,  нақ  осы 

соғыс  жылдары  Арал  теңізінде  суастында  жүретін,  яғни  адамдарды 

таситын  сүңгуір  қайык  болтаны  туралы  өлгі  аналарымыздан  жиі  еститін 

едік.  Ал  беріректе  жүмыс  барысымен  кеме-кайық  аркылы  теңіз  айдын 

аралдарын  шарлап  жүзіп  жүрдік.  Бүл  1968  жылдан  зейнетке  шыкканы- 

ма  дейінгі  мерзім  аралыгы  болатын.  Бізбен  бірге  кызмет  жасайтын 

кеме  жүргізуші  капитандары  болатын.  Олардың  сол  кездегі  жас  шама- 

лары  кейбіреулері  зейнет  жасына  жетіп  қалған  адамдар.  Біздер  олар- 

мен  бірге  жүргендіктен  болу  керек,  баяғы  бала  кезде  ойда  калған 

сүрақтарды  сүраймыз  ғой.  Сонда,  олар  соғыс  жылдары  кезінде  теңізде 

жүзіп  жүрген  өлгі  сүңгуір  қайығы  адамдарды  “Возрождение”  аралына 

жеткізіп  түратын  еді  деген  создерін  талай  есіттік.  Сол  сияқты  кезінде 

Арал  теңізінін  нақ  ортасынан  орын  тепкен  “Возрождение”  күпия  ара­

лы  орналаскан  аумақтың  Батыс  бет  шеті  яғни  оның  сол  қүрлықпен 

жалғасатын  теңіз  жиегі  тік  жарлы,  ал  жер  беті  таулы  болып  келеді, 

оның  биіктігі  100-150  метрге  дейін  жетеді.  Және  де  бүл  бет  жер  ыңғайы 

үстіртті,  таулы  қыраттар,  жоталар  болып  орналаскан.  Сонымен  бірге 

мүнда  жер  беті  нуммилитті  октің  жылжыған  қабаттары  ашылып  жат­

кан  сиякты  корінеді.  Демек,  бір  еөзбен  айтканда,  Аралдың  батыс  теңіз 

жер  беті  бір  кездері  жердің  тектоникалык  кабатының  козғалысын  көрсет- 

кендей  күйде  қалдық.  Міне,  осыған  еөйкее  айтқанда,  Арал  мен  Кас­

пий  арасыиың  жерасты  су  арналарының  іздері  де  болуъі  өбден  мүмкін. 

Өйткені  Каспий  теңізінің  еуы  сол  1991  жылы  котеріліп,  оның  2,06 

метрге  жетуі,  орине,  біраз  ойға  жетелейді.  Яғни  сол  жылдары  Аралға 

күятын  озендердің  суының  азаюымен  бірге,  ал  екінші  жагынан,  Арал 

суының  азая  бастауы  әлгідей  екі  аралықтағы  яғни,  жерасты  су  арнала- 

ры  аркылы  Каспий  теңізіне  қосылып  ағып  кетті  ме  деген  ой  мазалай- 

ды.  Ойгкені  теңізде  жүзіп  жүрген  кезімізде,  әсіресе  сол  теңіздің  баты- 

сындағы,  яғни  олгі  күрлықпен  жалғасатын  тік  жардың  нақ  алдындағы 

теніз  суының  терендіктері  30—40  метрден  аспаса,  одан  кем  емес.  Жоне 

де  сол  маңдағы  теңіз  су  беті  иірім  сияқтанып  айналысқа  түсіп  түрған 

сиякты  болып  корінді.  Міне,  осыған  сөйкес  кезівде  біздер  сол  маңдағы 

әлгі  тік  жардың  алдындағы  теңіз  суы  астында  су  тартар  арна,  болмаса 

табиғи  озек  арнасының  суалар  басы  болуы  да  мүмкін  деген  ойда  бол- 

дык.  Жоне  де  мүның  жоні  бар  сиякты.  Өйткені  бүл  туралы  жогарыда 

соз  болгандай,  ертеректе  Арал  мен  Каспийдің  бір-біріне  жалғасып, 

косылып  жатканы  тарихтан  белгілі.  Сондай-ақ,  бүл  жайлы  Арал  кала- 

сында  дүниеге  келген  Тасқын  Өтеуүлының  2001  жылгы  желтоқеан  ай- 

ындагы  “Жалын”  журналында  жарияланган  “Аралдагы  оскери  қүпия- 

лар  жайы  немесе  Арал  мен  Каспий  теңіздерінің  жерасты  қүпиялары” 

макал асы  жарық  корді.  Бүл  макала  туралы  екі  рет  “Атамекен”  газетіне 

оз  пікірін  жазған  Батыс  Қазакстан  облысы  Қаратобе  ауданы  Ақтайсай 

ауылының  зейнеткері,  география  пөнінің  мүгалімі,  белгілі  үстаз  Орак 

Нурсултанов  бүл  жонінде  ойын  былай  деп  нақты  түйіндейді:  “Автор- 

дын  мақаласын  оқи  отырып  біз  оған  сшкын  көз  жеткіздік.  Ендеше  біз 

егемендік  алып,  өз  билігіміз  әзімізге  тиген  кезде  осы  шындыкты  неге 

бүркемелеиміз?  —

 

дей  келіп...  мен  бүдан  6 -1   жыл  бүрын  “Ат амекен 

газетіне  ж азған  болатынмын.  Ол  кезое  мектепте  мүғалім  едім.  Бірақ 

менің  бүл  ма калама  ғалымдар  еиіқандай  жауап  қатпады.  Б ірақ  мені 

Арал  теңізінің  осы  күпинсы  қатты  мазалайды,  өлі  де  болса  ғалымдар 

осыған  жауап  берсе  деймін

 ”  -   деп  дабыл  қагады.

Жалпы,  айтар  созімнің  нақты  түйіні  коптен  соз  болып  келе  жатқан 

Арал  мен  Каспий  теңізі  арасын  жерасты  су  арналарынын  іздерін  із- 

дестіріп,  онын  анық-каныгына  жету  -   бүгінгі  оскелең  омірдің  талап- 

тілеп  дееем,  артык  айткдндык  бола  қоймас  деп  білемін.

Арал  -   Каспий  теңізі  арасында  жерасты  су  арналары  болган  ба? 

Бүган  галымдарымыз  не  дейді?

Қызылорда  қаласы.

С s»   >

■Ç

  География  жэне  табигат ^

( 5 / 2 0 10)



Ғальім  мурасм

Ш окан  У Ә Л И Х АН О В

ттщ

 

ү к і м е т



 

т чт

 

ж ү й ш



м ен

 сдяси ж щ д и ы



(Жалғасы.  Басы  өткен  сандарда.)

Алғашқы  санақ  сонау  өткөн  ғасырдың  орта  шенінде,  елді  қытайлар 

бағындырып  алған  кезде  жүргізілген  және  салықты  қауымдарға  бөліп 

салу тәртібі  де  сол  кезде  орнатылған.

Одан  бері  бүл  қауымдардағы  семьялар  санында  үлкен  өзгерістер 

болған,  әйтсе  де  салық  бүрынғы  ескі  тәртіп  бойынша  төленеді,  сондык,- 

тан  кейбір  қауымдарда  салық  ай  сайын  адам  басына  6  пүл,  10  және  12 

пүлдан  келсе,  басқаларында  1  тәнгадан  бастап,  2  және  3  тәнгадан 

келіп  отыр.  Кейде  тіпті  дәулетті  адамдар  6  пул  төлейді  де,  кедейлер  3 

тәнга  төлейді.  Адам  басына  ай  сайын  ақшалай  6  пүлдан  келетін  қауым- 

дарда  салық  төлеуші  адам  жылына  2  ху  (3  пүт)  бидай  тапсыруы  керек 

те,  ал  енді  басқа  қауымдарда  10  пүл  төлейтіндері  -   4  ху,  12  пүл 

төлейтіндері  -   15  ху  астық  тапсыруы  керек.  Айына  1  тәнга  телейтіндері 

жылына  10  ху,  2  тәнга  телейтіндері  20  ху  астық  тапсыруға  міндетті. 

Қытайларға  теленетін  салықтың  үстіне  жергілікті  екімет  пайдасына  алы- 

натын  салық  жене  бар.

Бүл  соңғы  салық  мынадай  тәртіппен  белінеді:  ай  сайын  6  пүл 

телейтін  қауымдардағы  салық  телеуші  адамдар  қала  шаруашылығының 

пайдасына  ай  сайын  1  тәнгадан  2  тәнгаға  дейін,  10  пүл  телейтіндері  3 

тәнгадан  4  тәнгаға  дейін,  1  тәнга  телейтіндері  12  тәнга,  2  тәнга  телей- 

тіндері  20  тәнга,  3  тәнга  телейтіндері  30  тәнга  салық  телеп  отыруға 

тиісті,


Қытайлар  мен  жергілікті  екіметтің  шамадан  тыс  ауыр  салығы  және 

ол  салықтың  қауымдарға  дүрыс  белініп  салынбаушылығы,  жергілікті 

әкімдердің  қытай  мандариндерімен  бірге  ауыз  жаласа  отырып  салған 

заңсыз  үстеме  алым-салықтарының  салдарынан,  онан  сайын  ауырлай 

түсіп  отыр.

Салықтан  жиналатын  астык,  пен  ақшаны  қытайлар  әскер  қажетіне 

жүмсайды,  бірақ  олары  жеткіліксіз  болу  керек,  ейткені  батыстық  про- 

винцияларға  Пекин  сарайы  екі  миллион  лан  күміс,  яғни  4.  544  пүт,  74 

қадақ  күміс  жіберіп  отырады;  бүл  қаражаттың  1/2  миллион  ланы  (1136 

пүт  және  14  1/2  қадақ  күміс)  ездерінің  айтуларына  қарағанда  Оңтүстік 

линия  ескерлерінің  қажетіне  жіберілетін  керінеді.

Соңғы  жылдары,  Қытайдағы  ішкі  соғыстардың  салдарынан  күміс 

жеткізіп  түру  ici  тоқтап  қалған  кезде  жене  Жоңғарияда  қатты  күйзеліс 

болуына  байланысты  Оңтүстік  линияның  қытайлары,  бүрынғы  Пекин 

мен  Ілеге  жіберіп  отыратын  салықтың  бірсыпырасын  ез  мүқтаждарына 

жүмсаған.

Қытайлардың  алты  шаһардағы  ескерлерінің  саны  15.000  адамдай. 

Жергілікті  халық  соғыс  қызметін  атқармайды.  Алғашында түркістандық- 

тардың  ез  милициясы  болған,  бірақ  қытайлар  оны  зиянды  деп  тауып, 

таратып  жіберген,  сейтіп  олар  Батыс  елкенің  бүкіл  шекарасының  ен 

бойында  маньчжурлар  мен  қытайлардан,  тунгустар  мен  чахарлардан 

қүрылған  әскер  үстап  отыр,  жергілікті  халық  әскер  қызметіне  мүлдем 

араластырылмайды.  Олоттар  мал  есірумен,  түркістандықтар  егіншілікпен 

кәсіп  етеді.

Бүкіл  Батыс  елкедегі  сияқты  Оңтүстік  линия  солдаттарының  да 

негізгі  қаруы  -   садақ  пен  найза;  тек  азғантай  ғана  белімінде  мылтық



(5 /2 0 10)

( ~  География  және  табиғат^

бар.  Артиллерия,  айтуларына  қарағанда,  аз  сияқты,  оның  солай  екенін 

қожалар  көтерілісі  кезінде  артиллерияның  өте  сирек  қолданылғанының 

өзінен-ақ 

Kepjyre 


болады.  Қытай  қамалдарында  зеңбірек  орнына  үш  кісі 

басқаратын  оекініс  мылтығын  пайдаланады.  Қытайлардың  солдаттық 

қасиеті  нашар  болатыны  белгілі,  ал  енді  Кіші  Бұхарадағы  әскерлердің 

жауынгерлік  сапасы  тіптен  нашар.  Оңаша  күзет  орындарында  немесе 

өздерінің  бекіністерінде  қамалып  отырған  қытай  солдаттарының  кесібі 

азғындыққа  салыну  және  бәрі  де  шетінен  апиын  шегеді,  сондықтан 

олардың  арасында  ауру,  өлім-жітім  ете  көп  болады.  Көтеріліс  кездерінде 

қытайлар  қамалдарына  қамалып  алады  да,  өздерін  қоршаудан  қүтқа- 

рыгі  алу  үшін  Іледен  жаңа  әскерлер  келгенше  сол  күйінде  тырп  етпей 

отыра  береді.

Батыс  өлкедегі  қытайлардың  сағы  сынып,  рухы  түскені  сонша, 

тіпті,  қырғыздар  қазынаның  жүк  керуенін  әскер  жасағы  турған  жерден 

небары  екі  шақырымдай  жерде  тонап  жатса  да  тук  шара  қолданбайды. 

Б айж ігіттіктер  Ш әуеш екте  қаланың  дәл  іргесінің  е зін д е -а қ  сауда 

керуендерін  талап,  тонап  кете  береді,  ал  енді  сондай  кездерде  көпес- 

тер  қытаилардан  жердем  сүрай  қалса,  олар  едетте  “жанжал  деген 

жақсы  нәрсе  ем ес”  деп  жауап  қайырудан  басқа  түк  білмейді.  Қытай- 

лардың  мүндай  жағдайында  елді  сыртқы  шабуылдар  мен  ішкі  бүліктерден 

қорғау  бірден  бірге  қиындай  тусіп  отыр,  оның  үстіне  Іле  мен  Ішкі  Қытай 

елеулі  жәрдем  де  бере  алмайды.  Жәңгір  бастаған  көтеріліс  кезінде 

көмекші  ескерлер  Ішкі  Қытай  мен  Солтүстік  линиядан  келген.  Соңғы 

көтеріліс  кезінде  қытайлардың  ішкі  провинциялардан  кемекші  әскер 

жіберулеріне  мүмкіншілігі  болмайды  жене  Құлжадағы  күштері  әлсіреп 

қалатын  оолғандықтан,  Іледен  әскер  жіберудің  де  жөнін  таба  алмайды, 

сондықтан  1847  жылғы  көтеріліс  кезінде  жер  аударылғандарды,  ал 

енді  соңғы  кетеріліс  кезінде  қалмақтарды  пайдаланады.

Кіші  Бүхарада  соғыс  бола  қалған  күнде  пайдалану  мақсатымен 

сақтагі  отырған  қытайлардың  Лянчжоуда  соғыс  запастары  жене  Комул 

мен  Үрімшіде  астық  дукендері  бар.

Ішкі  Қытаймен  екі  арадағы  қатынастардың  шүғыл  турі  айына  бір 

рет,  ауыр  түрі  төрт-бес  айда  бір  рет  болып  түрады,  сөитіп  көтеріліс 

туралы  хабар  алынғаннан  кейін  жіберілетін  жәрдем  мен  азық-түлік  алты 

айсыз  келіп  жете  алмайды.  Құлжамен  он  сегіз,  жиырма  күнде  бір  бай- 

ланысып  гүрады  және  Іле  округындағы  әскерлерден  үлкен  жәрдем 

күтудің  өзі  де  қиын.  Ал  енді  мүндай  жағдайда  жергілікті  халықпен  бір- 

лескен  жаудың  күші,  қай  жағынан  да,  қытайлардан  анағүрлым  басым 

болары  сөзсіз.  Қытайға  ықыласы  дүрыс  деген  қалалардың  бәрінде  де 

тіршілік  үшін  қажетті  қордың,  әсіресе  сүт,  май,  ет  сияқты  азық-түліктің 

өте-мөте  тапшы  екендігі  сезіледі.

Соғыс  түрғысынан  қарағанда,  Оңтүстік  линияның  ең  жақсы  пункт- 

терінің  бірі  Ақсу  болып  саналады,  Алтышаһар  Ішкі  Қытаймен  және  Ілемен 

осы  Ақсу  арқылы  байланысып  отырады;  содан  кейінгі  сенімді  пункттер 

сыртқы  шабуылдарға  үшырау  қаупі  күшті  болып  отырған  Қашқар  қала- 

сы  мен  ішкі  жолдардың  орталығында  түрған  Бурчук  және  Қытай  жолын 

қорғап  түрған  Бюгур  болып  саналады;  Бюгур  қаласының  маңынан  тек 

бір  ғана  соқпақ  жол  өтеді.  Кіші  Бүхараны  қоршап  түрған  таулар  сыртқы 

шабуылдардан  қорғайтын  табиғи  қамал  болып  отыр,  ал  енді  қыстыгүні, 

әсіресе  қар  қалың  түскен  кездерде  тау  асуларының  Теректіден  басқа- 

сының  бері  де  мүлдем  жабылыгі  қалады1.

1  Б ірақ  Темірлан  Тянь-Ш аньға  бірнеш е  рет  ж о р ы қ  жасаған.  Әдетте  ол  Атбасы 

нем есе  Ү зге н д е   қы стагі  ж ур ге н :  Б олорда  үлкен  со ғы с  ә р е ке гте р і  болғаны   тарихта 

асылы  өте  сир е к  кездесед і.  Қ а ш қа р   ханы  Раш идтың  Бадахшанға  ж о р ы қ  жасағанын, 

одан  кейін  белурлар  мен  Т ибетке  қарсы   ғазауат  соғы сы н  ж ариялап  барғаны  б ізге  

мәлім,  б ірақ  ол  өзінің   ж олы нда  халы қты ң  елеулі  қарсы лы ғы на  көздесл ей ді,  со н д ы қ- 

тан  оны ң  атгы  ә скер ле р і  гек  таб иғат  то сқауы л д ар ға   ғана  қарсы   күр е ске н .  (Ш о қан  

У өлиханов)



(Жалгасы  бар.)


1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал