Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ журнал БҮл нөмірде



жүктеу 0.98 Mb.

бет7/9
Дата09.04.2017
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

АҒЫ ЛШ Ы Н   ТІЛ І  ПӨНІМЕН  БІРГЕ

А.  К А РИ М БА ЕВА ,

С.  Сеифуллин  атындагы  гимназияның 

география  поні мугалімі,

М .  Ж А Н Д Т Л Д И Н О ВА,

осы  гимназияның  агылшын  тілі  поні муеалімі

О қуш ыларға  Оңтүстік  Америка  халқы ны ң  қалыптасуы  мен  елдеріиің 

ерекш еліктері  туралы  түсінік  беріп,  еалыстыра  білу  дағдыларын,  ойлау 

қабілеттерін  дамыта  түсу  үшін  сабақ  ағылш ын  тілі  пәнімен  кіріктіріліп 

өткізілді.

Д айы нды қ  кезеңі  (үйымдастыру,  мақсатты  айқындау).

1.  Тірек  тапсы рм алар.  “Дцрыс”,  “бцрыс”  ойыны.

1.  Оңтүстік  А мерика  материк  ауданы  жөнінен  3  орында  (бцрыс,  4 



орында ).

2.  Оңгүстік  Американьщ  жер  көлемі  18,3  м лн  ш қ2.  (дцрыс).

3.  Охос-дель-Саладо  -   сөнген  ж анартау  (бцрыс,  дцние  жцзіндегі  ец 

биік  сөнбеген).

4.  Еуропалықтар  мен  үндіетердің  некелерінен  тараған  үрпақ  -   мулат  



(бцрыс).

5.  Үндістер  меи  негрлердің  некелерінен  тараған  үрпақ  -   метис  (бцрыс).

6.  Еуропалықтар  мен  негрлердің  некелерінен  тараған  үрпақ  -   м улат  

( дцрыс ).

7.  Ж ойылып  кеткен  халы қ  -   креолдар  (бцрыс,  караиб тар).

8.  Латын  Америкасы  деп  аталу  себебі  бүнда  латындар  түрады  (бцрыс, 

латын  тілдеріне  жататын  испан  жане  португал  тілінде  сойлейді).

<   География  жане  табигат")

(5 /2010)



II  кезең.  А ңпаратты   өңдеу  кезеңі.

320  млн.  халы қ. 

20-дан  астам  миллионер  қала.

Үндістер  -   10% . 

Креолдар.

К артам ен  жүмыс  (дүниеж үзінің  саяси  картасы н  пайдалана  отырып, 

Оңтүстік  Америка 

елдерін  анықтау).

1.  Оңтцстік  Америка  елдері.  Оңтүстік  Америка  елдерінің  жер  бедеріне 

байланысты  топтау.



А нды   елдері:  Колумбия,  Эквадор,  Перу,  Боливия,  Чили.

Ш ыеыстаеы  ж азық  елдері:  Венесуэла,  Гайана,  Суринам,  Б разилия, 

П арагвай,  Уругвай, 

Аргентина,  Фр.Гвианасы.

2.  Саяси  картаны   пайдалана  отырып,  Оңтүстік  А мерика  елдерін, 

астаналары н  аны қта.

3.  Оңтүстік  А мериканьщ   ш еткі  нүктелерін  ата  жэне  олар  ңай  елдің 

аймағына  сөйкес  келетінін  анықта.

4.  М үхитқа  ш ыға  алмайтын  елдерді  ата.

Терминмен 

жүмыс  (агылш ын  тілінде).

Now  w e’ll  learn  to  pronounce  some  words  on  o u r  topic.  Look  a t  the 

active  board,  please.  H ere  you  can  see  them .  Be  a tte n tiv e   and  tr y   to 

remember.  Repeat  the  words  after  me.

Read  out  the  names  of  countries,  etc.

Brazil  -   Бразилия

Amazon  -   Амазонка

A rgentina  -   Аргентина

Aconcagua  -   Аконкагуа

Bolivia  -   Боливия

Angel  falls  -   Анхель

Chile  -   Чили

Titicaca  -   Титикака

Peru  -   Перу

Lagoon  -   Лагуна

Venezuela  -   Венесуэла

Rio  De  Janeiro  -   Рио-де-Жанейро

Paraguay  -   Парагвай

Inca  -   Инктер

Uruguay  -   Уругвай

Andes  -   Анды  таулары

Ecuador  -   Эквадор

Hiram  Bingham

Atacama  -   Атакама

“Теңіздегі  ш ай қ ас”  ойыны.  Тақтада  берілген  кесте  бойынша  өр 

оқуш ы   өзі  таңдаған  координаталары н  атайды.  Оның  арты нда  сүрақты ң 

үпайы  жазылған.  Сцрақтың  кцрделілігі  цпаидың  санына  байланысты.



10  балдың  сцрақтары.

1.  Оңтүстік  Американьщ  ең  ірі  аралын  ата  (Отты  жер  аралы).



2.  Оңтүстік  Америкадағы  қалайы  белдеуі  қай  елде  орналасқан?  (Б оли­

в и я ).

3.  Оңтүстік  А мериканьщ   ойпаттарын  ата  (А м азонка,  Ориноко,  Ла- 



Плата ).

4.  Оңтүстік  А мерикадағы  үетірттерді  ата  (Б разилия,  Гвиан,  П ат аго­



н и я ).

5.  Оңтүстік  А м ериканьщ   кли м атты қ  белдеулерін  ата  (экват орлы қ, 



субэкваторлық,  тропиктік,  субтропиктік,  қоңыржай).

6.  А мазонка  өзенінің  қауіпті  балығын  ата  (пиранья).

7.  Христофор  Колумб  Оңтүстік  А м ерикаға  қаш ан  келді?  (1498  ж. 

тамыз).

8.  Анды  тауларындағы  тауаралы қ  үстірт  қалай  аталады?  (п у н а ).

9.  Түзды  батпақтар  қалай  аталады?  (саларес).

20  балдың  сцрақтары.

1.  Бүл  ел  кактустың  Отаны  (Б р а зи ли я).



2.  Поопо  көлі  қай  елдің  аумағында  орналасқан?  (Б о ли ви я).

3.  “Кіш і  Венеция”  деген  атауды  берген  саяхатш ы   (А.Веспуччи).

5.  Инктер  мөдениеті  сақталған  мемлекет  (П еру).

6.  Анды  таулары ндағы   іш кі  ж азы қтар  (Гран-Чако,  Маморе,  П ант а- 



н а л).

7.  Name  the  country  the  name  of  which  means  “silver”  (A rgentina).

8.  Name  the  biggest  country  in  South  America  (B razil).

(5 /2 0 1 0 -



  География  жэне  табигат )

СЮ


9.  Name  the  country  the  capital  city  of  which  is  Caracas  (Venezuela).

30  балды ң  сцрақтары.

1.  Эль-Ниньо  ағы сы ны ң  пайда  болу  ерекш елігі.  О ңтүстік  А м ерика 

табиғаты на  ы қпалы .

2.  А нды  тауы ны ң  2500  м  биіктіктегі  кактус  пен  опунциядан  тура- 

тын  белдеуі.

3.  М ына  сөздерге  аны қтам а  бер:  гилея,  сельвае,  льянос,  кампос.

4.  Анды  тауы ны ң  3 5 0 0 -3 9 0 0   м  биіктіктегі  шөптесін  өсім діктер  бел- 

деуі.


5.  Неге  бүл  табиғат  зонасында  ш өптесін  өсімдіктер  өспейді?  Табиғат 

зонасын  ата,  себебін  түсіндір.

6.  Name  th e  country  which  nam ed  a fte r  a  g reat  discoverer  (Colombia).

7.  S outh  A m erican  desert  (Atacam a).

8.  Name  th e  coldest  co u n try   in  S outh  A m erica,  besides  its  name  means 

“coldness,  w in te r”  (Chile).



BBC  видеоролигімен  жцмыс.

L e t’s  see  th e  film   about  M achu  Picchu.  In  Q uechua  M achu  P ikchu 

m eans  “Old  P eak ” .  It  is  situ a te d   on  a  m ountain  ridge  above  th e  U rubam ba 

Valley  in  P e ru ,  w hich  is  80  kilom eters  (50  miles)  n o rth w est  of  Cuzco  and 

th ro u g h   w hich  th e   U rubam ba  R iver  flows.  O ften  re fe rre d   to  as  “The  Lost 

City  of  th e  In cas” ,  M achu  Picchu  is  one  of  th e  m ost  fam iliar  sym bols  of 

th e  Inca  E m pire.  M achu  Piccu  was  nam ed  one  of  th e  New  Seven  W onders 

of  th e  W orld.  So,  le t’s  s ta r t.  L isten  to  th e  sto ry   very  carefu lly   and  be 

ready  to  answ er  th e  questions.

Q uestions:

-   W h at  does  M achu  Picchu  mean?

-   W here  is  it  situated?

-   W ho  discovered  M achu  Picchu?  A nd  when?

-   W hose  th e  m ost  fam iliar  symbol  was  Machu  Picchu?

-   Name  two  secret  m ountains  which  are  m entioned  in  the  film .

Ал,  енді  біз  Инктер  өркениеті  ж айлы   не  білеміз?



“С аяхат ш ы лар  ізім ен"  ойыны.  К артаны   пайдаланы п,  мына  бағыттар 

бойы нш а  саяхат  ж аса.

I  бағыт:  Парамарибо  -   Ла-Пас  -   Сантьяго  -   Бразилиа.

II  бағыт:  Кито  -   Кайенна  -   Асуньсьон  -   Сантьяго.

III  бағыт:  К аракас  -   Рио-де-Ж анейро  -   Сантьяго  -   Буэнос-Айрес.

1.  Б ағы т  бойынш а  табиғатты ң  өзгеруін  сипатта.

2.  Елдер,  олардың  ш аруаш ы лы ғы н  ж аз.

3.  Бағы т  қай  елдерді  басып  өтеді?

4.  Қандай  халы қтар  түрады?  Олардың  түрмыс-тірш ілігі.

Томендегі  сүрақтар  бойынша  интерактивті  тақтада  сөзж үм бақ  ойлас-

тыруға  болады.

1.  А мазонка  өзенінің  ж ы лдам  ағатын  кері  ағысы  (поророку ).

2.  Оңтүстік  Америка  жануары  (т апир).

3.  Оңтүстік  А мериканы ң  байырғы  халқы   (Ү ндіс).

4.  Оңтүстік  А мерика  сарқырамаларының  бірі  (И гуасу).

5.  Су  бетінде  өте  үлкен  ж ап ы р ақ  ж аты р.  Ж ан -ж ағы   котерің кі  екен. 

Мен  ж ап ы р ақ ты   ж үлы п  алм ақш ы   болдым,  бірақ  ол  ойы мнан  қайтты м , 

себебі  ж ап ы р ақ   асты нда  үсақ  тікендері  коп  екен.  Ж ер гіл ік ті  х ал ы қ 

түйнегін  там аққа  пайдаланады.  Бүл  кандай  есімдік?  (В икт ория  Регия).

6.  Венесуэла  атауы  нені  білдіреді?  (Кіиіі  Венеция).

7.  Ж ердің  ш ар  төрізді  екенін 

пайдалануды   алғаш   үсы нған,  еая- 

хатқа  ш ы ғу  үш ін 

қ ар аж ат  пен  рүқсат  алу  үш ін  16  ж ы л ,  оған  ж ету 

үш ін  33  күн  қаж ет  болды.  Бүл  саяхатш ы   кім?  (К олум б).

8.  A  body  of  com paratively  shallow   sa lt  or  b rackish  w ater  sep arated  

from   th e  deeper  sea  by  a  shallow   or  exposed  b a rrie r  beach,  sandbank  of 

m arine  origin,  coral  reef,  or  sim ilar  featu re  (Lagoon).

9.  The  v ast  riv er  basin  (A m azon).

Q D


{  География  жэне  табигат  )

(5 /2 0 1 0



10.  One  of  th e  larg est  city  in  S outh  A m erica  w here  annually  carnival 

takes  place  (Rio-de-Janeiro).

11.  The  largest  country  in  South  A m erica  (Brazil).

12.  The  highest  lake  in  the  world  which  is  in  P eru   (Titicaca).

13.  The  highest  m ountain  in  A m ericas  (Aconcagua).

14.  The  ancient  people  in  South  America  (Inca).



“Сандар  сөйлегенде”.

1498  -   X .Колумб  Оңтүстік  А мерикаға  келді.

1499  -   А.Веспуччи.

-40  -   Вальдес  түбегі.

9000  -   Анды  тауының  үзындығы.

6880  -   Д үниеж үзінің  ең  биік  сөнбеген  ж анартауы.

7  000  000  -   А мазонка  өзенінің  көлемі.

3812  -   Т ити кака  көлі.

1054  -   А нхель  сарқырамасы.

6960  -   А конкагуа  тауы.

1501  -   А.Веспуччидің  II  саяхаты .

Жекелегеи  елдерге  сипаттама.

1.  Мөмлекеттің  аты,  астанасы,  мемлекеттік  қүрылымы.

2.  Ш екаралас  елдері,  мүхитқа  ш ыға  алуы.

3.  Табиғат  ж ағдайы .

4.  Табиғат  ресурстары.

5.  Х алқы .

6.  Туристік  ж ағдайы ,  экологиялы к  ж ағдайы .

Қорытынды.

Бағалау.

Үйге  тапсырма:  §43.  Оңтүстік  Америка  елдерінің  біріне  жоба  жасау. 

Home  assignment:  P repare  a  presentation  of  a  South  A merican  country.

Қараганды  облысы 

Сөтбаев  қаласы.

“ ПЛАН  Ж Э Н Е   К А Р Т А ”

(децгейлеп,  саралап  оцыту  барысында)

ЗАКАРИ  НА  Айша,

Ғ.  Қараш  атындагы  жалпы  орта  білім



беретін мектептің география  поні мүгалімі

Сабактың  барысы.

Үйымдастыру  кезеңінеи  кейін  окушыларға  сабак  алдындагы  еергіту  соті 

ретіндегі  сөзім:  “Балалар,  бүгін  ҒКрраш  мектебінің  6-сынып  окушыларына  тек 

географиялык  координатасы  жазылған  хат  келді.  Бірінші  каіі  жерден  келгенін 

аныктайык,  енді  осы  координатаны  табайык

  ”. 

(28Р с.е.  және  771 ш.б.)

Бүдан  соң Алыс  елден  хат.



“Балалар,  сіздер  түрып  ж аткан  ел  Казакстан  әлемдегі  ең   куатты,  бай 

елдің  бірі.  Біз  сіздердің елдеріңізге  кызыға  ксграймыз.  Елдеріңіз  коркейе  берсін!"

Үндістан  елінің  балалары  14.10.  2010  жыл.

Сабақ алдывдағы  кайталау үшін  “ Бөйге”  сүрактары.

1.  Көкжиек  жоне  кекж иек  сызыгы деген  не?

2.  Көкжиектің  негізгі  жөне  аралық түстары  калай  аталады?

3.  Масштаб деген  не,  түрлерін  атаңыз.

( 5 /2 0 Ï0 }

(   География  жэне  табигат}



4.  Жергілікті  жердің  планы  деген  не?

5.  315° азимут  кандай  көкжиек түеына  еойкее  келеді?

6.  Азимут дегеніміз  не?

7.  Пландағы  горизонтальдар  нені  көрсетеді?

8.  Салыстырмалы  биіктік деп  нені  атайды?

9.  Географиялык координата дегеніміз  не?

10.  Абсолют  биіктік деп  нені  атайды?

11.  Географиялык ендік  қалай  есептеледі?

12.  Глобустардың  кандай  масштабтарын  білесіздер?

13.  Астанадан  Алматыға  бару  үшін  кай  бағытта  козғалуымыз  керек?

14.  Географиялык бойлык калай  есептеледі?

15.  Үшак Актаудан  Ал маты га  карай  қай  багытга  жүреді?



Деңгейлік  тапсырмалар  үсыну.

1-деңгейлі тапсырма.

 

Дүрыс  жауабының  түсына  бағдарша  койыңыз.



1

.

1.  Жердің  кішірейтілген  дөл  үлгісі. 

А.  Географиялык координата

2.  Географиялык ендік  жоне  бойлык. 

Ә.  Масштаб.

3.  Сандык,  атаулы,  сызықгык. 

Б.  Глобус.



2

.

1.  Азимут. 

А.  Планда  ылдидың  багытын  корсететін  сызык.

2.  Масштаб. 

Ә.  Солтүетік  пен  белгілі  бір  зат  аралыгындагы  сы зы к

3.  Горизонталь. 

Б.  Ірі,  орта,  үсақ.



№3.

1.  Градус  торы. 

А.  Экватор.

2.  Меридиан. 

Ә.  Параллельдер  мен  меридиандар.

3.  Полюстерден  бірдей  кдшық- 

Б.  ГТолюстерді  косатын  сы зы к 

тықта  жүргізілетін  сызык.



№4.

1.  Жыл. 

А.  Ж ары к пен  жылу  шыгаратын дене.

2.  Төулік. 

Ә.  Күнді  айналып  шыккднга  кеткен  уақыт.

3.  Күн. 

Б.  Білегін  айналып  шыкканға  кететін  уакыт.

2-деңгеіиі тапсырма.

 

Астаналардың  географиялык  координаталарын  табу 

немесе  географиялык координаталары  берілген  объектілерді  табу.

Географиялык  координата, іар

Географиялык  объектілер

№1

1.

36° с.е  жөне  52°ш.б.



2.

28° с.е  жене  77°  ш.б.

3.

40°  с.е жене  177°  ш.б.



№2

1.

23" с.е  жене



Ла-Пас

2.

35°  о.е  жене



Канберра

3.

51° с.е  жене



Астана

№3

1.



8" с.е  жене  38° ш.б.

2.

35° с.е  жене  139й ш.б.



3.

19" с.е  жене  99"  б.б.

№4

1.

жене  14° ш.б.



Луанда

2.

жене  75°  б.б.



Оттава

3.

жене  38°  ш.б.



Москва

№5

1.



31()  с.е  жене  32° ш.б.

2.

40° с.е  жене  75"  б.б.



3.

35"  о.е  жене  58°  б.б.

№6

1.

72° ш.б.



Астана

2.

117" ш.б.



Пекин

3.

38"  ш.б.



Москва

(  44 






 

("География  жоне  табигат  ) 

(5/2010]


3-деңгейлі тапсырма.

Кеекін  картаға  2-ші  тапсырмадағы  географиялық бойлык  пен  ендіктердің 

үшеуін  түсіру.

4-деңгейлі тапсырма.

Тарау  бойынша  тест  үеыну  (10  сүрақ).  Өз-оздерін  тексеру.  Тақтаға  дүрыс 

жауап  ілінеді.

I  нүсқа.

/.  Көкжиек  түстарын,  бақылаушының  өзінің  түрғсгн  орнын  жөне  жүру 

бағытын  анықтау:

а)  бағдарлау; 

ә)  азимут; 

б)  горизонталь; 

в)  масштаб.

2.  Жер  бетінде  өлшенген  қашықтықты  кағазға  түсіргенде  канша  рет 

кішірейтілгендігін  көрсететін  сан:

а)  азимут; 

ә)  масштаб; 

б)  бағдарлау; 

в)  горизонталь.

3.  Жер  бетінде  салыстырмалы  быіктік  кандай  аспап пен  өліиенеді? 

а)  азимут; 

ө)  бергштрих;  б)  деңгейлегіш.

4.  Биіктіктері бірдей  нүктелерді  қосатын  қисық  сызық:

а)  азимут; 

о)  багдарлау; 

б)  масштаб; 

в)  горизонталь.

5.  Солтүстік,  оңтүстік  полюстерді бастыра  жүргізген  шеңберлер: 

а)  меридиан; 

о)  параллель;  б)  азимут; 

в)  масштаб.

6.  Меридиандарға  кесе-көлденең жүргізілген  шеңберлер:

а)  меридиан; 

ө)  параллель;  б)  горизонталь; 

в)  масштаб.

7.  Меридиандар  мен  параллель  сызықтарының  киылысуынан  пайда  болтан

тор:

а)  меридиан; 

о)  масштаб; 

б)  градус  торы; 

в)  горизонталь.

8.  Картада  жер  бедері  калай  бейнеленеді?

a)  түрлі  бояумен;  э)  масштабней;  б)  горизонтальней;  в)  бергштрихпен.



9.  Ендік  пен  бойлықтан  түратын  не?

а)  меридиан; 

б)  бергштрих;

э)  параллель; 

В)  географиялык координата.

10.  Ылдыдың  бағытын  не  анықтайды?

а)  меридиан; 

о)  параллель;  б)  бергштрих; 

в)  горизонталь;



И иусщ.

1.  Кцй  ғалым  алғаіи рет  градусты  торлы  картаны  жасады?

а)  Платон; 

б)  Архимед; 

г)  Эратосфен,

ө)  Аристотель; 

в)  Птоломей;



2.  Масштаб дегеніміз  не?

а)  жер  бетіндегі  кашыктыктың  картада  коп  есе  кішірейтілгенін  корсететін 

шама;

э)  картада  корсетілген  кдшықтыктың саны;



б)  картадагы  қашықтыктын саны;

в)  белгілі  бір  затқа  тіке  тартылган  багыт  пен  азимут  аралығындагы  бү- 

рыш;

г)  екі  объектінің  арасындағы  кдшыктық.



3.  Ең  үлкен масштабты  көрсетіңдер:

а)1:5000; 

ө)  1:2000; 

6)1:250; 

в)  1:120 

г)1:10.


4.  Солтүстік  бағыт  пен  жердің арасындағы  бүрыіиты  калай  атайды?

а)  азимут; 

б)  экватор; 

г)  градус.

ө)  румб; 

в)  перпендикуляр;

5.  Географиятк карта  дегеніміз  не?

а) 


жер  бетінің белгілі  масштаб  бойынша  жазыктықтагы  шартты  белгілермен 

кескінделуі;

э)  жер  бетінің  шартты  белгілермен  парак бетінде  кескінделуі;

(5 /2 0 1 0 î---------------------------- (~  География  жоне  табигат)--------------------------------- (  45  )



б)  жазықтыктағы  жердің  кескінделуі;

в)  жер  беті  кіші  бөлігінің  кескінделуі;

г)  аэрофотосурет.

6.  Г'еографиялык ендік  деп  нені атайды ?

а)  градус  бойынша  көрсетілген  геофафиялық координаталар; 

о)  фадустық тор;

б)  экватордан  белгілі  бір  жерге  дейінгі  меридиан  доғасының  градус  бо­

йынша  алынған  шамасы;

в)  меридианнан  белгілі  бір  жерге  дейінгі  параллель  догасының  градусы 

бойынша  алынған  шамасы;

г)  математикалық координаталар.

7.  Г'еографиялык бойлык калай  аталады ?

а)  градус  бойынша  көрсетілген  геофафиялық координаталар; 

е)  градустык тор;

б)  экватордан  белгілі  бір  жерге  дейінгі  меридиан  доғасының  градус  бо­

йынша  алынган  шамасы;

в)  меридианнан  белгілі  бір  жерге  дейінгі  параллель  догасының  градусы 

бойынша  алынган  шамасы;

г)  азимут.



8.  Жер  бетіндегі экваторға  параллель  шартты  жүргізілген  сызыктар  калай 

аталады?

а)  азимут; 

б)  радиус; 

г)  меридиан,

ө)  экватор; 

в)  параллель;



9.  Нөлдік меридиан  төменгі  калалардың  қайсысы  аркылы  отеді? 

а)  Мэскеу; 

б)  Париж; 

г)  Вашингтон, 

о)  Алматы; 

в)  Лондон;



10.  Алматы  каласы  кай  бойлыкта  орналаскан?

а)  солтүстік; 

в)  батыс;

э)  оңтүстік; 

г)  солтүстік-батыс  жөне  оңтүстік-шығыс.

б)  шыгыс;

/ /.  Алматы  каласы  кай  ендікте  орналаскан ?

а)  солтүстік; 

в)  батыс;

ө)  оңтүетік; 

г)  солтүстік-батыс  жэне  оңтүстік-шығыс.

б)  шыгыс;



12.  Экватор  кандай  ендікте  орналаскан?

а)  солтүстік; 

в)  батыс;

о)  оңтүстік; 

г)  экваторда  0°  ендік болмайды.

б)  шыгыс;



13.  0> ендікте  жэне  0Р бойлык координаталарында  не  орналаскан ?

а)  Африка; 

б)  Үнді  мүхиты; 

г)  Геофафиялық полюс,

э)  Атлант  мүхиты; 

б) Антрактида;



14.  Географиялык  картадагы  қүрлыктың жогары  жэне  томенгі беліктерін 

калай  білуге  болады?

а)  географиялык координаталар  комегімен;

0

)  географиялык, картадағы  еандык корсеткіштер  көмегімен;



б)  биіктік жөне  терендік  шкалаларының  комегімен;

в)  әртүрлі  есептерді  шешу аркылы.

/5.  Өздерің  түратын  елді  мекеннің  немесе  ауданның  көлемін  анықтау 

үшін  жердің  беті  бейнеленген  кандай  кескінді колданасың?

а)  глобус; 

в)  карта  ауданын;

ө)  жер  планын; 

г)  корсетілген  кескіидермен  ауданды

б)  карта; 

анықтауга  болмайды.

5-деңгейлі тапсырма.

План  жоне  картаның үксастыгы  мен  айырмашылыгын  Венн диафаммасы- 

на  толтыру.

(  46  )--------------------------------- ("География  жэне  табигат  )----------------------------- (5/2010)



Карта

Үқеастығы

План

f^ \.

  Үеақ  масштабты  (ма- 

терик,  ел),

2.  Солтүстіктен  оңтүетік- 

ке  м ериди ан,  баты стан 

шығысқа  параллель.

3.  Бүрмалану  болады.

4.  Объектінін  алып  жат­

кан  орны  болады.

4 ^ 5.  Жасыл  түс  -   ойпат  .



6-деңгейлі  тапсырма.

Топографиялық диктант.

Ш артты  белгілерді  тактаға  іліп,  диктантты  оку,  ал  окушылар  оны  тандап 

алып  отырады.

Біздер  орманға  саяхаткд  ш ы қ ты к   Орманға  барар  жолла  өзен.  кол.  шал- 

ғын.  күм.  жалғыз  түрған  бүта.  жыра.  ағаш  көпір.  орманшынын  үйі  бар.

Колге  суға  түстік,  озеннен  ағаиі  копір  аркылы  отіп,  орманш ы ны н  үйіне 

бардык.  Орманшынын  үйінде  әдемі  бакша.  диірмен  бар.  Қайтар  жолла  бакша- 

ны  аралап,  ауылга  келлік.  Саяхат  бізге  үнады.



Такт ara  өзін-өзі бағалау  критерииі  ілінеді.

Аты-женi



1

2

3



4

5

Тез табу



Бағдарша

ҚОЮ


Географиялык

координат

Венн

диаграммасы



Тест

1.

\

+

+

+



2.

+

+



+

3.

+



+

+

4.



+

+

Деңгейлі тапсырмалар.  Сабақга теориялык білімді  бекітетін тапсырма  сүрак- 

тарды  барлы к окуш ының  білімін  бір  мезгілде  бакылап,  бағалауға,  олардың  өз 

бетінше  жумыс  жасауына  жөне  мүғалімнің  уакытын  үтымды  пайдалануға 

көмектеседі.

Батыс  Қ азақстан  облысы 

Ж әнібек  ауданы.

ТҮСІНІККЕ  ЖЕҢІЛ  ТІРЕК  СЫЗБАЛАР

М Ү С А Е В А   Бану,

М.  Тәжин  атындагы  орта мектептің 

география  поні  мугалімі

Қ азакстанны ң  олеуметтік  жоне  эконом икалы к  географиясы  (9-сынып) 

понінен  “ Отып  онеркосібі”  такырыбын  откенде,  окушыларды  Қ азақстанны ң 

экономикалы к жағдайымен тереңірек таныстыра  отырып,  отын  онеркәсібінің 

баска  салаларға  карағандағы  аса  маңыздылығын,  отын  түрлерін,  басты  кен 

орындарын  танып  білуге  үйретуді  мақсат  етіп  қойдым.



Сабақтың  барысы.

Үйымдастыру  жүмыстары  жүргізіледі.



Үй  тапсырмасын  сүрау.  Окуш ылар  үш  топ  болып  отырады:  Таң,  Күндіз, 

Кеш.


Кішірейтіп 

түсірген  сызба.

2.  Масштаб.

Л

3.  Көк  түс 



көл.

су,  озен,

V

J

1.  Ірі  масштабты  (үй,  мектеіг 

аул асы).

2.  Ж оқ  (жоғарғы  жағы  -   еол- 

түстік,  төменгі  жағы  -   оңтүстік).

3.  Ж оқ  (тегіс).

4.  Коше  багыты,  жол  ү ш н - 

д ы ш и   табуға  болады.

5.Орман,  бау-бақш а,  жазык, 

жер. 

у

(5 /2 0 1 0 )



("География  жэне  табигат}

/.  Сергіту тапсырмасы.  Эр топка  іші толтырьтмаған  тірек сызбалар беріледі, 

олар  толтырады.  Топтардың  орындаған  жүмысын  келееі  топ  тексереді.

3-топ тапсырмасы.

(  48 


3

--------------------------------- ("География  жэне  табигат")----------------------------- (5 /2 010)



2.  Тест.  Эр  балаға  гссг тапсырмалары  беріледі.  Балалар  бірін-бірі тексереді. 

(Тест тапсырмалары  3  нүсқадан  ,  10  сүрақтан  түрады.)



3.  Білгірлер  сайысы.  Эр  топ  үй  тапсырмасын  жақсы  меңгерген  бір-бір 

оқушысын  шығарады.  Таң  тобынан  ш ыққан  окушыға  Күндіз  және  Кеш 

тобының  окушысы  сүрақ  кояды,  онан  соң  кезектесіп  қалған  екі  оқушы  да 

осылай  тексеріледі.

Үй  тапсырмасын  корытындылап,  белеенді  оқушылар  бағаланады.

Жаңа  сабақты  игеру жоспары: 

а)  Кіріепе.

ө)  Отын  онеркөсібі.

б)  Доптермен  жүмыс.



Кіріспе.  Оқушыларға  халық  шаруашылығындағы  ең  маңызды  сала  -  

онеркөсіп  екенін  айта  келіп,  онеркосіптің  барлық  саласына  қажетті  фактор, 

отын  энергетикасы  екенін  айтамыз.

Доптерге  кесте  сыздырамыз.

Не  білемін?

Не  білгім  келеді?

Не  үйрендім?

Окушылар  “ Не  білемін?”  бағанына  оз  беттерімен  отын  онеркособі  туралы 

білетіндерін  жазады. О қушылардың  не  білетінін  тындаймыз.“Не  білгісі  ке- 

летінін”  де  тауып,  сол  бойынша  жүмыс  жасаймыз.  Тірек  сызба  бойынша 

отын  оперкосібіпе  сипаттама  береміз.  Кен  орындарын  кескін  картасына  түсіре- 

ді.


Неге  қолданады? 

Кен  орыидары



Жаңа  сабақты  бекіту.  Сабақты  бекіту  үшін  СТО-дың  “керісінше  ойлау” 

стратегиясын  қолданамыз.  Үш  топқа  үш  отын түрін  боліп  береміз.



Сурақ.  Егер  осы  отын  түрі  болмаса  иендей  жағдай  болар  еді?

Ойлануға  2  минут  уақыт  беріледі.  Эр  топтан  бір  окушы  шығып,  отынның 

маңыздылығын  ашып  айтады.

Қорытындылау.  Окушылар доптердегі  сызбаның  соңғы  бағанындағы  “ Не 

үйрендім  ?”  сүрағына  жауаптар  береді.Мүғалім  окушының  жүмысын  жинақ- 

тап,  корытындылайды.

Үиге  тапсырма.  1.  §6  оку.

2.  Қазақстанның  отын  энергетикасыи  кескін  картаға  түсіру.

3.  Ш ығармашылык  тапсырма.  “ Қарағанды  -   көмірлі  айм ақ”  мәнжазба 

немесе  баяндама.

4.  §7.  Электр  энергетикасы  тақырыбына тірек  сызба  даярлау.

Окушыларды  багалау.

Ақтвбе  облысы 

Шалңар  ауданы.

;5/2010}


{  География  жэне  табигат")

ТАБИҒАТ  ЗОНАЛАРЫНА 

АРНАЛҒАН  ТЕСТ  СҰРАҚТАРЫ

Ж Y М АХАНОВА  Гүлгина,

Ж.  Шайжүнісов  атындагы  орта 

мектептің  географии  поні мүгалімі

I  нүсқа.

1.  Орманды  далада  өсетін  өсімдік:

а)  жусан; 

ә)  кәдімгі  мойыл; 

б)  тікенекгүл.



Толықтырыңыз.

2.  Дала  зонасының  топырағы  ...  және  ...  топырақ  типіне  жатады.

3.  Сәйкестігін  табыңыз:

1)  орманды  дала. 

а)  14

2)  дала  зонасы. 



э)  117  млн,  га

3)  шелейт  зонасы. 

б)  77  млн.  га

4)  шел  зонасы. 

в)  1  млн.  га

4.  Орманды  дала  зонасының  жылдык,  жауын-шашынның  орташа 

мөлшері  неше  мм?

а)  200-250; 

э)  300-350; 

б)  100-150.



5.  Дала  зонасында  көл  бар  ма? 

а)  иә; 


ә)  жоқ.

6.  Саршунақ,  косая к,,  а к  қоян,  тиіндер  қай  зонада  кездеседі?

а)  дала  зонасында; 

э)  орман  зонасында; 

б)  шел  зонасында.

7.  Есіл,  Ертіс,  Тобыл,  Жайы к,  өзендері  ....  зонасында  орналаскан.

8.  Шөлейт  зонасындағы  орташа  температура:

а)  40; 


э)  30; 

б)  22.


9.  Барсакелмес  жэне  Үстірт  мемлекеттік  қорықтар  ...  зонасында 

үйымдастырылған.

10.  Дала  зонасындағы  өзен:

a)  Нұра; 

ә)  Жайық; 

б)  Іле.


II  нүсқа.

1.  Дала  зонасы  Қазақстанның  қанша  аумағын  алып  жатыр? 

а)  60  млн.  га; 

ә)  58  млн.  га; 

б)  77  млн.  га. 



Толықтырыңыз.

2.  Шөлейттің  негізгі  топырағы  -   ...  топырақ.

3.  Сәйкестігін  табыңыз:

1)  орманды  дала; 

а)  кермен;

2)  дала  зонасы; 

ә)  бетеге;

3)  шелейт  зонасы; 

б)  итмурын;

4)  шел  зонасы. 

в)  селеу.

4.  Дала  зонасындағы  жылдык,  жауын-шашынның  мөлшері  неше  мм? 

а)  220-310; 

э)  120-210; 

б)  320-410.

5.  Шел  зонасында  таулар  бар  ма? 

а)  иә; 


ә)  жоқ.

6.  Боз,  кермен,  к,аңбак,  басым  зона:

а)  дала  зонасы; 

э)  шел  зонасы; 

б)  орман  зонасы.

7.  Үлытау,  Ортау,  Қызыларай,  Шыңғыстау  жоталары  ...  зонасында 

орналаскан.

8.  Орманды  дала  зонасындағы  орташа  температура:

(  50  )--------------------------------- (^География  жэне  табшаг 

j

-----------------------------'5 / 2 0 10 І



а)  18; 

ә)  28; 


б)  38.

9.  Қазақстанның  “Қызыл  кітабына”  енгізілген  шөл  өсімдігі  ...  деп 

аталады.

10.  Құмды  шөл  қайсы?

а)  Шыңғыстау; 

ә)  Сырдария; 

б)  Мойынқұм.

Шығыс  Қазаңстан  облысы 

Какпөкті  ауданы.

САЙЫС  САБАК,

ҚАРЖАУОВА  Үлжан



№33 opina  білім беру мектебінің 

географии  поні  мүгалімі

“Қ азақстан  ж ерлерін  аудандасты ру”  тақы ры бы   бойынша  8  “а ”  жөне 

8  “б”  сы ны птары н  біріктіріп,  сайыс  сабақ  өткіздім .  Бүл  сабақты ң 

м ақсаты   -   еайы сқа  қаты суш ы ларды ң  дары нды лы ғы н,  білгірлігін,  тап- 

қы рлы ғы н,  алғы рлы ғы н  сынау,  ізденуш ілікке  баулу.  Пөнге  қызығуш ылы- 

ғын,  қабілеттілігін  дамыту.



I.  Сайыстың  шарттары:  таныстыру,  білімділер  сайыеы,  кім  ж ы лдам?, 

зейінділер  сайы сы ,  капитандар  сайысы,  сандар  сайы сы ,  Ақтөбе  туралы 

сүрақтар.

II.  Мүғалімнің  сөзі.

Баяндам а:  Ақтөбе  облысының  х ал ы қ  географ иясы ны ң  өлеуметтік- 

эконом икалы қ  еипаттамаеы.

Баяндам аш ы :  8-сынып  оқуш ысы  Олжабаев  Бекарыс.

Ң атысуш ылар: 

8  “а"  сыныбы  -   “Т янь-Ш ань”  тобы,  8  “б"  сыныбы  -  

“Түран”  тобы.

Таныстыру.

Тянь-Ш ань”  тобы.  Тянь-Ш ань  -   Қазақстандағы  ең  биік  тау,  Қытай- 

дағы  қасиетті  тау,  біз  де  осы  тау  си яқты   биік  болғымыз  келеді,  сол 

себепті  тобымыздың  атын  осылай  атадық.

Т ц р а н т о б ы .   Түран  -   бүрын  Т үркістанны ң  атауы   болған  ж ене  сол 

Түранда  біздің  ата-бабамыз  өмір  сүрген.  Түраниы ң  тарихы   -   біздің 

тарихы м ы з.  Ж өне  Қ азақстанда  Түран  ж азы ғы   бар,  біз  сол  себепті 

тобымыздың  атын 

осылай  атадық.

Білімділер  шыгармашылықтарын  қорғайды.

8  """  сыныбы  Тянь-Ш аньды  қоргайды.

Тянь-Ш ань  -   А зиядағы   ірі  тау  ж үйесінің  бірі.  Қы тай  тілінде  “Төңір 

ш ы ң ы ”,  “Аспан  тау”  дегенді  білдіреді.  Қ ы тай  ж еріне  ш ығыс  белігі, 

Қ азақстан  ж еріне  еолтүстік  жөне  батыс  болігі  жене  О рталы қ  Тянь- 

П Іаньны ң  кейбір  ж оталары   кіреді.  Ең  биік  нүктесі  -   Хантөңірі  ш ыңы  

(6995  м).  К лим аты   қүрғақ,  қүбы лм алы   болып  келеді.  Оған  Сібірден 

келетін  антициклон  мен  ауа  м ассалары   есер  етеді.  Күз  бен  кектем де, 

кебінесе,  күн  қүбы лм алы   болады,  үсік  ж үруі  ж и і  кездеседі.  Қысы  үзақ, 

қазаннан  сеуірге,  кейде  мамырға  дейін  созылады.  Солтүстік  Тянь-Ш аньда 

ж ануарларды ң  сібірлік,  еуропал ы қ  түрлері  таралған.



8  “б"  сыныбы  Тцранды  қоргайды.

Түран  -   Қ азақстанны ң  оңтүстігін,  батысынан  ш ығысьгаа  дейін  созы- 

лы п  ж атң ан   кең  ж азы ң .  Оған  М аңқыстау,  Үстірт,  Торғай  үстірті,  Арал 

маңы  жене  т.б.  кіреді.  Ж ер  бедері  жене  топырақ  ж амы лғы сы   палеогендік 

карбонатты  терриген  жыныстары  мен  неоген-антропоген  деуірлерінің  қүмды,

(5/20 i l )

{  География  жөне  табиғат}

СШ  )


малтатасты  моласса  үгінділерінен  түзілген.  Биік  тауы  -   биіктігі  350-450  м, 

үзындығы  130  ш қ.  болатын  Қ аратау.  Оның  биік  нүктесі  -   Бесш оқы 

(556  м).  Төмен  нүктесі  -   Қ арақия  ойысы  (-132  м).  Табиғат  зонасы  -  

шол  зонасы.  Ж ануарлары   -   қасңы р,  түлкі,  ш ағы л  мысығы,  қарақал 

мекендейді.  Қорықтары  -   Барсакелмес,  Үстірт.

Кім  жылдам?  Бүл  кезеңде  ж азы қтарды ң   суреттері  көрсетіледі,  соны 

дүрыс  атау  керек.



Зейінділер  сайысы.

Ертіс  өзенінің  сол  ж ағы нда  орналасқан.  Б иік  нүктесі  -   Сарышоқы. 

Герцин  қатпарлығында  түзілген.  Бүл  қай  жота?

Іле  А латауы ны н  солтүстік-батысында  орналасқан.  М үж іліп,  үгіліске 

үш ыраған  ады рлардан  түрады.  Тау  беткейлері  қүрғақ,  терең  ш атқалдар- 

мен  тілімделген,  ж ері  ж азы ң,  солтүстігі  Бетнақдаламен  ш ектеседі.  Бүл 

қай  таулар?

Орта  А зияны ң  ең  үлкен  қүмды  ш өлі,  Қазаңстанға  солтүстік  болігі 

кіреді.  Ол  эолды,  іш інара  аллю вийлік  палеогеннің  қүмдарынан  қүралған. 

Ж ер  беті  қүм  тобелі,  қы рқалы   боп  келеді  де,  кең  сайлармен  кезектесіп 

отырады.  Бүл  қай  шел?

Капитандар  сайысы.  Топ  басшыларына  3  сүрақтан  беріледі.

1.  Солтүетік  Қ азақ  ж азығының  қазақстандық  бөлігі  нешеге  бөлінеді?

2.  Ж етісу  А латауының  солтүстік  бөлігінің  биік  нүктесі.

3.  М ыңшүңқыр  жоталары  ңай  жерде  орналасқан?

4.  Сауыр  жотасының  биік  нүктесі.

5.  М үғалжар  тауы  ғана  кіретін  тау.

6.  Қорғалжың  қорығы  қай  ж ы лы   қүрылды?

Сандар  сайысы.  Өртүрлі  сандар  беріледі.

1556  м  -  

633  м 

-  


1403  м  -  

4506  м  -

1300  м  -  

2739  м 


-  

1460  м  -  

2644  м  -

Саяхатшылар  туралы  сүрақ.

1.  Ш.Уөлиханов  нешінші  ж ылдары  омір  сүрді?

2.  Қандай  ш ығармаларын  білесің?

3.  Қазақстанның  қандай  жерлерін  зерттеді?

4.  Семенов  Тянь-Ш анский  Қазақстанның  қай  жерлерін  зерттеді?

5.  1856-1857  ж ы лдары   Қ азақстанны ң  қай  жерлеріне  экспедиция 

жасады?

6.  Ол  қай  жерде  дүние  салды?



М цгалімнің  қорытынды  сөзі.

Ақтөбе  қаласы.



Қ А ІІТ А Л А У   -   ОЙЫН  САБАҒЫ

М Ү Қ А Н О В А   М ирамгүл,

география  пәні мүеалімі

Мсн  7-сыныпта  “ Материктер  мен  мүхиттар  географиясы”  пөиі  бойынша

1-болімді  қорытынды  ойын  сабақтүрінде  откіздім.

Мақсатым  —  сабақта  оқушылардың  1-болім  бойынш а  алған  білімі  мен 

дағдысын  тексеру,  жүйелеу,  оз  бетімен  еңбектену,  іскерліктерін,  ойлау  кдбілет- 

терін,  картамен  жүмыс  істеу  дағдыларын  дамыту,  понге  қызығуын  арттыру, 

тапқырлыққа,  белсенділікке,  табандылықкд торбиелеу.

с ю

■Ç География  жэне  табигат  )

(5/2010)


Сыныпты  екі  топқа  бөлдім:  “ Меридиан” ,  “ Параллель” .

Ойын  сабақ  жеті  кезеңнен  түрады.  Әр  кезеңдегі  сүраққа  жауап  берсе,  1 

үпай  есептелінеді.

1-кезең.  “Сен  маған,  мен  еаған” .

Мүнда  эр  топ  мүшелері  карсы  топка  дайындап  кслгсн  сүрақтарын  кояды.

2-кезең.  “Тапкыр  болсаң,  тауып  көр”.  Ж үмбақ шешу.

“М еридиан”  тобы:

Лягы  жок  жүреді, 

Жоғарыдан  төмендеп.

Зу-зу  етеді,

Түртіп  кетеді.

(Су  )


Тас  тәрізді  түрі  бар,

Жаксаң  —  үиің  жылынар.  (Комір)

Ап и а к  кудай  басы  бар,

Сан  ғасырлык  жасы  бар.

(Экватор)



Суды  шашып  бүрқақша, 

Мүхиттарда  жүреді.  (Кит)

Bip  ғажап  темде жок

аимак  кәрдім 

Алты  ай  түн,  алты  аы 

күндіз жайлап келдім.  (Арктика)

(Жел)


Мен  ылғи  таң  каламын  көремін  де,

Торт  емес,  бір  маусым  бар  ол  өңірде?

“Параллель”  тобы:



Еркелеп  ж атамын,

Крңтарда  катамын.  (Көл)

Үііге  кірдің  кара  жер,

Назарыңды  сала  көр.

ІЛыр  үйіріп,  үңіліп,

Іздегеніңді таба  бер. 

(Глобус)


Сылдыраған  суы  бар  ,

Бүркыраған  буы  бар.  (Бүлт)

3-кезең.  “ Бейге”  ойыны.  Кім  бірінші  жауап  береді?

1.  Кднша  материк  жоне  мүхит  бар  ?

2.

  Су  массалары  дегеніміз  не?



3.  Климаттық белдеулерді  ата.

4.

  Гидросфера дегеніміз  не?  О ның  қүрамдас  боліктері  кандай?



5.  Жел  дегеніміз  не  ?

6.  Атмосфера дегеніміз  не?

7.  Жер  бедері  дегеніміз  не?

8.  Мүхит  суының  қасиеті.

9.  Дүниежүзіндегі  ең  ірі  ағыстар.

10.


  Ауа  массалары  дегеніміз  не,  оның  кандай  түрлері  бар?

4-кезең.  Кім  картаны  жақсы  біледі?

Географиялык объектілерді  картадан  корсету.

(Тау)


“ Меридиан”  тобына:

1.  Қара  теңіз.

2.  Ж ерорта  теңізі.

3.  Гималай  тауы.

4.  Гибралтар  бүғазы.

5.  Хуанхэ  озені.

6.  Батыс  желдер  ағыеы.

7.  К аспий  теңізі.

8.  Ніл  өзені.

“ Параллель”  тобына:

1.  Балтық теңізі.

2.  Қызыл  теңіз.

3.  Кордильера  тауы.

4.  Греландия  аралы.

5.  Беринг  бүғазы.

6.  Дрейк  бүғазы.

7.  Үлы  колдер  жүйесі.

8.  Камчатка  түбегі.

9.  Мексика  шығанағы.

9.  Арабия түбегі.

10.  Отты  жер  аралы.

5-кезең.  Географиялық  диктант.

1.  Дүниежүзіндегі  ең терең  кол  ...  .

2.  Түздылығы  42%  болатын теңіз  ...  .

3.  Колемі жонінен  2-орын  алатын  мүхит  ...  .

4.  Жер  шарындағы  ең биік сарқырама  ...  .

5.  Дүниежүзіндегі  ең  ірі  каньон  ....

6.  Литосфералык такталарды  үсынған  неміс  ғалымы

7.  Ең  суық  мүхит  ....

8.  Дүниежүзіндегі  ең үлкен  арал  ....

• 5 / 2 0 10 )-

География  және  табиғат}-



<Ж)

9.  Дүниежүзіндеғі  ең  биік  нүкте  ...  .

10.  Дүниежүзін  айналып  шыккан  саяхатшы  ....

6-кезең.  “Кім  тапқыр?”  ойыны.  Берілген  создердеғі  әріптердің  орнын  ау- 

ыстырса  геохронологиялық кестедегі  эралар  мен  дөуірлердің  атгары  шығады.

“Меридиан”  тобына: 

“Параллель”  тобына:

1.  Нозайко 

1.  Леозопай

2.  Генопале 

2.  Сират

3.  Рилсу 

3.  Ондев

4.  Роб 

4.  Арю

7-кезең.  “Жекпе-жек”  ойыны.  (Топ  басшылар  сайысы.)

Топ  басшылары  берілген  сүраққа  қысқаша жауап  береді.

“Меридиан

 ” тобының басиіысына:

1.  Литосфера дегеніміз  не,  ол  қандай  боліктерден  түрады?

2.  Жер  бедерінің  қалыптасуына  кандай  күштер  эсер  етеді?

3.  Қанша литосфералық такта  бар,  оларды  ата.

“ Параллель ” тобының басшысына:

1.  Географиялык қабык дегеніміз  не?

2.  Геохронология  кандай  мағынаны  білдіреді?

3.  Климат  калыптаетырушы  факторларды  ата.

Қорытынды.  Үпайлар  саны  ееептеліп,  жеңімпаздар  анықталады,  жеңген 

топ  марапатталады.

Үйге  тапсырма.  Тарауды  қайталау.

Алматы  облысы 

Райымбек  ауданы.



Үлттар  мен  улыстар

 



__  



)

АЛТАЙЛЫҚТАР

Алтайлықтар  (өздерін 

алтай  кіжі

  деп  атайды)  -   Ресей  Федера- 

циясының  Алтай  Республикасында  түратын  түркі  тілдес  халық.  Ер- 

теректе  Таулы  Алтай  мен  Кузнецк  Алатауындағы  түркі  тілдес  ха- 

лықтар  да  алтайлықтар  деп  аталған.  Ресей  Федерациясында  69  мың 

адам  (1992).  Бірнеше  этникалық  топқа  бөлінеді:  тубалар,  қүмандық- 

тар,  шалкдндықтар  немесе  лебединдіктер,  ақ  қалмақтар,  төлеңгіттер, 

телестер,  телеуіттер.  Оңтүстік—Сібір  (Түран)  расасында  жатады,  түркі 

тілдерінің  Оңтүетік-Сібір  тобындағы  алтай  кіжі,  телеуіт,  төлеңгіт, 

туба,  қүман,  шалқан  диалектілерінде  сөйлейді.  Жазуы  кириллицаға 

негізделген.

Алтайлықтардың  этникалық  негізі  6 - 8   ғасырларда  теле,  түркі 

тайпаларынан  қүралған.  1 3 -18  ғасырларда  моңғол,  татар,  жоңғар, 

ойрат  тайпаларымен  араласып,  бір  одақкд  бірігу  моңғол  түрмысы- 

ның  эсерін  күшейтті.

Солтүстік  Алтайлықтардың  дөстүрлі  көсібі  -   мал  шаруашылыгы, 

аң  аулау,  балықшылық.  Ал  оңтүстік  алтайлықтардың  дөстүрлі  көсі- 

бі  -   ірі  қара  мал  өсіру,  аң  аулау.  Діні  -   шамондық.  20  ғасырға  дейін 

күшпен  христиан  дініне  енгізілген.  Мифолоғиясы,  фольклоры,  ба- 

тырлық жырлары  ете  бай.

(“Қ азаңстан 

үлттық 

эициклопедиясы нан”.)

ŒD

Q



  География  және  табигаҒ}

{ 5 /2 0 1 0 )



Сіз  не  айтасыз?

_______________________ 



)

Әлем  шексіз!  Ғылым  —  шексіз!  Оны  моиындамаитын  кім  бар?!  Бірақ 

белгілі  немесе  белгісіз  қубылыстарга  көз  жеткізе  алмсш  жургеніміз рас.  Өйткені 

белгілі  дегеніміздің  өзі

  —  даулы.

Егер  біздің  геаграф  галымдар  өз  нысанасын  еана  коздеи  бермей,  бір-бірінің 

зерттеу  мақалаларына  сын  көзбен  қарап  отырса,  дурысын  қуппит,  бурысын 

нусқап  отырса,  қандаы  гажап.

Осы

  “Сіз  не  айтасыз?”  аидарына  бүкіл  оқырман  қауым  мен  галымдары-

мыз  атсалысса  екен!

РЕДАКЦИЯ.

APAJI—КАСПИЙ  ТЕҢІЗІ АРАСЫНДА 

ЖЕРАСТЫ  СУ АРНАЛАРЫ  БОЛҒАН  БА?

СУХАНБЕРДИН  Хамза,

инженер-гидротехник,  “Аралеа 

араша '  қогамының,  Қазақстан 

Журналистер  Одагының мушесі

Кайнозой  дөуірінің  орта  шенінде,  яғни  бүдан  21  млн.  1200  жыл 

бүрын  Арал,  Каспий  теңізіне  қосылып  жатқан.  Демек,  бүл  байланыс 

1573  жылға  дейін  созылған.  Сол  сиякты  Каспий  теңізі  бүдан  13  мың 

жыл  бүрын  75  метр  биікте  болған.  XX  ғасырдың  алғашқы  жартысында 

теңіз  еуы  тартыла  бастады.  Демек,  бүл  процесс,  өсіресе,  1929,  1933, 

1941  жылдары  айқын  байқалды.  Ал  1977  жылы  Каспий  аймағы  424 

мың  текше  метрден  360  мың  текше  метрге  азайып  кеткен.  1978  жылы 

теңіз  қайта  котеріле  бастады.  Сойтіп,  1991  жылы  теңіз  суы  2,06  метрге 

котеріліп,  жагалаудагы  талай  жер  су  астында  қалды.

Каспий  теңізі  —  әлемдегі  ең  ірі  түйық  су  бассейні.  Будан  12-13 

мың  жылдай  уақыт  бүрын  ол  бүгінгі  Каспий  алқабын  бүтіндей  қам- 

тып,  Қара  теңізбен  Жерорта  теңізі  арқылы  олемдік  мүхитпен  байланые- 

қан  Көк  жойқын  кол  екен.  Демек,  ғалымдардың  болжауынша  сол 

кезеңде  теңіздің  деңгейі  қазіргіден  75  метр  биік  болған.  Сойтіп,  рес- 

публиканың  Маңғыстау,  Атырау  облыстарына  қарасты  коптеген  жер- 

лердегі  ландшафтар,  фауна  мен  флора  ерекшеліктері  —  бүл  манда  оір 

кезде  теңіз  болғанын  тілсіз  үқтырып  түрған  коне  шежірелер  іспетті. 

Ал,  қазіргі  күм  басқан  меңіреу  аймақтарда  бір  кезде  Атыраудың  ак 

Жсіл 

толқындары  ойнақ  салғанын  козімен  корген  кейбір  қариялардың  айт- 

қан  созі  кейінгі  үрпақтарға  айнымай  жетіп  отырғаны  шындық.  Бірақ 

соңғы  доуірлерде  алапат  теңіз  тартыла-тартыла  келіп,  біздің  откен  XX 

ғасырымыздың  басында  өлемдегі  мүхит  деңгейінен  26  метр  томендей 

тоқтаган.  Яғни,  араға  аз  уақыт  салып  тагы  шоге  түскен  теңіз  1977 

жылы  3,06  метрге  ортайып,  колемі  64  мың  шаршы  шақырымга  азайып 

кетті.  Демек,  бүл  олшем  —  бүрынғы  Арал  аймағындай  деген  соз.  Сол 

сияқты  1874  жылгы  олшем  бойынша  Арал  теңізі  Каепийден  74  метр 

биіктікте  жатқан.  Ал,  Каспий  қара  теңіз  деңгейінен  26  метр  томен 

болған.  Сондай-ақ,  Арал  теңізінің  айдын  беті  мүхит  деңгейінен  48  метр 

биік.  Демек  Аралдың  түбінің  ең  терең  жері  мүхит  бетінен  20  метр

(5 /2 0 1 0 }

{  География  жэне  табигат  }



томен,  Каспий  айдынынан  6  метр  жоғары  деп  көрсетілген.  Ал,  бұл 

күндері  Арал  теңізінің  деңгейінің  төмендеуі  Арал  маңының  экосис- 



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал