Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ журнал БҮл нөмірде



жүктеу 0.98 Mb.

бет5/9
Дата09.04.2017
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

М ақалага  пікір  жазган:  геоморфология  ж ене  геоақпараттык  картографиялау  зерт- 

ханасының  жетекш ісі,  география  гылымдарынын  кандидаты  А.ЕСЖ АН О ВА.

Пайдаланылган  эдебиеттер

•  

РЕЗЮ М Е  -   SU M M A R Y  

#

4.  “География  жэне 

табигат"  №5,  2010.

{Г еограф ия  жэне  табигат}



О Ю

(   Туризм

ТУРИСТІК ЖОРЫҚТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ 

ЖЭНЕ ОЛАРДЫ  МАТЕРИАЛДЫҚ 

ҚАМТАМАСЫЗ  ЕТУ МЕН  ӨТКІЗУ 

ЕРЕЖЕЛЕРІ

Ж А Й Ы Н БА ЕВ  Нүрлан,

Қ.А.  Йассауи  атындагы  халықаралық 

қазақ-түрік университетінің оқытушысы

О қуш ы лар  өздерінің  саяхаттары   мен  туристік  ж орьщ тары   кезінде 

өзінің  туып-өскөн  өлкесінің  табиғаты   мен  байлы ғы ,  адам дары   мен 

оларды ң  өмірі,  ү лтты қ  мөдениетімен  таны сады .  С аяхаттар  мен  жо- 

ры қтар   кезінде  оқуш ы лар  ботаника,  зоология,  геология,  географ ия, 

метеорология  мен  астрономия,  ауы лш аруаш ы лы ғы   мен  орман  ш а ­

р уаш ы лы гы ,  мөдениет  жөне  енер  тари хы   саласы ндағы   өздерінің 

білім ін  кеңейтіп,  тереңдете  түседі.  Дүрыс  үйы м дасты ры лған  саяхат 

немесе  ж о р ы қтар   ж алп ы   білім  беруді  дам ы туда  м аңы зды   үлес 

қосады   [1].  Т үрақты   түрде  орыи  ауы сты ра  оты ры п,  карта  мен  ком- 

пасты   пай далан а  білу,  туристік  сайы старға  белсене  қаты су  арқы лы  

әрбір  қаты суш ы и ы ң   ой-өрісі  кеңейе  түседі.

Туризм 

тари хты   ж әне  дүниетаны м ды  



қалы птасты руда  үлкен 

көм ек  көрсетеді,  табиғат  байлыҚтарын  белсенді  түрде  қорғау  мен 

қадірлеуді  үйретеді.  Т уристік  ж оры қтар,  саяхаттар,  көбінесе,  үж ы м - 

да 


ж үр гізіл етін д іктен , 

бірінің  екінш ісіне  тәуелді  болуы 

кезінде 

міндетті  түрде  бір-біріне  деген  м үқият  қары м -қаты нас,  өзінің  ж еке 

мүддесін  үж ы м н ы ң   мүддесінен  ж оғары   қо я  ал м ау ш ы л ы қ , 

міне, 


осы ларды ң 

барлы ғы  

ү ж ы м ш ы л д ы қ  

рухы нда 

қ ар қ ы н д ы  

тәрбие- 


леу  үш ін  өзіне  деген  сенім ділік,  ш ы д ам ды лы қ,  дербестік,  табан- 

д ы л ы қ, 

көм екке  келуге  әрдайы м  дайы н  түруш ы лы қ  жөне 

т.б. 


с и я қ ты   м ін ез-қүлы қты ң   қүнды   ерекш еліктерін   қалы п тасты ру  үш ін 

үлкен   м ү м кін ш іл іктер   береді.  Төрбиенің  ж ем істілігі  туристік  ж оры ң 

кезіндегі  өсердің  қан ш алы ң ты   терең  ж әне  ң и ы нд ы қ  дөрежесіне 

байланы сты .

Т уристік  ж оры қтард ы ң   туризм   формасы  ретінде  бірнеш е  түрі 

болады:  туристік  саяхат,  ж а я у   туристік  ж о р ы қ,  су  бетінде  саяхат 

ж асау,  велосипедте,  мотоциклде  немесе  ш аңғы   ж оры ғы ,  т.б.  Бүл 

ж о р ы қтар   кезінде  ауа  р ай ы н ы ң   ж айсы зды ғы н ,  денеге  түскен  сал- 

м ақ  пен  ж о р ы қ қ а   баратын  ж ерде  кездесетін  қиы н ды қтарм ен   бет- 

пе-бет  келетіндігін  ескеру  қаж ет.  Сонымен  бірге  ж о р ы қ қ а  қаты су- 

ш ы  оқуш ы   әзін ің   денесінің  ж үм ы с  қаб ілеттілігін   артты рады ,  ба- 

қы л ау   мен  зерттеу  арқы лы   өзінің  өлкетан у ш ы лы қ  таны м ы н  терең- 

дете  түседі,  ел  мен  адамдарды   таны п,  өзінің  үж ы м дағы   түлғасы н 

қал ы п тасты рады   [2].

Енді  тури стік  ж о ры қтард ы ң   түрлерін  ж еке  қарасты раты н   бол- 

сак, 


алды мен 

ж а я у   ж үру 

ж оры ғы н а 

то қ тал ай ы қ . 

Ж а я у  

ж үру 


ж оры ғы н  кез  келген  у ақы тта,  кез  келген  ауа  рай ы н а  қарам астан, 

белсенді  демалы с  ретінде  пайдалануға  болады.  Осы  себепті  де  ол 

ж алп ы  

спортты қ 

жөне 

дене 


төрбиесінде 

білім 


беру, 

төрбиелеу 

жөне  сауы қты руды ң  м аңы зды   қү р ал ы   қы зм етін   атқарады .  Басы м

СШ

{  География  жэне  табигат  )



<5/2010)

белгілеріне  қарай   ж а я у   ж о р ы қты   спортты қ  ж о р ы қ ,  эстетикалы қ- 

таны м ды ң  ж оры ң   жөне  эк ску р си ялар  деп  бөлуге  болады.

С портты қ  ж о р ы қты ң   м ақсаты   -   күніне  5 - 7   ш қ /с а ғ .  ж ы лдам - 

ды қпен   2 0 -6 0   ш қ-ға  дейін  жөне  би іктігі  5 0 0 -1 5 0 0   метр  болатын 

ж олд ы   ж ү р іп   эту  керек.  А л,  эстети кал ы қ-тан ы м д ы қ  ж о р ы қ   4 -5  

ш қ /с а ғ   орташ а  ж ы лдам ды қпен  ж үзеге  асы ры лады   жөне  психология- 

л ы қ   денені  бос  тастау  өсерін  туды рады .  Бүл  ж о р ы қ  түрі,  көбінесе, 

экскурси ям ен   немесе  оқу  ж оры ғы м ен  б іріктіріліп   өткізіледі.  Соны­

мен  бір  мезгілде  ж о р ы қтар   кезінде  ж ар аты л ы стан у ш ы л ы қ,  ш аруа- 

ш ы л ы қ ,  мәдени  немесе  тари хи   сипаттағы   одан  ері  білім  беру  мен 

төрбиелеу  м ақсаты н да  бақы лау  мен  зерттеулер  ж үргізілед і.

Т уристік  ж о р ы қ қ а  ш ы ғуш ы н ы ң   к и ім і  мен  ж аб д ы қтары   ж ы л- 

ды ң  м ерзім іне,  тури стік  ж ол  бағы ты ны ң  талап тары н а,  саях ат  түрі- 

не,  түнеу  түріне,  ж о р ы қты ң   ү зақты ғы н а  жөне  ж олд а  пайда  бола­

ты н 

м інд еттерді 



ш еш у 

төсіліне 

бай ланы сты  

болады . 

Т уристік 

киім дер  өзінің  ы қш ам ды лы ғы м ен,  ж еңілдігім ен,  қоны м ды лы ғы м ен, 

ауа  ө тк ізгіш тігі  мен  су  өткізбеуш ілігім ен  ерекш еленуі  тиіс.  Ж о- 

р ы қты ң   м ақсаты   мен  м індеті,  түрлеріне  қар ай   ж о р ы қ  ж етекш ісі 

қ а ж е т т і  м ы надай  тури стік  ж абды қтарды :  к ар та,  ком пас,  ж ол  көр- 

сеткіш ін ,  тури стік  өдебиетті,  дыбыс  беретін  ы сқы р ы қ ,  қал та  фона- 

ры н  алуы   тиіс  [3].

С портты қ  ж ары старм ен   қатар   велотуризм   де  тури стік  ж о р ы қтар  

түріне  ж атад ы .  В елотуризм  үш ін  велотуристке  ы ң ғай лы ,  қозғалы - 

сы  қауіп сіз  велосипед  дүрыс  болады.

Велотуризмнен  лөззат  алғы сы   келетіндер  оны ң  техникасы м ен 

таны сы п  алуы   тиіс. 

Көдімгі  велосипедте  дүрыс  ж ү р іп   оты рған 

кезде,  яғн и   ж ақсы   жөне  тегіс  ж олдарм ен  орташ а  ж ы лд ам ды ғы  

1 5 -2 0   ш ң /с а ғ.  ж ү р іп   өтуіне  болады.  В елож оры қты ң  ш еш уш і  фак- 

торы на  велосипедш інің  ж үм ы с  қабілеті  біртіндеп, 

ж ү й ел і  түрде 

арты п  оты рады .

Су 

бетіндегі 



туризм ді 

сп ортты қ 

үйы м дарм ен 

бірігіп 


ө ткізу 

қаж ет.  Ү ж ы м д ы қ  сапар  өзінің  қүнды   төрбиелік  м аңы зы   бойы нш а 

бірін ш і 

оры нда 


түрады . 

Топ 


болып 

сапарға 


ш ы ғуды ң 

ерекш е 


ф ормасы   -   су  бетіндегі  қ а й ы қ   лагері.  Б ір  оры ннан  екін ш і  оры нға 

туристер  түрлі  бағы ттарға  қай ы қ п ен   бара  алады .

Ш аңғы м ен  серуендеу  оқуш ы ларға  денсаулы қ,  сергектік  өкеледі. 

С ондай-ақ,  ш аңғы м ен  серуендеуде  адам  ж азд ағы   серуенге  К араган­

да  қ ар ң ы н д ы р ақ   қозғалады .  Қ арлы   аудандардағы   ш аңғы   ж оры қта- 

ры   туристердің  алды нда  өзінің  барлы қ  сүлулы ғы н  паш   етеді.  Бүл 

ш аңғы   ж оры ғы н ы ң   ж азд ағы   серуенге  қараған да  д ен саулы ққа  п ай ­

далы   да  қүнды   екендігін  көрсетеді  [4].

М іне, 

м ектепте  оқуш ы лар  арасы нда  дене  төрбиесі  сабағында 



үй ы м дасты руға  болаты н  туристік  ж о р ы қтар   түрлері  осы ндай.  Ж о- 

ғары да  атап  көрсетілген  туристік  ж о р ы қтар д ы ң   б арлы ғы н ы ң   м а к ­

саты   мен  міндеті  -   ж ас  үрп ақты   ш ы д ам д ы л ы ққ а,  төзім д ілікке, 

саб ы р л ы л ы ққа,  отан сүй гіш тікке  төрбиелеуде  жөне  оларды ң  таным- 

д ы қ  қ ы зы ғу ш ы л ы ғы н   артты руда  орасан  зор  м аң ы зы   бар.

Паидаланылган  әдебиеттер

1.  Физкультура  и  спорт.  Малая  энциклопедия.  Москва.  1982.  с.  339-347.

2.  Теория  и  методика  физического  воспитания.  Учебник.  Москва.  1974.

3.  Ж.Т.Айменов,  М.А.Хошимов. 



Экскурсия тану.

  Тур кі стаи.  2008.

4.  Б.Ауғанбаев. 

Жорыққа  дайындық  [f

  “Мектёптегі  денешынықтыру”,  №4,  2009.  24-бет.



РЕЗЮ М Е  -   SU M M A R Y

В этой  статье рассматриваются  формы  туристических  походов,  его матери­

альное  обеспечение  и  правила  их проведения.

In  this  article  forms  of  backpackings,  its  material  maintenance  and  rules  of  their 

^ carrying  out  are  considered. 

^

jj

(5/2010}


{"География  жэне  табигат}

С 27  J




2010  жыл  — Халықаралық  биоалуантурлілікті  қоргау  жылы 

)

ЖЕТІСУ АЛАТАУЫ  МЕМЛЕКЕТТІК 

ҮЛТТЫҚ ТАБИҒИ  САЯБАҒЫ 

ҮЙЫМДАСТЫРЫЛДЫ

СӘ ТІМ БЕКОВ  Рысбай,

Қазақ  мемлекеттік  қыздар  педагогикалық 

университетінің профессоры,

СӘТІМ БЕКОВА  Алтынай,

Оңтүстік  Қазақстан  облысының  Сарыагаш 

ауданындагы  С.Сеифумин  атындагы  орта 

мектептің  географий  пәні мүгалімі

Елімізде  2006  жылы  7  шілдеде  қабылданған  “ Ерекше  қорғалатын  табиғи 

аумақтар  туралы”  Заңында  нақты  атап  корсетілген  ерекше  корғалатын  табиғи 

аумактардың  (ЕҚТА)  жеке  9  тобының  бірі  —  мемлекеттік  үлттық  табиги 



саябақтар болып  саналады  111.

Мемлекеттік  ұлттык табиги  саябақтарды  үйымдаетырудағы  баеты  макса­

ты  -   биологиялык  жоне  ландшафтылык  алуантүрлілікті  сақтап  калу  ғылыми 

түргыдан  зерттеу,  кейбір  экожуйелерді  немесе  жекеленген  табиғи  нысандарды 

қалпына  келтіру  үшін  жүйелі  түрде  ғылыми-зерттеу  жүмыстарын  жүргізу, 

экологиялык  білім  мен  торбие  беруге  жоне  туризмді  дамыту  ерекше  коңіл 

болу  кажеттігі  ЕҚТА туралы  занда  нақты  атап  көрсетілген.

Биылғы  2010  жылы  БҮҮ-ның  жанындағы  білім,  ғылым  жоне  модениет 

жоніндегі  моселелермен  шүғылданатын  мекеменің  (Ю НЕСКО)  шешімі  бо­

йынша  “Биоалуантүрлілікті  сактап  калудың халықаралық жыльГ’  деп  белгілеген. 

Биоалуантүрлілікті  сақтап  қалуда  ерекше  корғалатын  табиғи  аумақтардың 

атқаратын  ролі  оте  зор.

Елімізде  2010  жылдың  30  соуіріне  дейін  10  мемлекеттік  табиғи  саябақтар 

кең-байтақ олкеміздің  ортүрлі  аймақтарында  үйымдастырылған  болатын.

Енді  оған  жаңадан  11-ші  болып  Жетісу  (Жонғар)  Алатау  мемлекеттік 

үлттык табиғи  саябагы  қосылып  отыр  [2].

Ерекше  ескерте  кететін  жағдай  -   жаңадан  үйымдастырылған  мемлекеттік 

үлттық  табиғи  саябақтың  атауы  орысша  баспа  беттерінде  Жоңғар  Алатауы 

мемлекеттік  үлттык  табиғи  саябағы  деген  атаумен  беріліп  кеткен.  Мүның 

озі  еліміздің тарихыиа  жоне  үлттык тілімізге деген  салғырттығымызды  ангар- 

тын  отыр.  Шын  мәнінде,  бүл  мемлекеттік  үлттык  табиғи  саябактың  атауы 

Жетісу  Алатауы  мемлекеттік  үлттык  саябағы  дегі  аталуы  тиіс.  Ойткені,  бүл 

табиғи  саябақ  орналаскан  аумақ  ежелден  жер  жаннаты  Жетісу  оңірінде  орна­

ласкан  жөне  бүрынғы  солакай  саясаттың  кесірінен  Жетісу  оңіріндегі  Алатау 

“Жоңғар  Аштауы”  деп  кате  аталып  кеткен.  Еліміз  егемендік  алғаннан  кейіи 

шыккан  тәуелсіз  елдігіміздің  бір  белгісі  ретінде  1998—2006  жылдағы  шыккан 

Қазақстан  Үлттық  энциклонедиясының  2001  жылы  жарык  корген  3-томы- 

ның  681-682  беттерінде  таска  таңба  басқандай  Жетісу  Алатауы  (Жоңғар 

Алатауы  емес)  деп  накты  атап  кореетілген  [3].  Бүл  жонінде  арнайы  шығарыл- 

ған  “Жетісу”  энниклопедиясында  да  (2004)  Жетісу  Алатауы  дегі  берілген  [4|. 

Сондыктан  да  жаңадан  үйымдастырылған  мемлекеттік  үлттык табиғи  еаябак- 

ты  Жетісу  Алатауы  мемлекеттік  үлттық  табиги  саябагы  деп  атау  кажет. 

Ойткені  соңғы  жылдары  шығып  жатқан  ғылыми  басылымдардың  қазакша  орі 

орысша  нүсқаларында  да  Жетісу  Алатауы  деп  жазылып  жүр.  “На  юг  ранин

(  28  )-------------------------------- (" География  жэне  табигат

J

----------------------------(5/2010]



А тко л ьско й   впадины  расположена  горная  система  Жетысуского  (Джунгар­

ского  Алатау...)”  [5].

Жетісу Алатауы  мемлекеттік  ұлттык табиги  саябагын  үйымдастыру  жүмыс- 

тары  2007  жылдан  басталып,  түрлі  зерттеу,  жобалау  шаралары  аркылы  Казак­

стан  Республикасы  Үкіметінің  арнайы  №370  қаулысы  бойынша  2010 жылы  30 

соуірде  үйымдастырылды.  Бүл  табиги  саябакгы  үйымдастырудагы  басты  мак- 

сат  -   Жетісу  Алатауынын,  орталык  аймағының  солтүстік  тау  беткейлерінің 

экожүйесін  сактап  калу,  гылыми-зерттеу  жүмыстарын  жүргізу  мен  озгерген 

экожүйені  калпына  келтіру  болып  отыр.  Бул  арада  галамдык  мәні  зор  қазіргі 

кезде  дүниежүзіне  таралган  модели  алма  іріктемелерінің  бастапқы  генофонды 

болып  ееептелінетін  жабайы түрде  осетін  орі  Жетісу жоне  Іле Алатау оңірлерінде 

гана  сакталган  сиверс  алмасын  сактап  калу.  Сонымен  катар,  жайылып  кету 

каупі  тонген  жоне  сирек  кездееетін  жетісу  аяктыбалыгы  (жетісу  бақатісі), 

кара  дегелек,  лашын,  бүркіт,  осем  шымшык,  ілбіс,  қызыл  касқыр,  арқар, 

қоңыр  аю,  сілеуеін,  камшат,  сабаншы,  шүбар  күзен,  ак  төс  суеар  жоне  т.б. 

жануарларды  коргау.

Жетісу  аяктыбалыгы  (семиреченский  лягушкозуб)  — Жетісу  Алатауының 

өзендерінде  гана  кездесетін  күйрыкты  космскенді.  Ол  дүниежүзінің  баска 

ешбір  өңірінде  кездеепейді.  Сондықтан  да,  ол  халыкаралык  табигат  коргау 

одағының  (М СОП)  Қызыл  кітабына  тіркелген  жоне  гылыми  түргыдан  олі 

толык  зерггелмеген  эндемик түр.

Жетісу Алатауы  Қазақстандагы  ірі  орі  күрылысы  күрделі  тау  жүйелерінің 

бірі.  Ол  солтүстігінде  Балкаш-Алакөл  ойысымен,  оңтүстігінде  Іле  аңгарымен 

шектесіп,  батыстан  шыгыска  карай  450  шакырымга  созылып  жатыр.  Оның 

батысында  -   100,  ал  шыгысында  250  шақырымга  дейінгі  алкапты  камтиды. 

Жетісу Алатауы  -   еолтүстік және  оңтүстік  Жетісу Алатауы  деп  2  тау  жотасы- 

на  бөлінеді.  Оңтүстік  Жетісу  Алатауының  біраз  бөлігі,  ягни  Сарышокы,  Бо- 

рохоро  тау  жоталары  Қытай  аумагында  орналаскан.  Ал,  Солтүстік  Жетісу 

Алатауынын  аумагында  Қоңыртау,  Желдітау,  Қайрақкөл,  Марқатау,  Тастау, 

Бүлантау,  т.б.  тау жоталары  бар.

Жетіеу  Алатауынын  ең  биік  Бесбакан  шыңының  биіктігі  -   4464  метр. 

Жетісу  Алатауы  биіктікке  котерілген  сайын  бір-бірінен  айкын  болінетін  үш 

деңгейге  болінеді.  Томенгі  деңгейі  1500-1900  метр  биіктікті,  ортаңғы  деңгейі 

2000—3400  метр  биіктікті,  ал  жогаргы  деңгейі  3500—4300  метр  биіктік  алқапта 

орналаскан.  Мүндагы  орбір  деңгейдің  озіне  тон  экожүйелері  бар.  Жетісу 

Алатауынан  бастау  алатын  өзендер  -   Қаратал,  Ақсу,  Лепсі,  Тентек,  Баскан, 

Осек  жоне  т.б.  [3J.

Жетісу Алатауы  мемлекеттік  үлттык  табиғи  саябағы  -   биылгы  (2010)  БҮҮ 

белгілеген  биоалуантүрлілікті  коргаудың  халыкаралык  жылындагы  елімізде 

үйымдастырылып  отырган  бірден-бір  ерекше  коргалатыи  табиги  аумак.  Бүл 

табиги  саябак  жер  колемінің  аукымдылыгы  жонінен  Қатонкарагай  табиги 

саябагынан  кейінгі  екінші  орында түр.

Жетісу  Алатауы  мемлекеттік  үлттык  табиги  саябагы  окімшілік  түргыдан 

алганда Алматы  облысының Аксу,  Сарқант жоне  Алакол  аудандарының аума­

гында  орналаскан.

Жетісу  Алатауы  мемлекеттік  үлттык  табиги  саябагының  аумагы  жабайы 

жеміс-жидек  осімдік  түрлеріне  де  бай  аймақ.  Мысалы,  сиверс  алмасы,  кодімгі 

жабайы  орік,  ірі  жемісті  борікаракат,  тянь-шань  шиесі,  альберт  итмүрыны, 

мейер  қарақаты  жоне  т.б.  Табиги  саябак  аумагы,  негізінен,  таулы  алқаптың 

агробиоалуантүрлілігі  шогырланган  ерекше  күнды  экожүйе  болып  есептелінеді. 

Мүндагы  жабайы  сиверс  алмасы  оте  багалы  олемдік  моні  зор  бірден-бір 

генетикалық  кор  болып  саналады.  Табиги  саябак  аумагындагы  жабайы  сиверс 

алмасы  еаябактың жалпы  жер  колемінің  1,05  пайыз  аумагын  камтиды.

Жетісу Алатауы  мемлекеттік  үлттык  табиги  саябағының  аумагында  осім- 

діктердің  2168  түрі  анықталган,  оның  76  түрі  тек  осы  оңірде  гана  осетін  энде­

мик түрлерге  жатады.

Жетісу  Алатауы  жалпы  еліміздегі  жануарлар дүниееіне де  Алтай  таулары- 

нан  кейінгі  орынды  иеленетін  бай  олке.  Жетісу Алатауында  зерттелген  дерек-

(5/2010)

(   Г еографии  және  табигат)-



тер  бойынша  балықтың  -   2,  қосмекенділердің  -   2,  жорғалаушылардың  -   8, 

қүстардың  -   238-дей,  сүтқоректілердің  52  түрі  кездеседі.  Келешектегі  ғылы- 

ми  зерттеулер  бүл  деректерді  толықтыра  түсетіні  сөзсіз.

Әр  ел  табигатты  және  оның  байлықтарын  сақтап  калуы,  қорғау мәселелері 

арқьшы  өзінің  рухани  модениетінің жоғары екендігін  айкындай түседі.  Мүндай 

мөселелер  жөнінен  біздің  елімізде  де  кыруар  шаралар  қолға  алынып  жатқан- 

дығын  ЕҚТА  үйымдастыру жүмыетарынан  айқын  байқауға  болады.

Мектеп  мүгалімдеріне  елімізде  табиғат  қорғау  еаласында  жүргізіліп  жат­

кан  жүмыстар  жөнінде  11  мемлекеттік  үлттык табиғи  саябақ туралы  қосымша 

мөліметтерді  үеынып  отырмыз.

Еліміздегі  мемлекеттік  үлттык  табиғи  саябақтар.

Р/с


Атаулары

Үйымдае-


тырылган

жылы


Жер  колемі 

(га.  есебімен)

Қоргалатын  та­

биги  нысандар

Орналаскан  жері

1.

Баянауыл



1985

68  453


Баянауыл  өңірі- 

нің  экожүйесі

Павлодар  облысы 

Баянауыл  ауданы

2.

1ле  Алатауы



1996

199  703


Іле  Алатауынын 

экожүйесі

Алматы  облысы  Қараеай, 

Талғар,  Еңбекшіқазак 

аудандары

3.

Алтынемел



1996

161  153


Дал алы,  шөл- 

ейтті  әңірлердін 

экожүйесі

Алматы  облысы  Кербүлак, 

Панфилов  аудандары

4.

Кокшетау



1996

182  076


Кокшетау  эңірі- 

нің  экожүйееі

Солтүстік  Қазақстан  облы­

сы  Айыртау  ауданы,  Акмо­

ла  облысы  Зеренді  ауданы

5.

Қарқаралы



1998

90  323


Қаркаралы  өні- 

рінің  экожүйесі

Қарағанды  облысы 

Қаркаралы  ауданы

6.

Бурабай


2000

83  511


Бурабай  оцірінің 

экожуйесі

Ақмола  облысы 

Шортанды  ауданы

7.

Қатонкарағай



2001

643  477


Оңтүстік  Алтай 

тауының  эко- 

жүйесі

Шығыс  Қазақстан  облысы 



Қатонқарағай  ауданы

8.

Шарын



2004

93  150


Шарын  шатқалы 

оңірінің  эко- 

жүйесі

Алматы  облысы  Үйғыр, 



Райымбек,  Енбекшіқазак 

аудандары

9.

Сайрам-Өгем



2006

149  053


Батыс  Тянь-Шанъ 

тау  жотасының 

экожүйесі

Оңтүстік  Қазақстан  облысы 

Сайрам,  Теле  би,  Қазығүрт 

аудандары

10.

Көлсай  колдері



2007

161  045


Күнгей  Алатауы 

мен  Колсай  кол- 

дерінін,  экожүйесі

Алматы  облысы  Райымбек, 

Талғар  аудандары

И .


Жетісу

Алатауы


2010

356  022


Жетісу  Алатауы 

экожүйесі

Алматы  облысы  Аксу, 

Сарқант,  Алакол  аудандары

Еліміздегі  мемлекеттік  үлттык  табиғи  саябактардың  жалпы  жер  көлемі 

2  169201  гектар  алқапты  камтиды.  Алдағы  уакытта  Шыгыс  Қазакстан  облы- 

сында  “Акжайлау” ,  Жамбыл  облысында  “М ерке-Ж ай сан ”  жөне  Қарағанды 

мен  Акмола  облыстарының  шекарасында  “Бүйратау”  мемлекеттік  үлттық  та­

биги  саябақтарын  үйымдаетыру  көзделіп  отыр.  Мүның  бөрі де  елімізде  ЕҚТА- 

ға деген  оң  көзқарастың  бар  екендігін долелдей  түседі.



Пайдаланылган  әдебиеттер

1. 


Особо  охраняемые  природные  территории  Республики  Казахстан.

  Сборник  норматив­

ных  правовых  актов.  Алматы,  “Юрист”,  2007.  с.  184.

2.  Вальдшмит  Лине. 



Создана  новая  особо  охраняемая  природная  территория  -   Жонгар- 

Алатауский  национальный  парк,

  “Экокурьер”  №12  (438),  16-30  июня,  2010  года.

3.  Қ.Ахметов 

Жетісу  Алатауы.

  Қазақстан  Үлттык  энциклопедиясы.  Т.З,  681-682-6.

4.  Жетіеу.  Энциклопедия,  Алматы.  "Арые”  баспаеы,  2004.  712-бет.

5.  Е.Н.Вилесов,  А.А.Науменко,  Л.К.Веселова,  Б.Ж.Аубекиров. 



Физическая  география 

Казахстана.

  Учебное  пособие.  Алматы.  “Қазақ  университеті”,  2009,  с.  362.

(  30  )----------------------------- — (   География  жэне  табигат")-----------------------------(5 /201 б)


(   M yга лім   тәж ірибесінен

БЕЛГІ  ҚОЙЫП  ОҚЫТУ 

ЖӨНЕ  КУБИЗМ  ТӨСІЛМЕН

ГУМ АРО ВА  Гүлмира,

“Нуржау ’’ казак,  орта  мектебінің 

география  поні мүгалімі

“Е у р ази я  м атер и гін ің   іш к і  су л ар ы ”  тақы ры бы н   өткенде  А тлант 

м үхи ты ,  Т ы н ы қ  м үхи ты ,  Үнді  м үхи ты ,  С олтүстік  мүзды   м үхиты , 

іш к і  тү й ы қ   алабы на  ж ататы н   өзендердің  ж ер  бедері  мен  к л и м атқ а 

байланы сты   өзгерістері  туралы   тү сін ік  беріп,  қ а зір гі  зам ан ғы   мүз 

басу, 


көп  

ж ы л д ы қ  

тоң , 

ж е р а с т ы  



с у л а р ы н ы ң  

е р е к ш е л ік т е р ін  

түсіндіруді  өзіме  м ақсат  етіп  қойды м .

С абаңта,  н егізінен,  белгі  қой ы п   оқы ту,  кубизм   төсілдерін  пай-

д ал ан д ы м

Халық  шаруашы­

лыгы  өрекеттерінен 

су  қоймаларының 

өзгеруі_____

Н ені  білу  к ер ек ?

Өзен  алаптары

Өзеннің


қоректенуі

Көпжылдьщ  тоң

Қазіргі  заманғы  мүз 

_______ басу_______

Көлдері

Д и агн о сти ка  сөті.



О қуш ы ларды ң   тақ ы р ы п   төңірегінде  не  білетіндігі  немесе  білмей- 

тін д ігін   білу.

1.  Е лім із  К аспий  тең ізі  ар қы л ы   неш е  елге  ш ы ға  алады ?

2.  Ж е р г іл ік т і  ж ердегі  өзенім іздің  аты   қ а л а й   аталады ?  Ол  қай 

өзеннің  саласы ,  қай д а  қү я д ы ,  қай   а л а п қ а   ж атады ?

3.  К өлем і  ж ағы н ан   ең  үлкен   көл.

4.  Б астау  —»  сала  —>  саға  —>  өзен  ж үй есі  —>  өзен  торабы  —» 

—>  өзен  алабы .

5.  Е лордам ы з  қай   өзеннің  бойына  орналасқан?

6.  Ең  ж оғары   тү зд ы л ы қ  қай   теңізде?

7.  К аспий  тең ізіне  қ ү я т ы н   өзен.

8.  Ең  терең  көл  орн аласқан   м атери к.

(5/2010)-----------------------------( ~ География  және  табигаг)--------------------------------- C A D


А лаптар

Өзендер


Солтүстік  мүзды  мүхит 

А тлант  мүхиты 

Ты ны қ  мүхиты 

Іш кі  түйы қ  алап 

Үнді  мүхиты

Скандинавия  түбегіндегі  қы сқа  өзендер 

Дунай,  Рейн, 

т.б.


Меконг,  Янцзы,  Амур,  Хуанкэ 

Еділ,  Ж ай ы қ,  Сырдария 

Үнді,  Ганг,  Брахмапутра

Б е л г і  қ о й ы п   оқы ту:  т а қ ы р ы п т ы ң   өрбір  аб зац ы н   о қы п   ш ы ғы п , 

о қ у ш ы   белгі  қ о й ы п   о ты р ад ы ,  көстеге  то л ты р ад ы .

Бүрыннан  білемін

Білмеймін

Ж аңадан  білдім

Түсінбедім

+

-



+

?

Ізден іс  тен д ен ц и ясы   сөті.  О қуш ы лар  куб изм   өдісі  а р қ ы л ы   топқа 



бөліне  о ты р ы п ,  өз  бетінш е  о қ у л ы қ п е н ,  атлас  к а р т а м е н ,  б асқа  да 

қ о с ы м ш а   м атер и ал д ар м ен   ж ү м ы с  істейді: 

а н ы қ т а , 

сал ы сты р , 

не 

б ай қ ад ь щ ?,  ң арсы   ш ы ғы ң ы з,  көз  а л д ы ң ы зға   не  елестей д і?,  бола- 



ш а қ ң а   б о л ж ам   (ш ы ға р м а ш ы л ы қ   топ  ж ү м ы сы ).

1.  Өр  м ү х и т  ал аб ы н а  ж а т а т ы н   өзендерді  а н ы қ т а п , 

кар т ад ан  

к ө р с е т ің із д е р .

2. 

А л а п т а р ға   с ал ы сты р м ал ы   си п аттам а  б еріңіздер. 



Өр 

топңа 


өзен  а л а п т а р ы   бөлек  беріледі.

3.  К ө п ж ы л д ы қ   тоң  қ а б а ты н ы ң   қ а л ы ң   болуы   себебінен  не  бай- 

қ а д ы ң ?

4.  Ж е р а с т ы   суы   ете  таза  б о л ған д ы қ тан ,  ау ы з  су  ретінд е  кө- 

бірек  п а й д а л а н ы л а д ы   деген  п ік ір ге   сен  қ а л а й   қ а р ай сы ң ?

Қ о л д а й м ы н

Қ о л д а м а й м ы н

5.  Е у р а зи я   м атер и гін ің   кө л д ер ін   суреттеу  а р қ ы л ы   кө з  ал д ы ң а 

не  елестетесің ?

6.  Б о л а ш а қ ң а   б о л ж ам .  Ө зен,  көлдерд і  қо р ғау   ж ө н ін д е  м ен ің  

ж обам   (ш ы ға р м а ш ы л ы қ  

топ).


Қ о р ы т ы и д ы л а у . 

К о м п ы о тер м ен  

ж ү м ы с  

істеу . 


Ө тілген  

ж өне 


ж а ң а   м атер и ал   бой ы н ш а  тест  ж ү м ы сы   беріледі.

Ү йге  т а п с ы р м а .  Өзен,  көл  а т а у л а р ы н ы ң   қ а й д а н   ш ы қ қ а н д ы ғ ы н  

білу,  д ер ек тем ел ер   ж и н а ң т а у .

Бағалау.  Нәтижесінде  мүғалім  45  минуттың  5 -7   минут  уақьггын 

алып,  қалған  уақы ттьщ   бөрінде  оқуш ылардың  өздері  ізденіп,  сабақты  өз 

бетімен  меңгеруге  жағдай  туады.  Оқуш ылардың  ой-өрісін  дамытады.

Атырау  облысы 

Қүрманғазы  ауданы.




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал