Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ журнал БҮл нөмірде



жүктеу 0.98 Mb.

бет4/9
Дата09.04.2017
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Г ЕО ГРА Ф ИЯ ЛЬ Щ   ГЫЛММИ  ЗЕРТТЕУЛЕРДЕ

 

ГЕОАҢПАРАТТЫҢ  ШҮЙЕЛЕРДІ  ҢОЛДАНУ

 

МЭСЕЛЕЛЕРІ

Н Ү С ІП О В А   Гүлнар,

географии  гылымдарының  кандидаты, 

Эл-Фараби  атындагы  Қаіақ 

үлттық университет інің доценті

Географиялық  акпараттык  жүйелерді  (ГАЖ)  қолдану  аясы  бүгінгі  танда 

жер  комитеті,  табиғи  ресурстарды  бақылау,  экология,  жергілікті  басқару, 

колік,  экономика,  когамдык  міндеттер  жоне  т.б.  еалаларда  жүргізілуде,  яғни 

бүгінгі  күнгі  ГАЖ  жалпы  беттік  пайдалануга  ауысты,  оның  дөлелі  болып 

каланың  электрондык  пландары,  колік  козғалысының  ехемалары  жоне  т.б. 

табылады.  Ал,  кейбір  мәліметтер  бойынша,  барлык  ақпараттың  80-90  %  ГАЖ 

бағдарламасында  көрініс  табады,  мыеалы  ауыл  аймактарындағы  телефондар 

тізімі,  жерді  пайдалану  картасында  контур  ретінде  пайдаланылуы  жөне  т.с.е.

Осының  негізінде  ГАЖ  бүл  ақпаратты  өңдеуде  қағазсыз  технологияға 

кошудегі  бір  белес,  акпаратты  баеқаруға  жаңа  мүмкіндіктер  беріп,  кеңістік 

байлау  жасайды.  Акпараттык  алмаеу жөне  тасымалдау  кеңістігінде  ГАЖ  тех- 

нологиялары  бүл  акпаратты  баекарады  және  ол  ақпараттың  80-90%   жуыгы 

геомөліметтер  болып  табылады,  яғни  жой  ақпарат  емее,  кеңістікте  орны  бар 

карта  схема  немесе  план  деп  айтуга  болады.  Бизнеспен  шүғылданатын  адам­

дар  ГАЖ-ді  коптеген  салаларда  колданады.  Мысалы:  озіне  кажетті  нарык 

базарында  болып  жаткан  багыггар  мен  озгерістерді  бакылап  талдау жасайды; 

жаңа  филиалдардың,  банктердің,  сауда  нүктелерінің,  қоймалардың,  ондіріс 

ошақтардың орналасу  кезінде  ықтималды  критерияларын тандауға  көмектеседі; 

кабылданған  шешімдерді  нақтылау  үшін;  онімдерді  колайлы  багыт  бойынша 

тасу;  материалдық  кауіптілікке  болжам  жасау  үшін;  белгілі  бір  территория- 

дағы  онімге  сүранысты  демографиялық  зерттеу  аркылы  аныктауға  мүмкіндік 

береді;  жер  жоне  үй  иелері туралы  мәліметтер  базасын  қүру  жоне  география­

лык  байлау  үшін  колданылады.

Қазіргі  уақытта  ГАЖ  —  үлкен  индустрия.  Бүл  салада  олем  бойынша 

жүздеген  мын  адам  жүмыс  іетейді,  геоакпараттык  жүйелер  мен технологиялар 

барлық салаларда  колданыс  табуда.

Сондыктан  да  ГАЖ-ді  колдану  картографиялык  багыты  бүгінгі  кезде 

география  гылымында  каркынды дамып  жаткан  саласы  болып  табылады.

Геоақпараттану  клаесикалык  география  жоне  картография  достүрлері  мен 

одістерін,  теориясын,  қолданбалы  математика,  информатика  жоне  компыотерлік 

техниканың  мүмкіншіліктерін  сабактастыратын  гылым  ретінде  20  ғасырдың 

60-жылдарында,  акпараттык технологиялардың  негізінде  Пентагон  койнаула- 

рында  географиялык  акпараттарды  оскери  максатта  ЭЕМ  комегімен  ондеу 

кажеттілігінен  пайда  болган,  кейіннен  географиялык  акпараттык жүйелер деп 

аталган  багыт батыс  елдерде,  Канадада,  Швецияда  пайда  болды.

Геоақпараттану дегеніміз  — табиги  жоне  олеуметтік-экономикалық  гео- 

жүйелерді,  олардың  қүрылымын,  байланыеын,  динамикасын,  кеңістік  пен 

уакыттагы  тіршілік  етуін,  географиялык  білімдер  мен  мөліметтер  банкісі  (МБ) 

негізінде  компьютерлік  белгілеудің  комегімен  зерттейтін  гылым.

Геоакпаратганудың  маңыздылығы болып  географиялык ортадагы кеңістік — 

уақьітгағы ақпаратгар ағыны табылады.  Геоакпараттанудың зерттеу одісі ретінде 

кеңістік  -   уакыттагы  акпараттык  үлгілеуді  айтады.

Қазіргі  уакытта  гылымдар  жүйесінде  геоақпараттану  озіне  лайыкты  ор-



f  

20  •


Г 

География  жәие  ғабиғат  }

(

5

/



2010

)


нын  алуда.  Оиы  географиялык  зерттеулерді  информатизациялаудың  максаты 

мен  міндеттерінен  коруге  болады.  Геоакпараттанудың  маңызды  міндеттерінің 

бірі  -   географиялык  акпараттардың  синтезі  мен  талдауының  коптеген  нүска- 

ларының  орындалуына  көмектееетін  алгоритмдер  мен  бағдарламалык  күрал- 

дарды  қүрудағы,  геофафиялык  зерттеулердің  автоматтандырылуы  111.

Геоақпараттық  жүйе  мәліметтерді  өндеу  мен  картографияда  оте  күшті 

графикалық  күрал  болып  табылады.  Сондыктан  да  ГАЖ-ға  берілген  анықта- 

малар  өте  көп.  Солардың  ішінде  ең  көп  таралғаны,  біріншіден,  ГАЖ  -  

географиялык  байланыскан  акпараттардың  барлык  түрлерін  енгізіп,  сактай- 

тын,  жаңартатын,  талдайтын,  өндейтін,  шығаратын  бағдарламалық-ақпараггық 

кешен.

ГАЖ-дагы  графикалык акпарат сканерлеу,  цифрлау,  интерактивті  одістердің 



комегімен  баска  ГАЖ  көздерінеи  мөліметтерді  конвертациялау  арқылы  жүзеге 

асады.  Сканерлеу алғашқы  картографиялык  бейнені растрлық  (нүктелік)  фор- 

маға  айналдыру  нроцесі.  Олар  пиксель деп  аталатын  нүктелер  торынан  (мат- 

рицадан)  түрады.  Бейне  неғүрлым  күрделі  болса,  растр  торы  соншалыкты 

кою  болады.  Егер  алғашқы  бейне  түрлі-түсті  болса,  онда  орбір  түске  арнайы 

код  беріледі.

Векторлық  формадағы  картографиялык  бейне  -   негізгі  графикалық  нүкте- 

лер  примитиві,  сызықтар  жоне  полигондар  аркылы  үеынылады.  Ягни  ГАЖ- 

дагы  барлык  карталар  нүктелік,  сызыктық,  полигоналдық  нысандардан  түра- 

ды.  ГАЖ-да  орбір  нысанға  идентификациялық  код  беріледі,  олар  атрибуттык 

кестенің моліметтерін  айқындайды.

Сандық түрдегі  барлык нысандардың X жоне  У координаталары:  нүктеде  -  

бір  жүп  координатамен,  сызық  -   екі  жүп  координатамен  (сызыктың  басы 

мен  аяғы),  қисықтар  -  түзу кесіңділердің координата жинағымен,  полигондар  -  

түйықталған  контурмен  беріледі.  Кез  келген  қүбылысты  немесе  ауданды  си- 

паттау  кезінде  жалпыдан  жекеге  кошу  үстанымын  сақтау  оте  маңызды.  Бүл 

сипаттау барысында  бастапкыда  негізгі,  аныктаушы  факторларды  сипаттау,  ал 

одан  кейіи  жеке  ерекшеліктеріне  сипаттама  беру  кажет,  нәтижесінде  зерттеу 

корытындысы  күрылады.  Кез  келген  ғылыми  сипаттау логикалык  тиянақты, 

ретті,  белгілі  бір  жоба  бойынша  күрылу  керек  және  ол  қолданушы  адамдарга 

түсінікті  болуы  керек.

Карталар  бойынша жасалатын  ғылыми  суреттеулер  келесі  қағидаларға  сай 

болуы  керек:

— сипаттау ретті,  логикалык тиянақты  болуы  керек;

— факторлар  жинақы  өрі  терімді  болу  керек;

-   сипаттауға  салыстыру  элементтері,  аналогиялар,  сандық  корсеткіштер 

кіру  керек;

— сипатталу  күбылыстары  мен  үрдістер  негізгі  зерттеу  максаттарына  бай­

ланысты  жүргізілуі  керек;

-   корытындылар  мен  кеңестер  тиянақты  болуы  керек.

Карталар  бойынша  сипаттау  зерттеу нысанасымен  алғашкы  танысу  кезіңде 

кең  колданылады.  Сонымен  катар,  ол  зерттеу корытындысын  қүру  кезінде  де 

жиі  колданылады.  Жалпы,  ГАЖ-дағы  картографиялык  бейне  біртекті  нысан- 

дарга  біріктірілген  акпараттык  кабаттар жинағынан  күралады.

Бірінші  кезекте,  ГАЖ  одісімен  алынған  карталар,  картография  ортүрлі 

жетіетіктерге,  мысалы,  карталардың  жаңа  түрлері  мен  типтерін  шығарады, 

такырыптык  картографиялаудың  жаңашылдандырылған  бағытын  дамытады 

[

2

].

ГАЖ-бен  жүмыс  жасау  барысында  жүмыс  толық,  дүрыс  орындалғанда 

ғана  бағдарламалардың,  т.б.  мамандыктардың тиімділігі  жогары  болады.  Бүл 

жетістік қазіргі жүйедегі  коптеген  келесі  маңызды  моселелерді  шешеді:

— жогары  сапалы  картографиялык  оніңдерді  күру;

-   мөліметтер  базасында  ақпараттарды  графикалык  зерттеулермен  байла- 

ныстыру;

-   кеңістіктегі  моліметтерге  талдау жасау,  орналаскан  жерін  үлгілеу;

5/20 H)'---------------------------- (^География  жэне  табигат]--------------------------------- 21  )


-   баеқару  мен  шүғыл  шешімдерде  көмек  беру;

-   мәліметтердің  түрлі  акпараттык  көздерін  біріктіру;

-   өзге  техникалык  акпараттык  жүйелермен  қарым-катынас  жөне  т.б.

Сонымен,  қорыта  келгенде,  ГАЖ-дың  колдану  мен  күрау  еалаеында

кеңістік  ақпараттарды  кезең  бойынша  тез  жүмые  іететуге  (баетапкы  акпарат- 

ты  енгізуден  анализ  жасауға  жөне  накты  жағдайды  шешуге  дейін),  сізге 

кажетті  акпаратты  пландар  мен  карталардан  іздемей-ак,  үлкен  жылдамдыкпен 

жету  мүмкіндігіне,  еонымен  қатар,  моліметтер  базасындағы  акпаратты  енгізу 

мен  жаңарту  үшін  геодезияның  казіргі  заманауи  электрондык  күралдарының 

аныктау  жүйесін  колданып,  ең  жаңа  дәл  акпаратка  кол  жеткізе  аласыз.  Ж ал­

пы,  ГАЖ-да  жүмыс  жасайтын  географтарға  математикалык  білімсіз  жоне 

информатикалық түсініктерсіз  киынға  еоғатынын  еекере  отырып,  үнемі  білімді 

жетілдіріп  отыратын  таным  өдісі  ретінде,  жүйелік  түрғы  негізінде  электронды 

ееептеу техникаларының ең жаңа жетістіктерін  колданып  отыру керек екендігін 

ескеру  керек.  Себебі,  ГАЖ-дағы  акпараттардың  барлығы  белгілі  бір  жүйеде 

жинакталып,  ол  жүйе  негізінде  кезең-кезеңімен  күрделі  озгеріетер  нотижесінде 

біртіндеп  калыптасады,  яғни,  ГАЖ-дің  онімді  түрде  баскарылуы  коптеген 

колданбалы  бағдарламалардың тиімді  түстарын  пайдаланумен  жүзеге  аеады.



Пайдаланылган  әдебиеттер

1,  С.Н.Сербениж. 



Картография  геоинформатика  их  взаимодействие.

  М.,  МГУ,  1990.  с.  159.

2.  В.С.Тикунов. 

Моделирование  в  социально-экономической  картографии.

  М.,  МГУ,  1985. 

с.  280.

s?  

= W

 

Р Е ЗЮ М Е   -   SU M M A R Y  



щ

 

...........



'< 

В 

данной  статье  рассматривается  роль  ГИС-технологий  в  географических  на

учных  исследованиях  при  составлении  цифровых  картографических  материалов.

In  this article  is  considered role of G/S-technologies in geographical scientific researches 

\'shy forming digital cartographic materials.______________________________________J j

М ақалага  пікір  жазган:  Ә л-Ф араби  атындагы  Қазак  үлтгык  университетінің  гео­

графия  факультетінің  профессоры  А .Т Е М ІРБ Е К О В .

ШІ

т

  ӨЗЕНІ  А М Б Ы Н Ь І Ц

 

БЕДЕРІ  ГИДРОЭНЕРГЕТИКАЛЫҢ

 

РЕСУРСТАРДЫН  ҢАЛЫПТАСУЫ  МЕН

 

ЦОАДАНЫЛУЬІНДАЕЫ   Ф А К Т О Р



ҚАРА|ПЛОВА  Роза,

География  институтының 

кіші гылыми қызметкері

Іле  жүйесіндегі  ең  ірі  өзен  болып  табылатын  Ш ілік  өзені  алабы 

сарқылмайтын  табиғи  ресурстарға  бай:  1)  жербеті  түщы  суының  мол 

қоры  мен  жераеты  сулары,  мүздықтардағы  жөне  фирндық  алаңдардағы 

ылғалдың  мол  қоры;  2)  альпілі  ш алғынның  бай  қара  топырағы,  орта 

таулы  зонадағы  орманды  алқаптар;  3)  қүрылыс  материалдарының  кен 

орындары,  сондай-ақ,  өлі  барланбаған  пайдалы  қазбалар  (алтын,  полиме-

(   География  және  табигат^)

(5/2010;


тал  жөне  т.б); 

4)  Ш ілік  өзені  мен  оның  ірі  салаларының  ирригациялық 

жөне  гидроэиергетикалық  ресурстары;  5)  алаптың  табиғи  сүлулыгына 

негізделген  рекреациялы қ  ресурстар  (фирнды  алаңдар  мен  мүздықтар, 

шыршалы  ормандар,  мүздыңты  жөне  мореналы  көлдер,  Қайыңды  жане 

Көлсай  озендеріндегі  қүламалы  богенді  колдер,  таудың  таза  ауасы  мен 

ультро  түщы  сулар  жөне  т.б).  Өйтсе  де  осындай  бай  табиғи  ресурстар 

өзінің  өлеуетіне  сай  игерілмеген.  Соньщ  бірі  гидроэнергетикалық  ресурс- 

тар. 

Бартоғай  шатңалында  қуатты  суж инақ  бөгеті  жене  онымен  аттас 



Ш ілік-Алматы  каналына  қүятын  ирригациялық  суларды  реттеуші  Барто- 

ғай  бөгені  салынған;  альпілік  жайылымдар  игерілуде  жөне  өнеркөсіптік 

мақсатта  орман  кесу  жүргізілуде,  Күрметі,  Саты,  Ж алаңаш ,  Кіші  Жала- 

ңаш,  Қарабүлақ,  Алғабас,  Ж аңаталап,  Ж іңіш ке  ауылдық  типтегі  елді 

мекендер  бар,  сондай-ақ,  шағын  СЭС  салу  арқылы  гидроэнергетикалық 

игеру  мақсатында  сызбалы  жобалар  жасалуда.

Ш ілік  өзені  алабының  табиғи  ресурстарын  игерудің  қиындығы  жер 

бедерінің  күрделілігі  мен  откелсіздігіне  (шатқалдар  мен  каньондар),  жол- 

сыздығы,  қауіпті  экзогендік  геодинамикалың 

үдерістер  мен  жоғары 

сейсмикалылығы  және  геоморфологиялық  инженерлік-геологиялық  түрғы- 

дан  толық  зерттелмегендігіне  негізделеді.

Үсынылын  отырған  мақалада  гидроэнергетикалың  ресурс  өлеуеті  жо­

гары  Ш ілік  озені  алабының  геоморфологиялық  жағдайына  сипаттама 

берілген.

Ш ілік  өзені  -   Іле  Алатауындағы  ағысы  қатты  нағыз  тау  озені.  Ол 

озінің  бастауын  Күнгей  Алатау ындағы  ірі  Ж аңгырың  мүздығынан  а лады. 

Ш ілік  озені  алабының  таулы  болігінде  45  ірі  жөне  үсақ  өзендер  қүяды, 

нөтижесінде  өзен  таулы  аймақтан  ш ыққанда  арнасы  суға  толып  ағады. 

Томенгі  ағысында  озен  бірнеше  салаларға  болінін,  олардың  кейбіреуі  Іле 

ойысының  қүмдарына  сіңіп  кетсе,  кейбіреулері  меандрланып,  екі  салаға 

болініп,  Іле  өзеніне  қүяды.  Ж алпы  озеннің  үзындығы  -   240  шқ.  Оның 

салаларының  барлығының  ағысы  қатты  жөне  жағалауы  ңүламалы  өте 

биік,  әрі  тар  аңғар  түзіп  ағады.

Өзеннің  арнасы  бастауында  5 -6   метр  болса,  орта  агысында  10=150 

метрге,  ал  жайылған  немесе  ж азы қ  жерлерде  10-200  метр.  Максималды 

тереңдігі  1 ,5 -2   метр.  Орташа  ж ы лды қ  ағысы  32,7  м /сек.  Судьщ  агу 

жылдамдығы  көктемгі  тасу  кезінде  таулы  аймақтан  өткенде  секундына 

3 -4 0   м /сек.  жететін  болса,  одан  кейін  ж азы ққа  шықңанда  0,3  м/сек. 

азаяды  [1].

Шілік  әзені  бірден-бір  мүздықтармен  қоректенетін  өзен.  В.И.  Коровиннің 

мөліметтері  бойынша  Ш ілік  өзенінің  ж ы лды қ  ағысының  қалыптасуында 

қар  суы  (49% ),  жерасты  суы  (33%),  жауын-шаш ын  мен  мүздықтар 

(18% )  орын  алады.

Ш ілік  озені  біршама  лайлы  езен,  оның  ж ылдық  лайлылығы  -   0,994 

к г/м . 


Ол 

суының 


молдығымен 

жөне 


ңуатты 

гидроэнергетикалық 

мүмкіндігімен  ерекшеленеді.  М.А.  Стекольниковтың  мөліметі  бойынша, 

орташа  ж ы лды қ  қуаты  225,4  мың  квт  [2].

Ш ілік  өзені  алабынық  геоморфологиялық  қүрылысы  жер  бедерінің 

екі  генетикалық  кешенінің  таралуымен  сипатталады  [3]:  таулы  эрозия- 

лық-тектоникалық  және  жазыңтық  аккумулятивті-тектоникалық.  Вірінші 

кешен  кеңінен  таралған,  ал  екіншісі  тауаралық  жөне  жергілікті  тауішілік 

ойыстарда  таралған.  Эрозиялық-тектоникалық  кешен,  денудациялың  үдеріс- 

тердің  тектоникалық  көтерілуі  жағдайында  дамығаи.  Осы  факторлардың 

үйлесуі  биіктік  белдеулік,  сатылы  таулы  және  ландшафтылық-климат- 

ты қ  зоналылық  байқалатын,  жер  бедерінің  орфографиялық  жөне  морфо- 

генетикалық  ерекшеліктерін  қалыптастырады.

Таулы  кешенде  келесі  генетикалық  жер  бедерінің  тинтер  мен  типшелері 

болінеді:  1)  қазіргі  (>  3500  м)  жөне  көне  (3500-2700  м)  мүзды  пішін- 

дермен  терең  тілімденген  биік  таулы  альпілік;  жер  бедері  амплитудасы 

1000  м-ден  жоғары;  2)  жер  бедері  жиі  жөне  терең  тілімденген  жоғары

(5/20 10}

( ~ География  жэне  табигат J-


(2700-2300  м);  ортаңғы  (2300-2100  м)  жөне  төменгі  (2100-1800  м) 

яруты  типшелері  бар  ортатаулы;  салыстырмалы  биіктік  амплитудасы 

500-1000  м;  3)  өлсіз  тілімденген  аласатау  (1800-900  м),  Іле  Алатауы 

мен  Күнгей  Алатауы  (Ж іңіш ке  ойысы,  Торыайғыр  ж оталары,  Серектас- 

Сөгеті  таулары);  жер  бедері  қүрғақ  аңғарлармен  жөне  қолаттармен  100- 

150  м.  тереңдікте  тілімденген  ассиметриялық  аласа  тау  жалдарынан 

түрады;  4)  алаптың  солтүстігінде  екі  тауалды  сатысын  түзетін  эрозия- 

лы қ-ж алды   (жоғарғы  сөре)  жөне  эрозиялық-төбелі  (төменгі  сөре)  аласа- 

таулар;  салыстырмалы  тілімдену  тереңдігі  300-400  м.  дейін;  жер  бедеріне 

төн  пішіндер,  жыралар,  ж ылжымалар,  лесстық  шөгулер.

А ккум улятивті-тектоникалы қ  ж азы қты қты қ  кеш ені  өртүрлі  жастағы 

ысырынды 

конустарынан 

жөне 


эолды-флю виогляциалді, 

дельювилі- 

пролювилік,  аллювилі-пролювилік,  Іле  ойысының  алювилік-пролювилік 

еңісті  жазығынан  жөне  тауіш ілік  Ж алаңаш ,  Асы,  Сүтбүлақ,  Тауш ілік 

жөне  Сөгеті  ойыстарындағы  аллювилі  ж азы қтардан  түрады.  Ж азы қтар 

әртүрлі  биіктіктерде  ориаласқан  1700-1500  м.  (Ж алаңаш   ойысы),  1300- 

1000  (Сөгеті  ойысы)  жөне  900 -7 0 0   м.  (Іле  ойысы).  Ж азы қтар  солтүстік 

батыс  бағытына  еңістелген  жөне  қүрғақ  аңғарлармен  жөне  шүқырлармен 

күрделенген.

Соңғы  альпілік  ж аңа  тектоникалы қ  кезеңнің  дамуына  талдау  жасау 

алаптың  таулы  аймағының  жер  бедері  аккумулятивті  жазықтардың  көне 

беті  екенін  көрсетеді.  Бүған  таулардағы  өртүрлі  биіктік  деңгейінде  орна­

ласкан,  көбінесе,  биіктаулы  жөне  ортатаулы  жер  бедері  белдемінде  көне 

пенепленнің  реликтілерінің  кездесуі  дөлел  болады.

ІПілік  өзені  алабының  жер  бедерінің  ңүрылуы  мен  дамуында  шешуші 

рөлді  эндогендік  процестер  атқарады.  Ж ердің  іш кі  күштері  жер  бедерінің 

сыртңы  қүрылымдық  негізін  қүрып,  сыртқы  күштер  негізінде  қатты 

өзгеруде.  Экзогендік  үдерістер  бірдей  өсер  еткенімен,  жер  бедерінің  қүры- 

лымдық  негізі  біркелкі  оңделмейді.  Оны  тау  жыныстарының  петрография- 

лы қ  жөне  литологиялық  қүрылымы  мен  олардың  астасу  жағдайының  ар 

түрлі  болуымен  түсіндіруге  болады.

Ж ер  сілкінісі  басқа  эндогендік  факторларға  қарағанда  жер  бедерінің 

қалыптасуында  айы ры қш а  рөл  атқарады.  Ж ер  сілкінісі  көп  жағдайда 

тауларда  ірі  бүзылымдардың  қалыптасуына  алып  келеді  жөне  опырылу, 

сырғу,  ж ы лж у  жөне  тас  қүлау  қүбылыстары  салдарынан  өртүрлі  жер 

бедері  пішіндері  түзіледі.  Кебінесе,  тоғандық  колдер  мен  лайлы-тасты 

ағындар  қалыптасады.  Ж ер  бедері  пішіндерінің  бүл  тобына  томенгі 

кайназой,  өсіресе,  галоценде  бірнеше  мөрте  ңайталанған  апатты  жер 

сілкіністері  сияқты  тек  қана  сейсмикалық  қүбылыстар  нөтижесінде  қалып- 

тасқан  жекелеген  бедер  пішіндері  жатады.  Опырылмалы-сырғымалы 

денелердің  аймақта  таралуы  біркелкі  емес.  Олар,  әсіресе,  Күнгей  А лата­

уынын,  солтүстік  беткейінде  кеңінен  таралған.  Мүнда  Колсай,  Қайыңды, 

Талды  өзендері  бойында  ежелден  белгілі  ірі  опырылмалар  таралған. 

Сипаттама  беріп  отырған  территорияның  табиғи  жағдайы,  өлеуеті  мен 

табиғи  ресурстары  жоғарыда  аталған  гидроэнергетикалық  игеру  мақса- 

тында  шағын  СЭС  салу  жобасын  іске  асыру  барысында  қолайлы  жағдай 

болса,  ал  аймақты ң  жер  бедерінің  күрделілігі,  сейсмотектоникалық 

активтілігі  қолайсыздың  туғызады.  Сондықтан,  қүрылыс  нысандарын 

салу  барысында  жер  бедерінің  ерекшелігін  геоморфологиялық  зерттеулер- 

ге  сүйене  отырьш  жүргізу  қажет.

Алматы  Гидрожобаның  үсынған  ТЭН  бойынша  жүргізілген  рекогнос- 

цировкалы қ  зерттеулер  негізінде  1961  ж ы лы   Ш ілік  өзені  алабында  25 

шағын  СЭС  пен  13  гидроторап  (жоғары  ағысында  1-14  СЭС)  және  1993 

ж ы лы   төменгі  ағысында  15-25  СЭС  салу  жобаланған  [4].  Ж оғарғы  14 

СЭС  жоғары  биіктікте  қауіпті  күрделі  табиғи  ж ағдайда  орналасқан. 

Сондықтан,  1993  жылы  оларды  зерттеу  жүргізілмеді.  Бүл  СЭС  қүрылысы 

Ш ілік  озенінің  төменгі  жэне  орта  ағысындағы  энергетикалық  өлеуетін 

игергеннен  кейін  ғана  экономикалык  түрғыдан  тиімді  болмақ.  Ж ақы н 

болашақта  Бартоғай  СЭС  жөне  8  Ш ілік  СЭС  салу  жоспарлануда.

СЖ)


{  География  жоне  табигат^}

( 5 / 2 010)

Сағатына  80  млн.  кВТ  электоэнергиясын  өндіретін  Бартоғай  СЭС-і 

ш атқалды ң  сол  ж ағы на  (абс.биіктігі  1000-1008  м.)  түйіскен  Ш ілік 

өзенінің  ж айы лма  алды  террасасында,  платинаның  томенгі  бөлігінде 

(тонбльдердің  шыға  берісінде)  салу  жоспарланып  отыр.  Ж айы лм а  грунты 

бетон  материалына  агрессивті  өсер  ету  жөне  болат  металдарын  тотықты- 

ру  қасиетіне  ие  [5].  Ш ілік  озені  бойында  салуға  жоспарланған  1 -6   СЭС- 

тері  Ш ілік  өзені  аңғарының  ендік  жөне  мередианалды  бөлігінде  орналас­

кан.


Қүрылыс  ж үргізуге  аса  қолайсы зды қ  туғызатын  аймақ,  қарқыиды 

ж ары лы м дар  ж үйесі  бар  жоғары  сейемикалы қ  альнілік  қүрылым  зона- 

сындағы  Тауш ілік  грабенінде  (Талды  озені  сағасынан  томен)  орналасқан 

аңғардың  ендік  бөлігінде  байкалады.  Мүнда  бастаулары  ж ақсы   дамыған 

мүздықты-мореналық  кешендерден  жөне  коптеген  богенді  колдерден  (Көлсай, 

Қайыңды)  түратын  Ш ілік  өзенінің  барлық  оң  ж а қ   сағалары  өлеуетті 

жөне  ш ынайы  сел  қаупін  туғызады  (бірінші  жөне  екінш і  категориялы 

селдер).  Су  тораптарының  түрақты лы ғы на  тас  қүлау,  ж ы лж ы м а,  қар 

көш кіндері,  өсіресе,  Түлкісай-Ө рікті  I  жөне  Қ үты рған-Ө рікті  II,  еондай- 

аң  Талды  алабындағы  сызықты  палеосейсмодислокациялар  жөне  сейсмо- 

ңүламалар,  жартасты  жыныстардың  жылж ымасы  қауіп  төндіреді.

Ж оспардағы  су  торабының  бірі  5-СЭС  Колсай-Саты  озенаралығына 

ж ақы н  қолайсыз  орналасқан,  мүнда  торттік  кешенінің  сазды  шөгінділерде 

жатуы   байқалады  (қапталды қ  эрозия  көп  болған  ж ағдайда  ж ы лж у 

болуы  мүмкін).

Ш ілік  өзеиі  бойында  жоспарланған  7  жөне  8  СЭС-тері  алаптың 

томенгі  болігінде  каньонды-шатқал  пішініне  ие  болігінде  орналасқан,  бүл 

аймақта  гравитациялы қ  үдерістер  қауіптілік  туғызады.

Ш ағын  СЭС-тің  жоғары  электроүнемдеу  корсеткіш ін  ескере  отырып, 

су  ресурстарының  экологиялы к  түрғыдан  таза  болуын  жөне  ж аңаруын, 

дастүрлі  электр  энергиясын  өндіру  көздерімен  (мысалы  ЖЭС)  салыстыр- 

ғанда  СЭС  түтынуш ылары  үшін  экономикалык,  түрғыдан  үнемді  жөне 

оңдеу  жүмыстарына  аз  қарж ы   жүмсай  отырып,  үзақ  мерзімге  қолдануға 

мүмкіндік  беретін  Ш ілік  озені  алабынның  гидроэнергетикалық  түрғыдан 

иғерілуі  алдыңғы  қатардағы  міндеттердің  бірі  болып  табылады.

Ж ақы н  болаш ақта  ш ағын  СЭС-тың  су  тораптарын  салу  жөне  қүры- 

лыс  жағдайын  нақтылау  мақсатында  Ш ілік  озені  алабына  толық  геомор- 

фологиялық  жөне  инженерлік-геологиялық  зерттеулер  жүргізу  қажет.

1. 

Ресурсы,  поверхностных  вод  СССР.

  т.13.  в.2.  ч.2.

2.  М.А.Стекольников. 

Водные  ресурсы  Средней  Азии  и  Казахстана.

  М.,  1934.

3.  М .Ж .Жаидаев. 

Геоморфология  Заилийскаго  Алат ау  и  формирование  речных 

долин.

  Алма-Ата.  1972.  с.  160.

4.  Схема  развития  малой  гидроэнергетики  Республики  Казахстан,  Ю.В.  зона.  От­

чет  о  рекогносцировочном  инженерно-геологическом  обследовании.  1215-03-т  01. 

Алматы.  АлматыГИДРОПРОЕКТ, 

1992.


5.  Вартогайская  ГЭС  на  р.Чилик.  ТӘР.  Отчет  о  инженерно-геологических  изыс­

каниях.  Алма-Ата.  Фонд  ИГН,  1964  г.  с.  248.



а   ст ат ье  рассм от рены   геоморфологические  особенности  оассеина  реки 

Ш и л и к  

с 

целью 

использования 

гидроэнергет ических  ресурсов 

бассейна. 

О т м ечена  роль  рельефа 

в  проект ировании  м ал ы х  Г Э С   и  в  строительстве 

объектов  в  бассейне  реки  Ш и л и к .

I n   the  article  géomorphologie  particularities  of  the  S h ilik   riverpool  in 

aspect  of  hydroenergetic  use  is 

considered,  feature  of  reservoir,  with  goal 

u sin g   energy  resources  reservoir.  The  role  of  the  relief  is  sm all  hydroelectric 

power  station  projection  a nd   construction  in  the  S h ilik   riverpool  is  accented.


1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал