Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ журнал БҮл нөмірде



жүктеу 0.98 Mb.

бет2/9
Дата09.04.2017
өлшемі0.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

  / /  

“Педагогика”,  №2,  2003.  С.  3-10.

Алматы  қаласы.

С О


( '  География  жоне  табигат  }

(5/2010]


(^ Г е о г р а ф и я :  гы лы м и -m eo p u tu  ы қ  зерт т еулер

I

СЕМЕЙ  ОРЫС  ГЕОГРАФИЯЛЫҚ 

ҚОҒАМЬІ ЖЭНЕ  ҚАЗАҚ  ЗИЯЛЫЛАРЫ 

МЕН  ҒАЛЫМДАРЫ

БЕЛГІБАЕВ  М үхит,

география  гылымдарының  докторы,

Семей  мемлекеттік  педагогикапық 

инетитутының  профессорш,

Жанылгүл  Ә Д ІЛ Б Е К Қ Ы З Ы ,

Аба и  атындагы  өмбебап  кітапхананың 

кітап  қорын  сақтау бюлімінің меңгеруіиісі

(Соңы.  Басы  откен  санда.)

1905  жылы  13  ақп ан д а  болған  осы   кеш   ж айы нда  ж оғары да  аталған 

газетте  “ С ем ей д ен ”  атты  м ақаласы н д а  Н әзи п а  Қ үлж анова  түск ен   қ а р - 

жыға  есеп  бере  келіп:  “...осы  сомадан  барлык,  расходтар  шыгарылганда, 



таза  пайда  640  сом  болды,  Муны  екіге  бөліп,  320  сомын  жогарыда  айтыл- 

еан  ауруханага  шыгардық,  қалган  320  сомын  Семей  облысынан  орысша 

h ом  мусылманша  оқушы  муқт аж   /2   қазақ  жастарына  былайша  бөлдік: 

студент-технолог  Әлімхан  Ермековке  —  100  сом,  студент  Халел  Ғабба- 

совқа  —  40  сом,  семинарист  Жусіпбек  Аймауытовқа  —  К) сом,  екі  класты 

школдагы  Тақымжан  баласына  —  /0  сом  Нам  сол  иіколда  оқушы  Мустам- 

баи  баласына 

-   10  сом ”  дей  келіп,  кешті  үйы м дасты руға  қ а т ы сқ ан - 

дарға  алғы сы н  білдіреді.

Н әзи п а  мен  Н үрғали  Қ үлж ан овтарды ң   игі  істері  көпш ілікке  тарап 

оты рған.

Ал  С ем ей  О рыс  Г еограф и ялы к  Қ оғам ы н а  м үш е  болған  қ а з а қ   зи я- 

лысы  Ж ақы п   А қб аевқа  келеек,  зерттеуш ілер  Ю .П опов  п ен  В .Н овиков 

“ Григорий  П о тан и н н ің   соңғы   саяхаты ”  атты  еңбегінде:  “Саяхатшылар 

атбасын  Ақбаевтың  ауылы  орналаскан  Мыңбулаққа  бурды.  Ж ақып  Ақбаев 

қазақтың  туңгыш  қуқықтанушысы  болатын.  Ол  Петербург университетін 

бітіріп,  Омоы  com  палатасында  қызмет  істеді.  Географиялық  қогамның 

да  мушесі  болган  Ақбаев  Г.Н.Потанинді  жақсы  білетін.  Сондықтан,  ол 

меймандарды  қуш ақ  жайып,  қуана  қарсы  алды...  Г.Н.Потанинге  орі  п ай­

далы,  әрі  унамды  ету  мақсатымен  Ж ақып  Ақбаев  музыкалы  өдеби  кеіи 

откізді.  Онда  мектеп  пен  гимназия  оқушылары  он  іиырқап,  өлеңдер  оқыды, 

улттық  м узы калы қ  шыгармаларды  орындады  ”  —  деп  ж азған.  М үнда 

аталып  отырган  Ж акы п  Ақбаев  Ә .Бөкейхан,  Ә.Ермеков,  Р.М әрсековтер- 

мен  катар  казак  елінің  мемлекеттігі  үшін  күрескен 

қоғам  кайраткері, 

галым,  күкықтануш м,  этнограф.

Семей  Г еограф и ялы к  Қ оғам ы   Б олім ш есінің  “ З а п и с к и ін ің ...”  1907 

жылғы  3  басы лы м ы н д а  Ж .А қб аевты ң   “ Н аброски   по  обы чном у,  въ 

частности  брачному  праву,  киргизовъ  -   кһ азакһ о въ ”  атты  еңбегі  ж ары қ 

көрген.  Ж .А қбаев  к а за қ т ы ң   үлы  ғалы мы   Ш о қ а н н а н   кейін  қ а за к   хал- 

қы ны ң  одет-ғүрып  зандары н  маман  —  заңгер  ретінде  зерттеп,  көптеген 

к ү қ ы қ   терм индерін  ғы лы м и  айналы м ға  енгізді.  Осы  еңбектер  негізінде 

бірқатар  орыс  ғалы мдары   аталған  та к ы р ы п қ а   қалам   тарты п,  казақ тар -

5 /2 0 1 0 )---------------------------------[   Г еография  жоне  табигат j-------------------------------------- („ Z „ J


д ы ң   көне  зам аннан  келе  ж атқан  әдет-ғүры п  зандары  туралы  зерттеулерін 

ғы лы ми  басы лы м дарда  ж ариялады .  Бүл  ең бектің   тағы  бір  ерекш елігі 

“ ү л тш ы л д ы қ”  ж елеуінен  қ о р қ ы п ,  қ а з а қ   заңгерлері  ол  тақы р ы п та  қалам 

тартпаған.

1927  ж ы лы   23  қаңтарда  С ем ей  техникум ы ңда  ғы лы м и  к о н ф ер ен ­

ция  өткізіліп,  онда  Ж ақ ы п   А қбаев  гео гр аф и ял ы к  қо ғам н ы ң   мүш есі 

ретінде  қазақ тар д ы ң   шығу  тегі  туралы  көлемді  баян дам а  ж асады.  Осы 

күнге  дейін  ж ариялан баған   Ж .А қбаевты ң   бүл  гы лы м и  еңбегінің  кәш ір - 

месі  Қ азақ стан   Республикасы   ултты қ  Ғы лы м   акад ем и ясы н ы ң   коррес­

пондент  мүш есі  Ғ.С апаргалиевтің ж еке  м үрагаты нда  сақталған.  Ғылыми 

еңбегінде  Ж .А қбаев  қ а за к   м ем лекетінің  саяси  ж оне  қ ү қ ы қ т ы қ   ж ақта- 

ры н  корсетуге  ты ры сы п,  қ а за қ   м ем лекетінің  пайда  болуы,  қалы пта- 

суы,  даму  ж әне  ыдырау  тарихы н  зерттеген.  Бүл  галы м н ы ң   соңғы   еңбек- 

терінің  бірі.

Үлтымыздын  жаркын  билашагы  үшін  күрескен  зиялыларымыздың  бі- 

рі  —  Санкт-Петербург  универси гетінің  заң  факультетін  Ж .Акбаевпен  катар- 

лас  бітірген,  Семей  Орыс  Географиялык  Қогамының  мүшесі  Райымжан 

М әрсеков  (1902—1911  ж .ж .).

У ниверситетте  о қы п   ж үрген  к езін е н -а қ   Райы м ж ан  М орсеков  қоғам - 

д ы қ   ж үм ы старға  белсене  кірісіп,  озі  си яқты   оқу  іздеп  келген  қ а за қ  

балалары м ен  қ о я н -қ о л т ы қ   араласы п,  1899  ж ы лы   ж алпы   студснттер 

толқуы н а  қаты сы п,  реж имге  қарсы лы ғы м ен   көзге  түседі.  Райы мж ан 

М орсековты ң  алғаш қы   “ С айлау  һом  о н ы ң   ақы р ғы   залалы ” ,  “ Қ а за қ  

билерінің  гексерулері” ,  “ Бір  ауы лдан  бір  ауылға  ш ы қ п а қ   турасы нда” 

м ақалалары   студент  кезінде  1899—1900  ж.ж.  “Д ала  уалаяты ’  газетінде 

ж арияланы п  түрған.

Райы м ж ан  М орееков  1902  жылы  22  ж елтоқсанда  Семей  оры с  гео­

гр аф и ял ы к  когам ы н а  м үш е  болуга  отініш   беріп,  м ү ш е-қы зм еткер   ретін- 

де  қабы лданган.  О ны ң   1901  ж ы лы   “ С анкт-П етербургское  ведом ство” 

газетінің  №68  сан ы нд а  ж ари ялан ган   “ К иргизы   и  п ереселен ц ы ”  ат­

ты  м ақалаеы   аса  қүн ды   ең бек  ретінде  кітапхана  каталогы на  енгізіл- 

ген.


С он ы м ен   катар  кітапхана  каталогы на  Р.М орсековты ң:  “ Сайлау  (вы ­

боры )  и  его  вредн.  послъдст.” ,  “ К ирги зски й   народны й  судъ”  жоне 

“ П о  поводу  статьи  въ  ки р ги з” .  Степ.  Газ  “Ж е н щ и н а ”  м акалалары   ен- 

ген.


Ол  1899  ж ы лгы   “Д ала  уалаяты ”  газетінің  1  саны нда  В.М.  деп  кол 

к о й ган   авторды ң  қ а з а қ   әй елін ің   когам дағы ,  отбасы ндагы   ролі  туралы 

пікіріне:  “...Қ азақ  әиелінің  басынан  билік  мүлде  кетпейді.  Қаит а  көбі 

байының  ақылдас,  серігі  болып  кетеді.  Ері  үи  жамагатының  бастыгы... 

Шаруа  турыс-жүрісінің  кобін-ақ  қатынымен  ақылдасып  істейді.  Қырда 

қатыны  шаруа  жүріс-турысын  билейтін  үйлер  көп  жолыеады.  Байының 

атын  атамай,  қатынының  атын  aman:  “пәленіиенің  ауылына  барамыз " 

деиді,  баиы  тірі  болса  да...  ”  деп  “ П о  поводу  статьи  въ  к и р ги з” .  Степ. 

Газ.  “Ж е н щ и н а ”  м акаласы м ен   ж ауап  ж азы п ,  аталган  газеттің  2-ш і 

саны нда  ж ариялаган.

XX  гасы рды ң  басы нда  козі  аш ы қ ,  кокірегі  ояу  к а за к   баласы н  тол- 

ганды рган  қ о гам н ы ң   күрделі  моселелері  к а з а қ   үлты ны ң  ар -ү яты ,  үні 

бола  білген  ү л тты қ  м ерзім ді  б асы лы м дарда,  о и ы ң   іш інде  “ Қ а з а к ” 

газетінде  батыл  көтеріліп  оты рган.  Сол  зам андагы   қ а за қ   үлты н ы ң   сая- 

си-өлеум еттік  ж агдайы ,  ел  ж айы ,  ж ер  ж айы ,  тілі,  одебиеті,  модениеті, 

рухани  байлы гы   туралы  к а за к   зиялы лары ,  алаш   ары стары н ы ң   еңбек- 

терім ен  аталган  дерек  коздері  аркы лы   тан ы сы п   оты рмы з.

“ Қ а з а қ ”  газетінің  1915  ж ы лғы   112  х<оне  113-ші  сандары нда  Р ай ы м ­

жан  М орсековты ң   ж огары да  аталган  әдебиет  кеш інде  сойлеген  созі 

басы лган.  Б аяндам асы нда  Р.М орсеков  к а за к   өдебиетіне  ан ы ктам а  беріп, 

о н ы ң   кы сқ аш а  тарихы на  тоқталады ,  мысал  ретінде  би -ш еш ендер,  а к ы н -

С О

География  жэне  табигат  }



(5/2010)

дар  еөздерінен,  Ш әкәрім   қаж ы н ы ң   “ Қ ал к ам ан —М ам ы р ”  д астан ы н ан , 

Абайдың  “Өлең  -   создің  патш асы,  сез  сарасы ” ,  Ы .А лтынсаринның  “ Кел, 

балалар,  о қ ы л ы қ !”  ш ы ғарм алары н ан   үзінді  келтіріп:  “...Осы  аит қан 

Абаидың  һом  Алтынсаринның  өлеңдері  қазақт ан  іиыққан  жас  ақындарга 

үлгі  болды.  Сөз  түзелді,  үздік  оңалды.  Қазақт ың  әдебиеті  бүгін  кеш 

ж арыққа  шыгып,  жүрттың  сынына  түсіп  түр...  ”  деп  ж ақсы   үм ітпен 

аяқ тай д ы .

1903  ж ы лды ң  30  науры зы нда  Р.М орсеков  гео гр аф и ял ы к  қ о ғам н ы ң  

можілісінде  қ а з а қ   олкесіндегі  басқару  ісіне,  б олы сты қ  соттар  мен  етар- 

ш ындарды  сайлауга  қаты сты   “ О  вы борном   начале  у  к и р ги зо в ”  деген 

тақы ры пта  баяндам а  жасады.  Ол  сайлау  бары сы нда  қазақтарды ң  бірнеш е 

партияга  болініп,  ел  басқару  ісіне  дау-ж анж ал  аркы лы ,  со н д ай -ақ ,  op- 

түрлі  заңсы з  ж олдарм ен  сай лан аты н ы н   баса  айты п,  к а з а к   олкесін  бас- 

қаруда  б олы сты қ  соттар  м ен  старш ы ндарды   сайлауда  аксакал д ар   еай- 

лауы  емес,  тікелей  кара  халы қты ң   сайлауы н,  ягн и   тоте  сайлау  енгізу 

ж онінде  үсы ны с  ж асайды .  Р ай ы м ж ан н ы ң   бүл  үеы ны сы   кы зу  пікір- 

талас  тугызған.

“ Елім”  деп  егіліп,  “халкы м ”  деп  қабырғасы  кайысқан  үлкен  жүректі, 

терен  білімді  парасат  иесі  Бокей  ордасының  биі  Қарауыл  қожаныц  үлы 

Бабажанов  М үкамбетсалык  Императорлық  Орыс  Географиялык  Қогамына 

1861  жылдан  мүше  болған.  (О рталы к  Г еограф и ялы к  Қ о г а м - С а н к т - П е­

тербург.)  Ол  қазақ тар д ы ң   салт-достүрлері,  ш аруаш ы лы гы ,  діни  н ан ы - 

мы,  аң ш ы л ы қ   кәсібі,  корш ілес  халы қтарм ен  қ ар ы м -к аты н асы   ж айлы  

ж азган  очерктері  м ен  м акалалары н   сол  кезде  Ресейде  ш ы гы п  түрган 

ап талы қтар  мен  ж урналдарда,  И м п ераторлы к  О рыс  Географ ия  Қ огам ы - 

ны ң  хабарш ы сы на,  э т н о ф а ф и я л ы к   ж инақтарда  ж ариялап  оты рған.  Т у­

ган  х ал қы н ы ң   коне  тарихи  м үралары н,  ауыз  одебиетінен  аң ы з-ерте- 

гілерін,  олең-ж ы рлары н,  мақал-мотелдерін  ж инап,  зерттеген.  Рееей  мүра- 

ж айлары   мен  гылыми  мекемелеріне  қ а за қ   тарихы  мен  түрм ы сы на  каты с- 

ты  археологиялы қ,  этнограф иялы қ  жодігерлер  жіберген.  С алы қ 

Баба- 


ж ановты ң  гылымга  к о ск ан   багалы  еңбегі  жайлы  Ш .У әлиханов,  П .П .С е­

менов  Т ян ь-Ш ан ски й ,  В.В.Григорьев,  П .И .Н ебольсин,  А.Харузин,  т.б. 

жағымды  пікір  білдіріп,  Орыс  География  Қ оғам ы   күміс  медальмен  ма- 

рапаттаған.  Омірден  ж үм бақ  жағдайда  ерте  откен  М үқам бетсалы к  Баба- 

ж ановқа  (1832—1871)  доулескер  күйш і  Д әулеткерейдің  “С алы қ  олген” 

күйін  арнауы  аз  ғүмы ры нда  халы к  сүйіспенш ілігіне  боленіп,  он ы ң   та- 

рихында  ош пес  із  қалды рған  түлғага  деген  қүрм ет  болса  керек.

Аты  анызға  айналган  бірегей  түлға  Ш окан  Уәлихановтың  О рта  Азия 

мен  Ш ыгыс  Түркістанды  зерттеуиіі  ретінде  гылымга  сінірген  еңбегін  бүкіл 

дүниежүзілік  гылым  тегіс  мойындады.  Онын  еңбектері  орыс,  ағылшын, 

неміс  жэне  француз  тілдерінде  жарияланды.

П .П .С ем ен ов  Т я н ь -Ш а н е к и й ,  И .В .М уш кетов,  М .И .В еню ков,  Н.А. 

Аристов  Ш о қ ан н ы ң   ғы лы ми  еңбектерін  жоғары  бағалады.  “Шоқан  Шың- 

гысүлы  Уөлиханов  Шыгысты  зерттеу  гылымында  аққан  жүлдыздаи  жарқ 

етті  де  жоқ  болды ” —  деп  жазды  белгілі  ғалы м  В .И .Веселовский.  Орыс 

ориенталистері  оны   ілуде  бір  кездесетін  ғаж айы п  дары н   иесі  деп  та- 

ны ды   жоне  одан  түрік  халы қтары н ы ң   тағдыры  ж онінде  аса  м аңы зды  

ж аңалы ктар  аш ады   деп  күткен   еді.

Қ а за қ   ж ерін  түңгы ш   зерттеген  қ азак тан   ш ы қ к а н   түңғы ш   ғалы м, 

ерж үрек  саяхатш ы ,  ш ы ғы стануш ы ,  тарихш ы ,  этнограф ,  географ,  ф о л ь­

клорист,  С анкт-П етер б у р гтеп   Орыс  Г еограф и ялы к  Қ о ғам ы н ы ң   1857 

ж ылдан  (27  ақ п а н )  мүш есі  Ш о к ан   Ш ы ңғы сүлы   У олиханов  бастаган  игі 

істі  М үқам б етсалы қ  Б абаж анов,  Абай,  Ш әкөрім   колдап,  Э .Б окейхан, 

Ж .А қбаев,  Р .М орсеков,  Ә.  Е рм еков,  Н озипа  м ен  Н үргали  Қ үлж анов- 

тар,  М .Әуезов,  М .Т үрғам баев,  X .Габбасов  сы нды   түлгалар  баянды   ж ал- 

гастыра  білді.

Семей  Г еограф и ялы к  Қ огам  Болімш есі  олкені  ғы лы м н ы ң   сан  еа-

[ 5 /2 0 1 ()V-:— г------- ;------------- Г  География  жэне  табиғаҒ)



i--------

J

  2, 

География  жоне  v

---J

табигат”  №5,  2010.

CD

ласы н ан   зерттеу  іеімен  қатар  үлкен  қо ғам д ы қ  саяси,  м әдени-ағарту 

ж үм ы стары н  атқарған.  1902—1927  жылдар  аралы ғы нда  ж алпы   450-ге 

ж уы қ  ғы лы м и -зерттеу  баяндам алар  ж асалы п,  дөрістер  оқы лған   екеи. 

О ны ң   іш інде  қ а за қ   х ал қы н ы ң   тарихы на,  Т үркістан,  Сібір,  М онголия 

өлкесіне  байланы сты ,  соны м ен  бірге,  Г .Н .П отанин,  В.В.  С апож ников, 

Ф .М .Д остоевский,  Абай  Қ ү н ан б аевқа  арналған  м ерейтойларға  қаты с- 

ты  баяндам алар  болды.

XX  ғасы рды ң  басында  ірге  котерген  Семей  Г еограф иялы к  Болімшесі 

Қ азақстан ды ,  о н ы н   іш інде  Ж етісу,  Ш ы ғы с  Қ азақстан ,  Алтай  оңірі, 

С ем ей  олкесін  зерттеу  ісінде  атқарған  ж үмы стары   қ а з а қ   тарихы нан, 

этн ограф и ясы н ан ,  далалы  ай м ақ  ф лорасы   мен  ф аунасы нан,  қ азб а-к ен  

бай лы қтары н ан   ғы лы мға  ты ң  моліметтер  беріп,  кітапхана  мен  мүра- 

ж ай  ж үм ы сы   ж андануы на,  ж алпы   ай м акты ң   дамуы на  үлкен  ы қп ал  

етіп,  олке  тарихы ны ң  ж аңа  беттерін  аш қан.

С ем ей  Географ иялы қ  Қоғам  Болімш есінің  зерттеулері  кітапхананы ң 

еи рек  қо р ы н д а  сақталы п  оты рған  “ Зап и ски лерде...” ,  “ Бю ллетеньдер- 

д е ...”  немесе  Б.Г.Герасим овты ң  “ Заметка  о  пчеловодстве  в  В осточной 

части  С ем ипалатинской  области ” ,  “ П о  пасекам   У стькам еногорского 

уезда” ,  Н .Я .К о н ш и н н ің   “ Зам етка  об  одном  киргизском   дж уте”  си якты  

жеке  баеы лы м дары м ен  ж ария  коріп  отырган.  1918  жылгы  “ З ап и ск и - 

д ің ...”  X II  басы лы мы   толы ғы м ен  Б .Г ерасим овты ң  “ С сы льны е  поляки 

в  С ем и п ал ати н ско й   об л асти ”  тарихи  очеркін,  ал  1919  ж ы лгы   XIII 

басы лы м ы   толы гы м ен  тек  қан а  Г .Н .П отан ин н ің   “ М онгольские  с к а з­

ки  и  п р ед ан и я”  зерттеулер  ж инагы н  ж ариялаган.

С ем ей  Орыс  Г еограф иялы к  Қ огам ы   Болімш есі  қы зм ет  еткен  ж ы л- 

дары   о н ы ң   құ рам ы нд а  700  мүш есі  болы п,  далалы қ  олкенің  табигаты , 

тарихы,  модениеті,  сон дай -ак,  к а за к   елінің  этнограф иясы ,  археология- 

сы  мен  қазба  бай лы қтары ,  әкім ш іл ік -саяси   басқару  жүйесі  туралы 

бага  ж етпес  кү н д ы   гы лы м и  еңбектер  ж инақталы п,  мол  мү.ра  калды - 

рылды.  Әсіресе,  оньщ   лкдоаысшвдг  Е. і1?.і^Сихаэлистің,  Н .Я .К б н ш и н н ің , 

іш ркеу  қы зм еткері  Б .Герасим овты ң,  С емей  жерінде  1906  жылы  оз  кар- 

ж ы лары н а  4  м ы ңнан  аса  эксп онаты   бар  этн о гр аф и ялы қ  м үраж ай  аш - 

кан   агайы нды   Белослю довтарды ң  еңбегі  оте  зор.

Абай  зам ан ы нан   бастап  XX  гасы рды ң  басы нда  тарих  еахнасы на 

ш ы к к а н   к а за к   зиялы лары на,  алаш   ары стары на 

рухани  нөр  берген 

мол  қазы н а  бүгінгі  күні  ж аңа  технологиям ен  ж абды қталган  ірі  а п п а ­

рат  орталыгы  болып  оты рган  Семей  каласы ндагы   Абай  атындагы  кітап- 

хан ан ы ң   сирек  басы лы м дары ны ң 

алтын  қоры н   қүрап ,  Астана  к а л а ­

сы ндагы   Ү лтты қ  А кад ем и ял ы к  кітапхана  ж обасы на  сай  Қ азақ стан  

Р еспубликасы ны н  Э лектронды   кітапханасы ны ң  қо р ы н   толы кты ры п , 

галы мдар  зерттеуінің  н ы сан ы н а  айн алы п   отыр.

Пайдаланылгин  эдебиеттер

1.  С.Аккүлүлы. 



Абаи  мен  Әлиханның  жуздесуі  де  мүмкін:

  Сүхбат  / /   "Ертіс  өңірі”,  2010.

17  наурыз,  10-11  б,

2.  Акбаев  Якубь-мурза. 

Наброски  по  обычному,  въ  частности  брачному  праву,  киргизовъ- 

кһазакһовъ.

  В  кн.  Записки  Семипалатинского  Подотдела  Западно-Сибирского  От­

дела  Императорского  Русского  Географического  Общества.  Выпуск  I ll-й.  Семи­

палатинск.  1907.  с. 1-11.

3.  С.Эдепкызы. 

Семей  бөлімшесінің  қызметі  Ц

  “Қазақ  тарихы",  №1,  2000.

4.  Ж.  Эділбекқызы. 

Семей  Орыс  Географиялык  Қогамы  жоне  казак,  зияпылары  //

  "Абай”, 

№1,  2004.

5.  С.Бабажанов. 



Этнографияяык  мақалалар

  /   Ред.  Х.Маданов.  Алматы.  “Казакстан",  1993. 

80-6.

6.  М.Белгібаев,  Ж.Әділбекқызы. 

Семей  Орыс  Географиялык  Бшімінің  XX  гасырда  атқар- 

ган  жумысы

  / /   “ География  жоне  табигат”,  №3,  4,  5,  2004.

7.  А.Букейхановъ. 

Абай  (Ибрагимь)  Кунанбаев:  Некролог,-

  В  кн.:  Записки  Семипалатин­

скою  Подотдела  Западно-Сибирского  Отдела  Императорского  Русского  Географи­

ческого  Общества.  Выпуск  Ш-й,  Семипалатинск.  1907.  с. 1-8.

8.  А.Букейхановъ. 

Списокъ  обамь  на  реке  Слеты  въ  Коржункульской  волости  Акмолинского 

уъзоа.

  В  кн.:  Записки  Семипалатинского  Подотдела  Западно-Сибирского  Отдела

CDD

{"География  жэне  табигат  )



(У20І0)

Императорского  Русского  Географического  Общества.  Выпуск  Ш-й.  Семипалатинск. 

1907.  с.  9-10.

9. 

Б.Герасимов. 



Двадцатипятилетие  Семипалатинского  Отдела  Государственного  Рус­

ского  Географического  Общества.

  1902-1927  год.  Кызылорда.  Издание  Общества  Из­

учения  Казахстана,  1927.  с.  20.

10.  Қазақстан  Ұлттық  энциклопедиясы  /  Бас  ред.  Ө.  Нысанбаев.  Алматы.  “Қазақ  эіщи- 

клопедиясынъщ”  Бас  редакциясы.  1999.  704-6.

11.  Х.Маданов. 



Салык  Баоажанов  туралы.

  Алгысоз  орнына.  Кітап.  Бабажанов  С.  Этно- 

ғрафиялық  мақалалар  /   Ред.  Х.Маданов.  Алматы.  “Қазақстан”,  1993.  80-6.

12.  Ө.Марғүлан. 



Шокан  Іііыцгысулы  Уолихановтың  омірі  мен  қызметі.

  Очерк.  Кітап. 

Ш.Уәлиханов.  Тандамалы  /   Ауд.  Ө.Ипмағамбетов.  Алматы.  “Жазушы”,  1980.  5—103-6.

13.  Новый  Энциклопедический  словарь,  т.8,  СПб,:  Тип,  АО  "Брокгаузъ-Ефроиъ”,  452-6.

14.  Отчет  Семипалатинского  Отдела  Русского  Географического  Общества,  С  1-го  октя­

бря  1924  г,  по  1-е  октября  1925  г.  Семипалатинск.  "ГУБИЗДАТ”,  с.  15.



ОРТАЛЫҚ  ҚАЗАҚСТАН  БЕДЕР 

МОРФОЛОГИЯСЫНЫҢ  ГЕОЛОГИЯЛЫҚ- 

ТЕКТОНИКАЛЫҚ  НЕГІЗІ

БЕ К С Е И Т О В А   Р оза,



Эл-Фараби  атындагы  Қазақ 

үлттық университетінің оқытушысы

Қазақ  қатпарлы  өлкесі  шегінде  орналасқан  Орталық  Қазақстан 

аймағы  -   қалыптасу  тарихы,  тектоникалық  қүрылысы,  бедер  морфоло- 

гиясы  жағынан  дербес,  ірі,  көне  қүрылымдардың  бірі.  Ол  бір-бірімен 

күрделі  үштасқан,  қатпарланған  және  қабаттаса  келген,  геологиялық 

жасы  әртүрлі  (протерозойдан  төрттік  дәуірге  дейін)  қүрылымдардан, 

ескі  платформа  жүрнақтарынан,  ішкі  массивтерден,  ойыстардан  түра- 

ды.  Қатпарлы  қүрылымдар  каледон  мен  герцин  тектогенезі  нәтижесінде 

қалыптасқан.  Мезазойдан  бері  аймақ  эпигерциндік  платформа  ретінде 

дамып  келеді  [1].  Қазақстан  аймағындағы  жаңа  тектоникалық  қозғалыс- 

тардың  қарқынды  жүруі  нәтижесінде  Қазақ  қалқаны  жаңа  жарылым- 

дармен  бөлінген  доға  пішінді  қүрылымдық үйінді  күмбез түрінде  көрінеді. 

Жаңа  ірі  қүрылымдардың  бірі  герцин  қатпарлы  кешеніндегі  Балқаш- 

Ертіс  үйінді  күмбезді  көтерілімі,  оның  үзындығы  600  шқ.  Балқаш-Ертіс 

қүжбан  көтерілімнің  солтүстік  батысында  Ерейментау-Нияз  қүжбанды 

көтерілімі,  Баянауыл  қүжбанды  көтерілімі,  Қарақүм  қүжбан  көтерілімі, 

Қызылрай  құжбан  көтерілімі,  Балқаш  және  Қарқаралы  көтерілімдері. 

Сонымен  бірге  Қарағанды  ойпаты,  Жамансарысу ойпаты,  Жоғарғы  Жам- 

шы  ойпаты  және  Тектүрмас  синклинориі  сияқты  теріс  пішіндері  бар. 

Балқаш-Ертіс  көтерілімінің  солтүстігінде  300  ш қ-ға  созылған  Спаск, 

Тектүрмас  және  Успенск  жарылымдар  зонасы  өтеді.  Палеозой  зонасы- 

ның  ірі  жарылымдары  неотектоникалық  кезеңде  жаңарудан  өтті.  Жа- 

лайыр-Найман  зонасының  шығыс  бүтағы  250  ш қ-ға  созылған  Атасу 

жарылымы  Балқаш-Ертіс  көтерілімін  оңтүстік  батыс  жағынан  шектейді, 

ал  180  ш қ-ға  созылған  Атасу-Жамшы  жарылым  зонасы  солтүстік  ба­

тыс,  шығысында  субендікті  бағытқа  ие  болып,  шектейді.

Оңтүстік  батыс  бағытта  созылған  Ұлытау  қүжбанды  көтерілімі  баты- 

сы  мен  солтүстігінде  жарылымдармен  шектелген,  ал  шығысында  Сары- 

су-Теңіз  кетеріліміне  өтеді.  Бүл  кетерілім  300  ш қ-ға  созылған  беткей- 

лер  ассиметриясымен  ерекшеленеді  (еңкішті  батыс  беткей).  Ұзындығы 

200  ш қ-ға  созылған  Теңіз  ойпатының  ең  иілген  терең  жері  -   Колутон

(5/2010)


{  География  жөне  табиғат }

( I D

иілімі.  Дизъюнкті  тектониканың  көрінісі  ойпаттың  оңтүстігі  мен  шығы- 

сындағы  Кирей  жарылымы  болып  келеді.

Аймақтың  солтүстігінде  көтерілім  ауытқулары  500  м-ге  (Боровое) 

баратын  Көкшетау  қүжбанды  көтерілімі  орналасқан.  Сарысу-Теңіз  көтері- 

лімі  Төңіз  ойпатының  Сарысу  иілімінен  бөліп  түрады.  Шу-Іле  қүжбанды 

көтерілімі  оңтүстік  шығыстан  солтүстік  батыс  бағытта  300  м-ге  созыл- 

ған.  Қазақ  қалқанының  ең  ойдым  жері  Балқаш  ойпатының  оңтүстік 

аймағына  сәйкес  келеді  [2].

Орталық  Қазақстан  бөдерінің  морфологиясы  оның  геологиялық-тек- 

тоникалық  негізіне  тікелей  байланысты.  Жоғарыда  аталған  көтерілімдер 

мен  төмендеулер  белгілі  бір  уақыт  аралығында  бедер  пішінінде  керініс 

берген  қүрылымдар  болып  келеді.  Зерттелген  аймақта  аласа  таулар, 

үсақ  шоқы  және  қатпарлы  негізді  цокалды  жазық  басым  кездесетін  бе­

дер  түрлері,  аккумулятивті  бедер,  келдік-алювиалды,  делювиалды-про- 

лювиалды,  алювиалды  жазықтар  болып  келеді.  Олар  ойпаттар,  кел  қазан- 

шүңқырларына  жэне  езен  аңғарларына  үштасады.  Атап  айтатын  бол- 

сак,,  Орталық  Қазақстан  аймағында  әртүрлі  генерациядағы  бедер  пішін- 

дерін  атауға  болады.  Олар  орташа  таулар,  аласа  таулар,  қалдықты  шо- 

қы  жэне  шоқылар  қатары  бар  толқынды  денудациялық  жазық,  әлсіз 

толқынды  денудациялық  жазық,  эрозиямен  тілімденген  жазық,  аккум- 

лятивті  жазық  бедер  деп  жалпы  белуге  болады.

Аласа  таулы  бедер  суайрықтардың  естік  бөлігінде  таралған  жэне 

иінді-қүжбан  кетерілімінің  жаңа  тектоникалық  қозғалыстарымен  қалып- 

тасқан.  Аласа  таулардың  морфологиясы  оларды  қүраушы  жыныстар- 

мен  анықталады.  Гранитоиттарда  дамыған  аласа  таулы  бедер  атыздар 

тізбегін  не  шыңы  үшкір,  не  қырқалы,  тік  шатқалды,  беткейлі  тауларды 

керсетеді.  Әдетте  биігірек  (1370-1560  м)  белгілері  дәл  сондай  қүжбан- 

ды  аласа  таулы  массивтерге  үштасқан.  Аласа  таулардың  тізбекті  және 

тізбекті-бектерлі  бедер  кеоіне  субстраттың эффузивті-шегінділігімен  бай­

ланысты  және  Балқаш-Ертіс  суайрығында,  Ерейментау  кетерілімінде, 

Шыңғыста  белгіленген.

Сарысу-Торғай  суайрығы  меридиональді  бағыттағы  ірі  интрузивті 

бөліктерінің  шекімді  (горст)  кетерілімінен  қүралған  (Ұлытау,  Едіге).  Тау- 

лардың  жастылығын  бедер  энергиясының  жоғарылығы  және  солтүстік- 

батыс  бағыттағы  тектоникалық  кертпештер  дәлелдейді  [3].

Кептеген  зерттеушілердің  мәліметтеріне  сүйенсек,  кембриге  дейін 

қалыптасқан  ірі  қүрылымдар  Кекшетау  мен  Ұлытау  антиклинорилері 

және  кей  зерттеушілер  Ерейментау-Нияз  және  Майқайың-Екібастүз 

антиклинорилерін  жатқызады.

Кекшетау  қыраты  морфоқүрылымының  негізі  болған  Кекшетау 

антиклинориі  шегінде  палеозой  шөгінділерінің  біркелкі  емес  таралуы, 

оның  ежелгі  дамуын  және  қазіргі  кезде  көтерілу  тенденциясын  керсетеді 

[4].  Кекшетау  антиклинориіндегі  таулы  бедер  аралдық  сипаттағы  жаңа 

кезде  саябырсыған  тектоникалық  бүзылым  сызықтарына  сай  келеді. 

Салыстырмалы  және  абсолютті  биіктігі  бойынша  таулар  аласа  болып 

келеді.  Олар  Кекшетау,  Зеренді,  Жамантау,  Жақсы-Жанғыз  таулары. 

Морфологиялық  жағынан  терттік  кезеңде  қалыптасқан  жалды-күмбез 

жэне  купол  тәрізді  бедер түрлерімен  керінеді.

Ұлытау  қыратының  (Арғанаты  массивімен  қоса) 

морфоқүрылымын 

талдай  келе  айтуға  болады.  Қыраттың  жалпы  конфигурациясын  Ұлытау 

антиклинориі  анықтайды.  Ұлытау  тауының  шыңы  1134  м,  ал  қалған  қал- 

дықты  таулар  Едіге  1064  м,  Айыртау  850  м,  Жақсы  Арғанаты  787  м  биік 

емес  ауытқу  мәндерімен  сипатталады.  Өзен  арасы  500-600  м  денудация- 

лык  жазық  және  суайрык,  үсақ  шоқы  болып  келеді.  Таулардың  жас 

екендігін  100-150  м  биіктіктегі  тектоникалық  кертпештердің  болуы  мен 

салыстырмалы  биік  бедер  энергиясы   дәлелдейді.  Аласа  таулы 

массивтердің беткейлері тік,  кейде жарлы  қүламалы  болып  келеді.  Ұлытау- 

дағы  гранитті  массивтер  "қотыртас"  бедер  түрлерін,  ал  Қыштау  мен

G D


{  География  және  і абига г  }

{5/2()Ï0j



Жақсы  Арғанатының  шөгінді  және  метоморфты  жыныстары  атыз- 

ды,  жалды  бедерге  ұштасады.  Аймақтың  солтүстік  және  солтүстік-шы- 

ғыс  бөлігінде  Жазықты  үсақ  шоқылы  бедерде  дараланған  Кекшетау, 

Нияз,  Ерейментау,  Баянауыл,  Қызылтау  таулы  массивтері  белінеді.  Со­

нымен  қатар,  бүл  тауларды  қалдықты  тауларға  жатқызамыз.  Олар  диф- 

ференцациялы  көтерілген  пенеплен  учаскілерінің  эрозионды  тілім- 

денуінен,  кей  жағдайда  пенеплен  қалдықтарының  күрт  жаңаруынан 

пай да  болады.

Орталық  Қазақстанның  аласа  таулы  белдеуі  пенепленнің  жаңа  қоз- 

ғалыстармен  еңделуінен  көрінеді,  оған  батыс  белікте  800-850  м  биіктікте, 

шығыс  бөлікте  1000-1200  м  биіктікте  сақталған  пенеплен  көріністері 

дәлел  болады.  Қазіргі  эрозионды  тектоникалы  бедер  орта  олигоценнің 

соңында  қалыптаса  бастады.  Плиоценнің  соңы  және  плейстоцендегі 

көтерілімдердің  жаңа  қозғалысы  жарылымдармен  күрделенілген  доға- 

лы  морфоқүрылымның  үсақ  қатпарлы-жақпарлы  қүрылымдар  негізінде 

пайда  болуға  алып  келді.  Қазақ  қалқаны  үсақ  шоқыдан  солтүстік  және 

оңтүстік  бағытта  биіктіктің сатылануымен  көрінеді.  Оны  ежелгі  пенепленнің 

жаңа  қозғалыстармен  қайта  еңделу  үрдісімен  түсіндіреді  [5].  Шоқы- 

лардың  гипсометриалық  деңгейлері  Басты  суайрықта  (800-900  м) 

солтүстікте  200  м-ге,  ал  оңтүстігінде  Балқаш  келіне  қарай  340  м  бола­

ды.  Онда  орташа  тауларға  меридиональді  бағыттағы  Нияз,  Ерейментау, 

субъендікті  бағыттағы  Баянауыл,  Желтау,  Қызылтау,  Арқалық  және  Мыр- 

жық  солтүстік  батыс  бағытта  созылумен  керінеді.  Орталық  Қазақстан- 

ның  эрозионды  тектоникалық  аласа  таулы  -   үсақ  шоқылы  басты  суай- 

рық  қырат  аймағында  генезисі  жағынан  эрозионды  тектоникалық  ала­

са таулар  қатарына  жататын  Қазақ  қатпарлы  елінің  биік  таулары  Қызыл- 

арай  -   1565  м,  Қарқаралы  -   1377  м,  Кент  -   1365  м,  Баянауыл  -   1042  м, 

Қоянды  -   922  м,  Жылытау  -   909  м,  Ерейментау  -   892  м,  Нияз  -   830  м, 

т.б.  абсолютті  белгідегі  орташа  биіктіктегі  таулар  шоғырланған.  Олар- 

дың  салыстырмалы  ауытқулары  200-500  м-ге  дейін.  Таулар  шыңдары- 

ның  жалаңаш  шатқалды  шүғыл  пішіндерімен,  беткейлері  тік  тілімденген 

езен  аңғарларымен,  сайлары  ірі  жарылымдар  бағытымен  созылған  бо­

лып  келеді.  Тік  беткейлер  етегінде  әдетте  келдер  орналасқан.  Аласа 

таулы  массивтер  кебіне  граниттерден  қүрылған  [4].

Шығыс  бөлігіндегі  герцинидтерге  Ж оңғар-Балқаш  және  Ертіс~3ай- 

сан  геосинклиналдары  жатқызылады.  Ж оңғар-Балқаш  үзақ  әрі  қар- 

қынды  вулканизмнің  дамуымен  сипатталады.  Мүнда  шашырандылар- 

мен  белінген  вулканогенді  жыныстар  бар,  олар  кей  жерлерде  (Тоқырау 

алабы)  “сынық табақша”  қүрылымын  жасайды  [6].  Бүл  геоцинклинальдің 

денудацияланған  қүрылымдары  Орталық  Қазақстанның  аласа  таулы 

белдеуін  жэне  одан  оңтүстік  пен  солтүстікке  қарай  созылған  ірі  дену- 

дациялық  саты  деңгейлерін  қүрайды.  Дәл  солар  субстраттың  мозаика- 

лы,  үсақ  шоқылы  сипатын  анықтайды.  Ұсақ  таулы  аймақ  болып  Бектау- 

ата  гранитті  массивін  атауға  болады,  ол  екінші  рет  көтерілуде  шоқы 

сығып  шығару,  жаншу  нәтижесінде  пайда  болған  оның  көлемі  10—20  шқ 

және  биіктігі  1210  м-ге  жетеді.  Граниттердің  жеңіл  бүзылуы,  өнімдердің 

дәнді,  үнтақты  сипаты,  таудың  тілімделуі  мен  шатқалдануын  тудырады. 

Тілімдену  массивті  белуші-жарушы  сызыққа  үштасқан,  сондықтан,  сай- 

лар  тік  жарлы,  терең  және  тік  .сызықты  болып  келеді.  Осыған  ұқсас 

сипатта  аймақтың  солтүстік  шығысында  орналасқан  40  м  үзындықты 

Баянауыл  тауларын  атауға  болады.  Олардың  ассиметриялық  шатқалды 

беткейлері  оңтүстікте  тік  жарылып,  гранитті  жағада  Жанбай  түщы  көлі 

орналасқан,  солтүстікте 

беткей  үзын  қатар  тәрізді  кертпештермен 

көрінеді  де,  жазық  үсақ  шоқыға  ауысады.  Таулар  шамасы  тектоника- 

лык  тілімденумен  көрінеді.  Аласа  таулар  шыңдар  пішіндерінің  домалақ, 

сүйір,  күмбез  тәрізділігімен  ерекшеленеді.  Мысалы  Қашубай,  Желтау, 

т.б.  Осы  таулар  арасындағы  тауаралық  ойпаттар  -   беткі  аймағы  бірте-




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал