Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы тоқсандық журнал 2001 ж шыға бастаған 2017



жүктеу 13.92 Kb.

бет1/33
Дата12.09.2017
өлшемі13.92 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33

 
 
Еуразия 
гуманитарлық 
институтының 
 
ХАБАРШЫСЫ 
 
Тоқсандық журнал 
2001 ж. шыға бастаған 
2017 
№ 2 
АСТАНА 
Редколлегия төрағасы 
А.Қ. Құсайынов, т.ғ.д., проф. 
 
Бас редактор 
А.Ж. Исмаилов, психол.ғ.к., проф. 
Бас редактордың орынбасары 
Қ.Ә. Ахметов, т.ғ.д., проф. 
Жауапты хатшы 
Т.В. Кривощапова, ф.ғ.д., проф. 
 
Редколлегия 
Т.Қ. Айтқазин, филос.ғ.д., проф. 
А.Ж. Аманбаев, т.ғ.к., доц. 
В.В. Алексеев, т.ғ.к., доц.  
(Ресей Федерациясы)  
А.А. Арабаев, з.ғ.д., проф. 
(Қырғыз Республикасы) 
Қ.Ә. Әбiшев, з.ғ.к., проф. 
С.Б. Байзақов, э.ғ.д., проф. 
Қ.Ж. Балтабаев, з.ғ.д., проф. 
Х.Э. Боланьос, PhD, профессор (Испания) 
Л.В. Волкова, п.ғ.к., доц. 
Т.А. Дронзина, с.ғ.д., проф.  
(Болгария Республикасы) 
М.М. Жанпейiсова, т.ғ.к., доц. 
В.А. Жексембекова, с.ғ.д., проф. 
М.Ы. Жүкiбай, э.ғ.к., проф. 
С.Б. Загатова, ф.ғ.к., проф. 
О.В. Иншаков, э.ғ.д., профессор 
(Ресей Федерациясы) 
Ә.С. Исмаилова, э.ғ.к., доц. 
А.Ш. Қадырбаев, т.ғ.д., проф. 
(Ресей Федерациясы)  
Б.Р. Кадыров, психол.ғ.д., профессор 
(Өзбекстан Республикасы) 
Ш.М. Қаланова, п.ғ.д., проф. 
Д. Қамзабекұлы, ф.ғ.д., проф. 
Е.В. Кодин, т.ғ.д., проф. 
(Ресей Федерациясы)  
Қ.А. Мамадiл, ф.ғ.к., доц.  
Л.В. Пакуш, э.ғ.д., проф. 
(Беларусь Республикасы)  
В.Г. Рындак, п.ғ.д., проф.  
(Ресей Федерациясы) 
М.Н. Сарыбеков, п.ғ.д., проф. 
Б.С. Сарсекеев, п.ғ.д., проф. 
Л.Ч. Сыдыкова, з.ғ.д., проф.  
(Қырғыз Республикасы) 
Р.Н. Юрченко, з.ғ.д., проф. 
ВЕСТНИК 
 
Евразийского 
гуманитарного 
института 
 
Ежеквартальный журнал  
Основан в 2001 г. 

 

 
МАЗМҰНЫ 
 
 
 
 
 
 
 
     СОДЕРЖАНИЕ 
 
 
ТАРИХ 
 
 
Шукеева А.Т., Абуев Қ.Қ.  Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеруді зерттеудің кейбір  
мәселелері.……...................................................................................................... 
 

Ауанасова А.М. Результаты модернизации модели экономического роста в первом десятилетии  
 ХХI столетия………………………………………………………………………………….. 
 
11 
Джампеисова Ж.М.  Вопросы изучения истории картографии в работах Д.Б. Харли: теоретико- 
методологический аспект………………………………………………………………. 
 
16 
Шарипова А.Б., Киккаринов Е.Б.  Солтүстік Қазақстанның шағын қалалары тұрғындарының  
әлеуметтік-демографиялық дамуы (1991-2016 жж.)…….................... 
 
20 
Ярочкина Е.В.Антаев Ж.Т.,        Деятельность эвакуированных предприятий в годы Великой 
Амантаева А.Б.Разуваева М.В.  отечественной войны на примере Кустанайского химического  
завода №507а (514)……………………………………………………… 
 
 
25 
 
ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ 
 
 
Кульгильдинова Т.А., Чакликова А.Т. Некоторые аспекты структурирования вопроса в текстовой  
деятельности студентов.................................................................. 
 
32 
Көпбаева М.Р. Кәсіптік білім берудегі көпмәдениеттілік тәрбие жүйесі......................................................  38 
Исмаилова А.С., Мелешенко Н.Н. Формирование компетенций магистрантов в сфере устойчивого  
сельского хозяйства и развития сельских территорий......................... 
 
43 
Кененбаева М.А., Тлеулесова А.Ш., Жумабаева З.Е. Ақпараттық технологиялардың ерекшеліктері.....  48 
Ғабдуллин Р.С., Қостангелдинова А.А. Оқушыларға математиканы оқыту барысында қолданылатын  
мәнмәтіндік есептер........................................................................ 
 
53 
Ризулла А.А., Кабакова М.П., Ташимова Ф.С

Анализ исследований феномена мимикрии  
 в психологии
........................................................................ 
 
58 
Шавалиева З.Ш. ЖОО студенттерінің экологиялық білімін арттыруда инновациялық  
технологияларды пайдалану.................................................................................................. 
 
63 
Байсеитова Ж.Б. Өзін-өзі тану пәнін басқа пәндермен ықпалдастыра отырып оқытудың әдістемесі.........  69 
Дүйсенбаев А.Қ. Ыбырай Алтынсариннің тәрбиелік мұралары.......................................................................  76 
Сeйдaхмeтов E.E., 
Кeнджaeвa Б.Б
.,   Сыртқы ортaның әртүрлі жaғдaйлaрынa бeйімдeлуі кeзіндeгі 
Омaров Б.С.                                            спортшының жұмыс қaбілeтінің өзгeруін зeрттeудің  
 физиологиялық нeгіздeрі..................................................................... 
 
 
81 
Полевая О.Н., Исмагулова Г.К. Формирование межкультурной компетентности у студентов  
неязыковых специальностей педагогического вуза................................... 
 
86 
Kendzhayeva B.B
., Seidakhmetov E.E., Omarov B.S. Methods of developing students’ motive capabilities...  92 
Културсынова Ф.Б.  Информационные и коммуникационные технологии как фактор повышения  
качества вузовского образования..................................................................................... 
 
97 
Сагимбаев А.А., Тналина Н.Х. Формирование творческой активности студентов в процессе обучения  
 декоративно-прикладному искусству (на примере традиционного  
 искусства валяния шерсти)............................................................................. 
 
 
102 
Кулуспаева С.Б. Развитие речевой деятельности студентов на занятиях русского языка в вузе................  106 
Абильдина А.Б. Проблема психолого-педагогического сопровождения адаптации студентов- 
 первокурсников на примере столичных вузов....................................................................... 
 
112 
Бейcенбекoвa Г.Б., Әбілдинa C.Қ., Мoлдaбaевa Р.A. Тұлғaның пcихoлoгиялық денcaулығының дaму  
еpекшеліктеpі............................................................. 
 
119 
Данияров Т.Ә., Сұлтанбек М.Ж.,  Жаһандану жағдайында білім берудегі жалпы ұлттық 
Алимбекова Л.Т.                               мүдде және әлемдік қоғамдастық............................................................ 
 
123 
Кішібаева Д.Ж. Бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін қалыптастыру........................  126 
Ақназаров С.Б., Рысбекова Л.Қ., Данияров Т.Ә. Ұлттық ойындар арқылы баланың тілін дамытудың  
педагогикалық әдіс-тәсілдері........................................ 
 
131 
 
ФИЛОЛОГИЯ 
 
 
Сағидолда Г., Сарекенова Қ.Қ. Фразеологиялық аталым және әлемнің фразеологиялық бейнеcі.............  136 
Нурахметов Е. О развитии навыков понимания.................................................................................................  143 

 

 
Тусупбекова М.Ж, Қоңыратбаева Ж.М., Урбанонимия жүйесінің тілдік кеңістігі (Астана 
Әбдуәлиұлы Б.                                              қаласындағы ағылшын тілді эргонимдер мысалында).............. 
 
148 
Шамильоглу Ю., Нұртазина М.Б., Тілді оқытудағы құзыреттілік бағытының лингвоэкологиялық 
Құлманов Қ.С.                                 аспектілері: әдістер, үлгілер мен парадигмалар....................................... 
 
154 
Жумагулов С.Б., Жумабеков М.К. Алимбаев А.Е. Генезис loci communes в казахском фольклоре.........  162 
Абаганова А.О. Особенности темпоральной структуры текста произведения В. Пелевина «Священная  
книга оборотня»......................................................................................................................... 
 
168 
Жолшаева М.С. Қазақ тіліндегі кеңістік қатынастардың тұрпат межесі: лексикалық көрсеткіштер.........  175 
Керімбекова Б. Ақын Сара Тастанбекқызының әдеби бейнесі (Ф. Оңғарсынованың поэмасы негізінде)..  180 
Доскеева Ш.А. Ә. Нұршайықовтың «Махаббат жыры» романындағы замандас бейнесі..............................  185 
Канафина М.А., Ауезова А.Т. Своеобразие мотива искушения в повести «Портрет» Н.В. Гоголя............  191 
Құрманбаева Ш.Қ. Түрік тіліндегі фразеологизмдерді меңгертуде қолданылатын жаттығулар жүйесі.....  196 
Ж
Ж
а
а
п
п
а
а
н
н
о
о
в
в
а
а
 
 
М
М
.
.
Е
Е
.
.
 
 
О
О
б
б
р
р
а
а
з
з
 
 
г
г
е
е
р
р
о
о
я
я
-
-
р
р
а
а
з
з
р
р
у
у
ш
ш
и
и
т
т
е
е
л
л
я
я
 
 
в
в
 
 
р
р
о
о
м
м
а
а
н
н
е
е
 
 
И
И
.
.
 
 
Е
Е
с
с
е
е
н
н
б
б
е
е
р
р
л
л
и
и
н
н
а
а
 
 
«
«
З
З
а
а
г
г
о
о
в
в
о
о
р
р
е
е
н
н
н
н
ы
ы
й
й
 
 
м
м
е
е
ч
ч
»
»
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
 
 
202 
Таласпаева Ж.С.Қадыров Ж.Т.  Түр-түстердің қазақ, орыс, ағылшын халықтарының  
фразеологиялық тіркестерінде қолданылуы............................................ 
 
208 
Альбекова А.Ш., Базарбекова Д.М.,   О теоретических и практических вопросах 
Кенжемуратова С.К.                              лексикографической науки................................................................. 
 
214 
Хамидова А.Х. Учет экстралингвистического фактора при изучении фразеологизмов в вузе.....................  219 
Arenova M.Zh., Nurtazina M.B., Zobnina A.G. Implementation of the gratitude’s intention in scientific  
 discourse................................................................................... 
 
225 
Manackbayeva K., Doganay Ya., The Use of Axiological Approach to using Culture of Learners 
Daniyarova A.                                 in Foreign Language Teaching at B1 level..................................................... 
 
233 
Құрманова Ә.Ж.  Ағылшын тілінен қазақ және орыс тілдеріне аудармада кездесетін грамматикалық  
қиындықтар.............................................................................................................................. 
 
239 
Абдыханова Б.А. Прецеденттік мәтін және ұлттық дүниетаным.....................................................................  243 
Жумсакбаев А.Т. Метаморфозы: от мифов до фэнтези.....................................................................................  250 
Ерғалиева С.Ж., Ерғалиев Қ.С. Саяси интернет-түсіндірмелердің лингвоперсонологиялық  
әлеуеті............................................................................................................. 
 
254 
Аубакирова Қ.Қ., Мустафева А.А. Түркі-араб тілдік байланыстарының алғышарттары мен тарихи- 
мәдени факторлары.................................................................................. 
 
259 
Кажекенова Н.К. Полиязычие как политический и социальный фактор процветания общества.................  265 
Кульбаева Б.Т. К проблеме формирования прагматических значений слова.................................................  270 
Мухамедина А.А. Онимические знания и источники их представления.........................................................  276 
Сұлтанова А.А. Жаһандық біртұтастық және оның кейіпкерлер болмысына әсері.......................................  282 
Қойшыбайұлы М. Ақын Жұматай Жақыпбаев жырларындағы «дәстүр» немесе «ат» ұғымы....................  288 
 
 
 
 
  
 
Жарияланған  материалдар  автордың  көзқарасын  білдіреді,  олар  журналдың  Редакциялық 
алқасының  пікірімен  сәйкес  келмеуі  мүмкін.  Жарияланымдардағы  деректер  мен  мәліметтердің 
дұрыстығына автор жауап береді. Қолжазбалар рецензияланбайды және қайтарылмайды.  
 
Публикуемые  материалы  отражают  точку  зрения  авторов,  которая  может  не  совпадать  с 
мнением Редакционной коллегии журнала. Ответственность за достоверность фактов и сведений 
в публикациях несут авторы. Рукописи не рецензируются и не возвращаются.  

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Тарих
 

 

ӘОЖ 951/959 (5 Қ) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Аннотация 
Мақалада  тың  және  тыңайған  жерлерді 
игеру 
тарихнамасының 
кейбір 
өзекті 
мәселелері 
қозғалады. 
Мәселеге 
кеңес 
дәуіріндегі  зерттеушілер  объективті  баға  бере 
алмай,  сол  кездегі  саясат  төңірегінде  ғана 
зерттелгендігі  айтылады.  Тың  және  тыңайған 
жерлерді 
игерудің 
қорытындылары 
мен 
зардаптарын  тәуелсіздігімізді  алғаннан  кейін 
тың деректер арқылы зерттеу мүмкіндігі туды. 
Түйін  сөздер:  тың  және  тыңайған 
жерлерді  игеру, тарихнама,  аграрлық реформа, 
тың эпопеясының зардаптары, съезд. 
 
 
Қоғамдық  өмірдің  барлық  жақтарын 
қайта 
құру 
біздің 
арғы 
және 
бергі 
тарихымызды  ой  елегінен  өткізіп,  орын  алған 
проблемаларды  алдыңғы  қатарға  шығаруға 
мүмкіндік берді. Біздің заманымыздың ең өткір 
де  үлкен  проблемаларының  бірі  -  халықты 
азық-түлікпен  қамтамасыз  ету  еді.  СОКП-ның 
27  съезінде  осындай  ұйғарым  жасалып, 
артынан ол 28 съезде тағы қайталанды. Алайда 
дүние  жүзінің  алтыдан  бір  бөлігінде  осындай 
мүмкіндікті  жүзеге  асыруда  Коммунистік 
партия барынша дәрменсіздік танытты. Сөйтіп, 
СОКП, Маркстің сөзімен айтқанда,  «халықтың 
ең  бірінші  қажетті  сұранымын»  [1,  184-185] 
шеше  алмай  тарихи  аренадан  кетуге  мәжбүр 
болды. 
Тың  және  тыңайған  жерлерді  жаппай 
игеру тақырыбы Кеңестік тарихи әдебиетте кең 
орын  алды.  Әсіресе  ірі  монографиялық 
зерттеулер,  ұжымдық  еңбектер,  ғылыми-
практикалық 
конференциялар, 
мерекелік 
салтанаттар  көбейді.  Осы  проблема  жөнінде 
көптеген 
кандидаттық 
және 
докторлық 
диссертациялар  қорғалды.  Сонымен  бірге 
көркем  әдебиет  пен  кинематография  да  оған 
көп  көңіл  аударды.  Бір  сөзбен  айтқанда,  елдің 
бәрі  даңғаза,  құрғақ  сөзге  әуес  бола  бастады. 
Тың  жерлерді  жаппай  игеру  тарихын  зерттеу 
алғашқы 
қазықтар 
қағылған 
елуінші 
жылдардың  орта  кезінен  басталады.  Содан  он 
жыл  өткеннен  кейін  тың  туралы  алғашқы 
тарихи   әдеби   шолу   пайда   болды  [2]. Кейін 
А.Т. Шукеева  
Ш. Уәлиханов атындағы 
Көкшетау мемлекеттік 
университеті, 
PhD докторанты 
 
Қ.Қ. Абуев  
Ш. Уәлиханов атындағы 
Көкшетау мемлекеттік 
университеті, 
тар. ғыл. д-ры, профессор 
 
Қазақстандағы тың 
және тыңайған 
жерлерді игеруді 
зерттеудің кейбір 
мәселелері 
 

 

әрбір бес жылдан соң  осындай еңбектер шығып отырған [3, 114]. Оларға тән бір жағдай 
бұл еңбектер тарихи-партиялық тұрғыда жазылған. Зерттеушілердің айтуы бойынша, 60-
шы  жылдардың  орта  кезіне  дейін  негізінен  брошюралар,  мақалалар  көп  жазылған. 
Олардың ғылыми дәрежесіне онша көп көңіл бөлінбеген [4]. 
60-жылдардың  екінші  жартысынан  кейін  «Тың  эпопеясының»  жаңа  тарихи  дәуірі 
басталды.  Бұл  кезеңде  негізінен  жалпылама  еңбектер  басым  болды.  В.И.Лениннің 
аграрлық мәселелер жөніндегі еңбектері кеңінен қолданылды. СОКП-ның, оның төмендегі 
ұйымдарының, комсомолдың роліне айрықша орын берілді. Тыңдағы партиялық құрылыс, 
тың шаруашылықтарын қамқорлыққа алу, ұлттық достық қарым-қатынасты дамыту және 
халықтардың бір-біріне деген мәселелері жан-жақты зерттеу объектісіне айналды. 
Осындай және басқа да проблемалар «Коммунистік партия Қазақстандағы тың жерді 
игеру  жолындағы  күресте»  деген  коллективтік  монографияда,  В.В.  Куликовтың  «Тың 
жерді  игерудегі  тарихи  тәжірибе»,  С.Л.  Ковальский  мен  Х.М.  Мадановтың 
«Қазақстандағы  тың  жерді  игеру»  атты  кітаптарында,  басқа  да  еңбектерде  жан-жақты 
көрсетілген.  Бұл  кітаптар  авторларының  тың  игерудегі  бірқатар  жұмыстардың  басын 
құрағанымен,  мұндай  күрделі  істі  бір  жақты  көрсеткенін  атап  кеткеніміз  жөн.  Осындай 
еңбектерде тың эпопеясын мадақтау тұрғысында «бұдан басқа жол жоқ еді», «бірден бір 
дұрыс шешім», тың жерлерді игеру – өндірісті интенсивтендірудің социалистік әдісі деген 
сияқты баға берген сөздермен дәріптеледі.  
Жоғарыда  аталған  кітаптар  авторларының  бірі  былай  деп  жазады.  «80-жылдардың 
орта  кезіне  дейінгі  еңбектерге  бірқатар  кемшіліктер  тән  еді.  Солардың  ең  бастысы  60-
жылдардың  ортасына  дейін  тың  игеру  және  оны  жүзеге  асыру  Л.И.  Брежневтің  идеясы 
делініп келді. Ал, шын мәнінде, бұл идеяның кімге жататынын білу үшін С. Ковальский 
мен Х. Мадановтың кітаптарына тоқталсақ:  «Бос жатқан құнарлы жерлер В.И. Лениннің 
бастамасы  бойынша  ауыл  шаруашылығы  айналымына  ендірілді»  [5,  8],  -  деп  жазады 
авторлар. 
Біріншіден,  жаңа  жерлерді  игеру  идеясы  В.И.  Лениннен  бастау  алғанын  бірқатар 
авторлар 80-жылдардың орта кезіне дейін-ақ жазған. Мысалы, В.И. Куликов, 1978 жылы 
шыққан  жоғарыда  аталған  кітабында:  «50-60  жылдары  тың  жерлерді  жаппай  игеру,  тың 
жерлерді  айналымға  енгізу  жөніндегі  лениндік  саясатты  одан  әрі  өмірге  ендіру  болып 
табылады» [6, 27] деп жазады. 
Екіншіден,  аталған  авторлар  Қазақстандағы  «бос  жатқан  құнарлы  жер»  туралы 
өзіндік  пікірлерін  білдіре  алмады.  Кеңестік  тарихнамада  бұл  ежелден  және  берік 
қалыптасқан  идея  болатын.  Мысалы,  «Коммунистік партия  Қазақстандағы  тың  жерлерді 
игеру  жолындағы  күресте»  атты  коллективтік  еңбекте:  «Ғасырлар  бойы  бос  жатқан 
жерлерді  жаппай  игеру  жоспары  СОКП  Орталық  Комитетінің  пленумында  коллективтік 
негізде  қабылданды»  [7,  47]  деп  жазылған.  Мұндай  пікір  В.  Куликовтың  кітабында  да 
кездеседі  [8,  9].  Ал  енді  бұл  және  басқа  да  еңбектерде  дәл  осы  жерлерді  қазақ  халқы 
ғасырлар  бойы  шет  ел  басқыншыларынан  қорғап  келгені,  бұл  жерде  жер  пайдалану  мен 
өмір  сүрудің  нақтылы  жүйесі  қалыптасқанын  жоғарыдағы  авторлардың  бірде-біреуі 
ауызға алмайды. Ешкім де бұл идеяны қолдамайды. 
Үшіншіден,  жаңа  жерледі  игерген  жалғыз  біз  ғана  емеспіз.  Бірақ  мәселе  мүлде 
басқада.  Мысалы,  американдықтар  бізден  әлдеқайда  бұрын  өздеріндегі  Орта  Батыстағы 
миллиондаған акр тың жерлерді игеру «шаруашылық айналымына енгізген» болатын. Ал, 
Ресей империясының XVIII ғасырдан бастап біздің өлкедегі  «бос жерлерді» игеруін неге 
еске алмасқа. 
Патша үкіметі Қазақстандағы жыртуға жарайтын құнарлы жерлерді анықтап есепке 
алу  үшін  1895  жылы  мұнда  арнайы  Н.  Щербина  комиссиясын  жіберген  болатын.  Ол 
комиссияның  іріктеген  жер  мөлшері  игерілгеннен  кейін  тағы  да  В.  Кузнецов,  К.  Пален 
басқарған  экспедиция  жіберілген.  Олардың  мақсаты  жөнінде  былай  делінген:  «Было 
решено  посылать  ходоков  в  Азиатскую  Россию  для  искания,  осмотра  и  зачисления-

 

свободных  казенных  земель».  Осы  экспедициялардың  атқарған  қызметінің  нәтижесінде 
қазақтардың  ұпайынан  ондаған  миллион  десятина  жер  алқабы  тартып  алынды,  казактар 
әскери  әкімшілігі  мен  келімсектерді  орналастырылатын  учаскелер  басқаруына  берілген. 
Мысалы, 1893 жылдан 1905 жылға дейін, яғни 12 жылда қазақтардан 4 млн. десятина жер 
шектеліп алынса, келесі 7 жылда (1906-1912 жж.) – 17 млн. десятина жер алынды [9, 178]. 
Ал  17  жылға  дейін  мұндай  жер  көлемі  45  млн.  десятинадан  асып  түсті.  Сөйтіп  жердің 
шұрайлысын, судың тұнығын келімсектер иеленіп кетті. 
Столыпиннің  жаңа  аграрлық  реформасына  сәйкес  патша  өкіметі  «келімсектерді 
қазынаның жеріне үйлестіру Ережесін» жасады. Оған сәйкес Қазақ жеріне келімсектердің 
келіп  орналасуы  таудан  құлаған  селдей  сарқырай  жөнелді.  Тек  1897-1916  жылдар 
аралығында  қазақ  жеріне  1,5  млн.  адам  қоныстанды.  Миллиондаған  десятина  шұрайлы 
жер  жыртылуына  байланысты  мал  өрісі  күрт  тарылды.  Жергілікті  халықтың  жағдайы 
нашарлай  түсті  және  олардың  наразылығын  тудырды.  Патша  өкіметінің  отаршылдық 
саясатына  қарсы  стихиялық  қозғалыс  1916  жылғы  қарулы  көтеріліспен  ұласты.  Көріп 
отырғанымыздай,  қазақтың  жерін  «шаруашылық  тұрғысынан»  игеру  патша  заманында 
басталған.  Жерді  шаруашылық  қажетіне  тиімді  пайдалануға  кім  қарсы?  Мәселе  тыңды 
көтеру  туралы  шешім  қабылданғанда  ешкімнің  оны  шапшаң  игеруден  туатын  ықтимал 
зардаптары  жайлы  ойланбағандығы  хақында  болып  отыр.  Ал  қазақтың  алып  даласын 
өрескел  жыртудың  ақыры  халықты  қырсыққа  ұшырататындығы  ешкім  біліп  сезбеді  деп 
кесіп  айту  қисынсыз.  Себебі  сонау  1900  жылы-ақ  көкшетаулық  көрнекті  журналист, 
оқымысты  Мәмбетәлі  Сердалин  ғылыми  қоғам  мәжілісінде  баяндама  жасап,  Россия 
жұртшылығын  ескерткен  еді.  Тыңды  шапшаңдата  игеру  инициаторлары  Мәмбетәлінің 
еңбектерінен  хабардар  болмағанымен,  аса  көрнекті  топырақ  танушы  ғалым  В.В. 
Докучаевтың  1892  жылы  ойластырылмай  жыртып  тастағандықтан,  Россияның  оңтүстік 
бөлігі  өте  баяу  болса  да,  ұдайы  түрде  құрғап,  қу  тақырға  айналып  бара  жатыр»  деп 
жазғандығын білуге тиіс еді. 
Сол В.  В. Докучаевтың айтқандарына сүйене отырып, Мәмбетәлі  «Егер Россияның 
Европалық  далаларын  қалай  болса  солай  жыртып  тастаудың  зардаптары  осындай  болса, 
онда Сібірдің ұлан-байтақ шалқар даласын жырту қандай қатерлі зардаптарға әкеліп соғар 
екен»  [10]  деп  жазған  еді.  М.  Сердалин,  қазақ  даласының  мал  шаруашылығымен 
айналысуға  қолайлы  екенін  және  оның  өнімін  егіс  аймақтарының  өнімімен  тығыз 
байланыстыра  отырып,  зор  табысқа  жетуге  болатынын  ғылыми  тұрғыдан  дәлелдеген.      
Ә. Бөкейханов 1910 жылы Петербургтен шыққан «Қырғыздар» (Қазақтар) атты кітабында: 
«Егер  қазақ  даласына  шаруаларды  асығыс  түрде  қоныс  аударуды  жалғастыру 
тоқтатылмаса, онда таяу арада тың жерлер түгел жыртылып тынады. Ал, мұндай тыңсыз 
дала айтақырға айналып, одан өнім алынбайды» [11], - деп жазған болатын. Алайда қазақ 
ғалымдарының алысты болжай білетін көреген пікірімен де, болжауымен де ол кезде және 
одан кейін Кеңестік дәуірде де келісіп, санасқан ешкім болмады. 
Ғалымдардың,  Қазақстанның  «бос  жатқан  құнарлы  жерлері  тек  Кеңес  үкіметі 
орнатылғаннан  кейін  ғана  игеріле  басталды»  деген  пікірлері  шындыққа  жанаспайды. 
Дегенмен  әділін  айтсақ,  С.  Ковальский  мен  Х.  Маданов  Қазақстан  тыңының  игеріле 
басталуын басқа ізденушілердей тек ақпан-наурыз (1954 ж.) СОКП пленумынан кейін ғана 
демеулерінің өзі кезінде біздің тарихнамадағы үлкен жаңалық болып табылған. 
Төртіншіден,  жоғарыда  аталған  авторлардың  партия  ауыл  шаруашылығын 
социалистік  тұрғысынан  қайта  құруды  басқара  отырып,  лениндік  принциптерді  іске 
асырды деген пікірлерімен бүгіндері келісе қою қиын. Солардың бірі, мынадай тұжырым: 
«в  борьбе  против  идейных  противников  партия  успешно  преодолела  в  последующем 
сопротивление  правых  уклонистов  и  феодально-байских  националистов,  обеспечила 
создание в целинных районах сети совхозов, организовала сплошную коллективизацию и, 
руководствуясь  ленинским  учением,  на  современном  этапе  принимает  меры  к 
дальнейшему улучшению использования земли...» [12, 27]. 

 

Тың  жөнінде  жол  тартқан  ізденушілердің  көпшілігі  партияның  аграрлық  саясатын 
қызғыштай  қорғап,  жер  саясаты  жөнінде  М.  Сердалин,  Ә.  Бөкейханов  сияқты  ой 
топшылаған  адамдарды  қатаң  сынға  алды.  Олардың  пікірінше,  жерді  жаппай  жыртуға 
қарсы болғандарды, қазақ халқының ұлттық ерекшілігін ескеру қажеттігін айтқан Чаянов, 
Макаров, Рыбниковтарға ұсақ буржуазиялық ағымның өкілдері, олар түк түсінбейді деген 
ұғым  тудырды  [13,  39].  «Қазақстанда  тыңды  көтеруге  сақтықпен  қарау  керек»  деп  пікір 
білдірген  С.П.  Швецов,  А.Н.  Челинцов  және  М.  Сириус  сияқты  ғалымдарға  көрнекті 
партия басшылары қатты соққы берді  [14, 41] деп дәріптеп жазды. Көрнекті дегендері  –  
Ф.  Голощекин  және  оның  үзеңгілестері,  сол  тұста  олардан  «көрнекті»  басшылардың 
республикада болмағаны белгілі. 
Тың жерлерді игеру шет ел тарихнамасында да кеңінен орын алды. Осы тақырыпқа 
арналған жариялымдарда шет ел ғалымдары жерді жаппай жыртуға аса сақтықпен қарап, 
оның  зор  шығынға  ұшырататынын  және  бұрын-соңды  болып  көрмеген  экологиялық 
зардаптарға әкеп соғатынын ескерткен болатын. 
Кеңес  тарихнамасында  Батыс  елдеріндегі  зерттеушілердің  тың  эпопеясы  хақында 
айтқандары  назардан  тыс  қалдырылған  жоқ.  Бірақ,  ондай  авторлардың  атына  айтылған 
сынның дәлелінің нашарлығы, көп ретте әдепсіздікке, тіпті аңғырттыққа жол берілгендігі 
көзге  ұрады.  Біздің  аграрлық  саясатымызды,  оның  көпе-көрнеу  кемшіліктерін  сынға 
алудың кез келген көрінісі «буржуазиялық бұрмалаушылық» ретінде қабылданғаны мәлім. 
Мысал үшін, жоғарыда аталған коллективтік монографияда батыс зерттеушілері  О. 
Шиллердің  «Сол  бөлінген  қаржыларды  егіншілікпен  көптен  айналысып  келе  жатқан 
аудандарға  жұмсау  тәуекел  етушілік  шығынынан  азырақ  болмаушы  ма  еді?»,  Р.  Лэрдің: 
«Батыстың  көптеген  экономистері  кеңес  ауыл  шаруашылығы  проблемаларының  пайда 
болуының  басты  себебі  колхозшылардың  экономикалық  инициативасы  жоқтығында  деп 
білді»  деген  сыни  пікірлері  келтіріліп,  олар  былайша  «әшкереленіпті»:  «Мұндай 
тұжырымдар  қаһарман  кеңес  халқына  көлеңке  түсіреді,  жұмысшы  табының  коммунизм 
жолындағы  күресінің  рөлін  төмендетеді.  Сондай-ақ,  кеңестік  құрылыстың  мәнін 
бұрмалайды.  Мәселені  осылайша  қойған  жағдайда  социалистік  ауыл  шаруашылығында 
және тың жерлерді игеру барысында орын алған жекелеген кемшіліктерді буржуазиялық 
авторлар өмірде жоқ заңдылыққа айналдырып көрсетеді» [15, 51-52]. 
Мұндай  «мықты»  дәлелдер  «СОКП-ның  аграрлық  саясатын  буржуазиялық 
бұрмалауға сын» деген кітапта да келтіріліп, буржуазиялық тарихшылардың пікірлерінде 
тың  игерудің  қаһармандық  эпопеясын  бүркемелеп,  оны  патша  үкіметінің  қоныс 
аударушылық  саясатымен  қатар  қоюға  ұмтылыс  байқалады  [16,  31]  делінеді.  Жалпы 
алғанда,  батыс  тарихшыларын  әшкерелеу  осы  тектес  болып  кете  береді.  Тарихи  зерттеу 
көрсеткеніндей,  тың  және  тыңайған  жерлерді  игеруге  арналған  әдебиет  өте  көп. 
Тарихшылардың  айтуына  қарағанда,  1975  жылдарға  дейін  аталған  тақырыпқа  1,5  мың 
жұмыс  арналыпты  [17,  20].  Алайда  соңғы  кезде  бұл  деректер  қайта  қаралуда.  Х. 
Мадановтың  есебіне  сәйкес  50-70-ші  жылдардың  аралығында  тың  көтеру  тарихына  бес 
мыңнан  астам  еңбек  арналған.  Бұдан  туатын  қорытынды,  70-ші  жылдарға  дейін  тың 
тақырыбы  жұртшылық  назарында  болғанын  көрсетеді.  Бірақ  жетпісінші  жылдардың 
ортасынан бастап  аталған тақырыпқа деген құштарлық  бәсеңдей бастаған. Бұл тақырып, 
әдебиеттің көптігіне қарамастан, әлі де одан әрі зерттеуді, әділ талдауды талап етеді.  
Бұл  мақалада  тыңның  тиімді  нәтижелерін  жоққа  шығару  көзделген  жоқ,  соның 
арқасында  Қазақстанның  экономикасы  біршама  нығайды,  жаңа  совхоздар,  элеваторлар 
пайда  болды,  егін  алқабы  молайды.  Қазіргі  таңда  адам  жанына  шаққандағы  өндірілетін 
астықтың  көлемі  1,5  мың  есеге  ұлғайды.  Осы  орайда  Қазақстанның  тыңды  аймағы 
жоғарғы технологиялық сапалы бидаймен алыс және жақын шетелдерді қамтамасыз етеді. 
Оның  бір  айғағы,  биыл  егін  бітік  шығып,  астықтың  жалпы көлемі  23  миллион  тоннадан 
асты, бұл былтырғы жылмен салыстырғанда бір жарым еседен артық көрсеткіш. Биылғы 

 

науқан нәтижесін Тәуелсіздіктің 25 жылдығына тамаша тарту деп бағалауға болады, - деді 
Елбасы Н.Ә. Назарбаев [18, 1]. 
Аталған  тақырыпқа  арналған  материалдардың  саны  өте  көп  болғанымен,  сапасы 
ойдағыдай емес. Аталған еңбектерді, олардың авторларын саралай отырып, олардың көбі 
мадақтау  негізінде  жазылғанын,  сын  көзбен  ғылыми  тұрғыдан  баға  берілмегенін 
айтуымыз  керек.  Әрине,  бұл  авторлардың  кінәсі  емес,  сол  кезде  әлеуметтік  тапсырыс 
солай  болатын.  Қазір  тарихшылардың  алдында  мынандай  мақсат  тұр:  қоғамда 
зерттелмеген  бір  де  бір  «ақтаңдақ»  болмауға  тиіс.  Осы  орайда,  кезінде  басыңқы 
зерттелген  тақырыптарға  тарихшылар  сыни  көзбен  қарауы  керек.  Мәселе,  жалпы  тың 
жерді игеру идеясы туралы емес, оның әдістері, көлемі, кезеңі, әлеуметтік-экономикалық, 
демографиялық және экологиялық зардаптарында жатса керек.  
 
 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал