Әрине, мектеп бітіру кешін дәл бүгінгідей тойлауға тойта­



жүктеу 0.75 Mb.

бет5/6
Дата10.03.2017
өлшемі0.75 Mb.
1   2   3   4   5   6

Бауыржан ӨСекБАев, Алматы қаласы

 Мамандардың айтуынша, адамның қан тобы 

оның мінезіне әсер етуші бірден-бір фактор болып 

табылады. Мысалы, қан тобы біріншіге жататын 

адам  дар рухани мықты болып келеді. өмірге құш-

тар, әрқашан көшбасшылыққа ұмтылатын, бі рақ 

өздеріне айтылған сынды аса қабылдай бер мейтін 

жандардың  көбіне  қаны  бірінші  топтан  бо ла ды. 

Қаны екінші топтағылар – өте ұқыпты, істері жүйелі 

және ұйымдастырушылық қабілеті жоғары адам-

дар. Олардың мінездері жайлы бол ған дықтан кез 

келген ортаға сіңіп кете алады. Тағы бір ерекше лік-

тері олар қиналса да, қуанса да сырт қа аса білдіре 

бермейді. Бірақ қатты ашуланса, тау қопарарлық 

мінезі бар. Үшінші топтағы қан ие лері – нағыз шы-

ғар машылық адамдары. Жан дүн иесі қиялға бай 

және арманшыл адамдардың қаны көбіне үшінші 

топтан болады екен. Олар өздері қолға алған іске 

барынша фантазиямен кіріседі. Бір кемшілігі – өте 

тұйық, адамдармен тіл табысуы қиындау. Көпшілік 

ортадан  гөрі  оңаша ланғанды  ұнатады.  ең  сирек 

ұшырасатын қан тобы – төртінші топ. Бұл қан тобы-

ның иелері – ерекше ұйымдастырушылар. Мінезі 

ашық-жарқын, ақ көңіл болғандықтан олар көбі-

несе көпшіліктің орта сында жүреді.

ШАРА


Із.Ден.І

С

құнанбаймен 



кездесу

Аной Алматыда 

жүр

Жамбыл облысы бойынша 

Экономикалық қылмысқа 

және сыбайлас жемқорлыққа 

қарсы күрес департаментінің 

қызметкерлері белгілі жазушы 

құнанбай зияшпен кездесті. 

Бұл басқосу департаменттің 

Тараз қаласындағы әкімшілік 

ғимаратында орналасқан 

мәжіліс залында өтіп, оған 

орта және жоғары басшылық 

құрам офицерлері қатысты.

кеше қазақстанға тұңғыш 

рет келген АқШ-тың танымал 

жазушысы Аной кастийо 

ханым алматылық жас ақын 

– жазу шы лармен кездесу 

өткізді. кез  десу барысында ол 

өзінің өмірбаянымен және 

шығарма шылығымен 

таныстырып, өлең дері мен 

әңгімелерінен үзінді оқып, 

өзінің кеңестерімен бөлісті.

Кездесудің кіріспе сөзін Департаменттің 

баспасөз  хатшысы  қаржы  полициясы 

майоры М.Алтынбек сөйлеп, жиналған-

дарға  жазушының  өмірі  мен  шығарма-

шылығы туралы шолу жасады. Бұл басқосу 

бір  жағынан,  жазушының  қаламынан 

соңғы кездері шыққан соңғы кітаптарының 

бірі  «өмірдің  үздік  сырлары»  романын 

таныстыру  мақсатында  өтті.  Жүздесуге 

жинал ғандар жазушының сиясы кеппеген 

осы  бір  шығармасының  жазылу  тарихы 

мен оны жазу барысында болған оқиғалар 

мен  жолсапарлар,  қиындықтар  туралы 

автордың өз аузынан естіді. Қаламгердің 

Қаржы полициясы органдарының қызмет-

керлерімен кездесуі кездейсоқ емес. Себе-

бі аталған кітапта Экономикалық қылмысқа 

және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес 

агенттігінің атқарып жатқан жұмыстарының 

бір парасы, Қаржы полициясы органдары 

басшылығының  азаматтарды  қабылдау 

кезіндегі келелі істері кеңінен көрініс тап-

қан. Кездесу барысында Қаржы полициясы 

қызметкерлері қаламгерге көкейде жүрген 

сұрақтарын  қойып,  мәнді  де  мағыналы 

жауаптар алды.

Қ.зияш Жамбыл облысы Жуалы ауда-

нының түлегі. Ол «Арнау», «Жон арқамда 

салмақ тұр жеңілдемей» жыр жинақтары 

мен  «өтпелі  кезең»,  «Сапар»,  «Ауылда» 

секілді прозалық кітаптардың авторы. 



Гүлжан кӨШеРОвА 

Америкалық  жазушының  шығарма-

шылық жоспарында Жазушылар одағында, 

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің филология 

факультетінің ұстаздарымен және Алматы 

қаласында  дәріс  беретін  ағылшын  тілі 

мұғалімдерімен  кездесу  өткізу  қарас ты-

рыл ған.  Сондай-ақ  ол  Үкіметтік  емес 

ұйым дардың  ұйымдастыруымен  өтетін 

дөңгелек үстел отырысына қатыспақ.

Алматы сапарынан соң шетелдік қа ла м-

гер Шымкент, Тараз қалаларында да кез-

де сулер өткізбек ниетте екен. 

Роберт ЛенГ, 

Алматыдағы АҚШ елшілігінің Бас 

консулы: 

–Аной Кастийо біздің шақыруы­

мызбен және демеушілігімізбен 

Қазақстанға тұңғыш рет келіп отыр. 

Ол Америкада өте танымал ақындар­

дың бірі. Менің ойымша, бұл – қазақ­

стандық оқырман үшін жазушы 

әйелдің өзімен және шығармашы лы­

ғы мен жақынырақ танысуға туатын 

үлкен мүмкіндік.

Аной  Кастийо  –  мексикалық-амери-

калық  ақын,  новеллист,  көптеген  қысқа 

әңгімелердің авторы. Ол 1953 жылы ту-

ған.

Чикагода өскен. негізінен, испан тілінде 



жазады. Жазушылықпен ол 70- жылдардың 

ортасынан  бастап  айналыса  бастаған. 

Оның  алғашқы  өлеңдері  1975  жылдан 

бас тап жарық көре бастаған. 1980-1990-

жылдар аралығында оның «Микскиахуа-

ланың хаттары», «Менің әкем – Толтек», 

«Сапагония» атты кітаптары шыққан. Оның 

шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне 

аударылған. 

Бек МеРГен

АдАМ денСАуЛығын 

ЖАқСАРТудА АРТТА 

қАЛыП кеЛеМІз

Қазақ  жерінде  ядролық  полигонның 

жабылғанына  20  жылдан  асты.  40  жыл 

бойы  Семей  өңіріне,  сондай-ақ  жалпы 

хал қымызға у ішкізіп келген ядро лық поли-

гонда  бірнеше  жүздеген  жерүсті  және 

жера с ты  сынақтары  жасалған.  Жары лыс 

салдарынан  миллиондаған  жа зық сыз 

жандар  зардап  шекті.  Бүгінде  олар дың 

ұрпақтары  жарылыстардың  залалын  әлі 

тартып  келеді.  Алайда  жарылыстар  тоқ-

татылғанымен,  содан  туындаған  өзге  де 

проблемалар әлі шешімін таппай отыр. Біз 

қырық жылғы қырғында жоғалтқан құнды-

лықтарымызды  қайта  қалпына  келтіре 

алмай жүрміз. Бүгінгі ең басты мәселе – 

ядролық сынақтардан айтарлықтай зардап 

шеккен қауіпті аймақ тұрғындарының ден-

саулықтарын жақсартуға көп күш жұмсау 

қажет. өкінішке қарай, дәл осы мәселені 

оңтайлы шешу жағынан біз Жа по ниядан 

әлдеқайда артта қалып қойдық. Олай дей-

тін себебім, жапондар ядролық сынақтар-

дан көп зиян шеккен Хиросима, нагасаки 

қалаларындағы  тұрғындар  ара сындағы 

өмір  сүрудің  орта  жасын  ұзартуға  және 



Олжас СҮЛеЙМенОв, 

Халық жазушысы, ақын, Қазақстанның ЮНЕСКО­дағы тұрақты өкілі:

олардың  тұрмыс  жағдайын  жақ сар туға 

қысқа  мерзім  ішінде  қол  жеткізе  білді. 

Бұған жапондар адам денсаулығына бірін-

ші кезекте жіті көңіл бөлгеннің арқасында 

жетіп  отыр.  «невада-Семей»  қозғалысы 

та ра пынан  бұл  төңіректегі  түйінді  мәсе-

лелер тиісті жерлерге талай мәрте айтылып 

та, жазылып та жүр. Онда «ядролық сынақ-

тардан зардап шеккендерге көмек беретін 

халықаралық қор» құру қажеттігі көтеріл-

ген.  Бұл  тек  Семей  полигонынан  зардап 

шеккендерге ғана қатысты емес. Ядролық 

жарылыстардан зардап шеккендер жайы 

жалпыадамзаттық проблема болып отыр-

ғандықтан, біз бұл жөнінде Біріккен Ұлттар 

Ұйымына дейін бірнеше ашықхат жолда-

ғанбыз.  Әлемнің  әр  бұрышында  кезінде 

ядролық сынақтар жүргізгенде бұл жағын 

ешкім  ойламады.  Сонда  әрбір  сынаққа 

жұмсалатын бірнеше миллиондаған ақша-

ның белгілі бір бөлігін арнайы қорға жи-

нақ тап отырғанда, жарылыс зардаптарын 

дер кезінде жойып отыруға болар еді. Де-

ген мен ядролық қаруды қолдануға бірінші 

болып қарсылық танытып отырған қазақ-

стандықтардың  жан  айқайына  басқалар 

да қосылып, қолдау білдіреді деп сенемін. 

Бүгінде еҚЫҰ-ға төрағалық ету мәртебесіне 

ие болып отырған біздің Тәуелсіз мемле-

кетіміз осы мәселеде сәтті қадамдар жасай 

бастағаны белгілі.Осы орайда көп ұзамай 

«Ядролық  сынақтардан  зардап  шеккен-

дерге  көмек  беретін  халықаралық  қор» 

құрылатын болса, полигон құрбандарының 

денсау лықтарын  біршама  жақсартуға 

үлкен мүм кіндіктер туар еді.

Соңғы кездері Қазақстанда «ядролық 

отын банкін» сақтау жөнінде пікірталастар 

қаламгерлер  қауымы  өздерін  оқырман-

дарынан бөлек сезіне бастады. Олардың 

көбі сөздерінің бос кеңістікке кетіп жат қан-

дығына қынжылады. Рас, бүгінде жазушы 

мен оқырман аудиториясының арасы сәл 

де  болса  алшақтап  қалғаны  байқалады. 

Десек те, қазақ әдебиеті өзінің күш-қуатын 

жоғалтқан  емес.  Мен  елімізде  шығып 

тұра тын әдеби басылымдарды жиі парақ-

Сталин  зұлматы  кезінде  де  қаламын 

қару еткен біздің арыстай азамат тары мыз-

дың қаншасы өлім құшты! Оған сол кездегі 

түрлі  саяси  ахуалдардың  теріс  жақтары 

себеп болды. Бұл жалпы қазақ халқы үшін, 

оның ішінде қазақ руханияты үшін үлкен 

трагедия болды. Ал жоғарыда айтып өткен 

96 ақын-жазушының өліміне қоғамдағы 

әлеуметтік-тұрмыстық  проблемалардың 

да әсері жоқ емес екендігі аян. Мұны руха-

ният пен нарық заңдылықтарының қақты-

ғысы тудырған құбылыс демеске шарамыз 

жоқ. Осы ретте әсіресе жас ұрпақтың сана-

сы  ояу  болуы  керек.  Сондықтан  да 

әдебиетімізді түрлі әлеуметтік катаклизм-

дерден қорғай білу қажет.



БАРЛық ТІЛдеРдІ БІР-БІРІнен 

БӨЛІП қАРАСТыРуғА 

БОЛМАЙды

Біздің жас күнімізде мектептер мен жо-

ғары оқу орындарында әсерлі әдеби кеш-

тер  жиі  ұйымдастырылып  тұратын.  Сол 

тұс тарда жазушы мен оқырман арасында 

тығыз  байланыстар  орнады.  Қаламгер 

өзінің қоғамға керек екенін, сөзін тыңдай-

тын жұрттың бар екенін жақсы сезінетін. 

Осы үрдіс біртіндеп саябырсып қалғандай. 

Оны  дамыту  керек.  Меніңше,  осындай 

кішкентай шаралар әдебиеттің насихатына 

үлкен септігін тигізеді. Қазіргі уақытта тіл 

туралы проблемалар жиі көтеріле бастады. 

Осы  тұрғыдан  алғанда,  ұлт  әдебиетінің 

дамуы на үнемі қозғау салып тұру қажет. 

Себебі әдебиет жоқ жерде тіл де болмайды. 

Қазір әсіресе қала адамдарына қазақ тілін 

жетік білу керек. Ауыл онсыз да қазақша 

сөйлейді. Әйтсе де орыс тілінің аясы ана-

ғұр лым  кең  екенін  ескеру  қажет.  Қанша 

дегенмен, орыс тілі – еуразиялық кеңістікте 

кеңінен қолданылатын тіл. Мен үшін ол жұ-

мыс тілі болып саналады. Осы тілде жазыл-

ған шығармаларым мен басқа да еңбек-

те рім  арқылы  мен  қазақты  өзге  елдерге 

танытуға себепкер болдым деп есептеймін. 

Мен тілдердің шығу тегін зерттеп жүрген 

адам  ретінде  әлемдегі  барлық  тілдердің 

түбірінен көне түркілердің сөздерін тауып, 

мыңжылдықтар  тарихына  үңілдім.  Бір 

аны ғы, барлық тілдерді бір-бірінен жеке-

дара бөліп қарастыра алмаймыз. Мысалы, 

славян тілдерінде көне түркілерге тиесілі 

сөздер  көп  кездеседі.  зерделей  түссек, 

оның үлес салмағы 40 пайыздан ары асып 

кетуі  де  мүмкін.  Осы  сияқты  түркі  тектес 

тіл дер де  де  славяндарға  тән  дүниелер 

ұшы ра сып жатады. Тілдердің бәрі де бір-

бірімен тығыз байланыста. Бұл ретте қазақ 

тілін де өзге тілдерден бөлшектеп қарауға 

болмайды.  Осындай  заңды  құбылысты 

дұрыс  қабылдай  білу  қажет.  Қазақ  тілін 

дамыту үшін өзге тілдерді мүлдем сыртқа 

ысырып тастау қисынсыз. Оны тек ана тілі-

міздің өзіндік ерекшеліктерін сақтай оты-

рып  жетілдіруге  күш  жұмсамақ  керек. 

өйткені біз әлемде болып жатқан құбылыс-

тардан бөлек өмір сүре алмаймыз.



Жазып алған Алмат ИСӘдІЛ

ЖАТАқхАнА дӘПТеРІ

Жалпы, қыздар қашанда жинақы, пысық келеді ғой. Олардың 

жатақ хана дағы бөлмелерінде үнемі дәм-тұз үзілмейтін. қарнымыз 

ашқанда сонда баратынбыз. Мәскеудегі әдебиет институтында оқып 

жүргенде израильдік Шуламит Шалит деген курстас қыз болды. Ол 

бірде өлең жазуға дәптер арнап, мен барған сайын «мынаған өлең 

жазып кетші» дейтін. Сөйтіп, мен бір өлең жазып болғанша, ас та 

дайын болатын. Бара-бара бұл дәптер толып, шағын бір жинаққа 

лайық өлеңдер жиналып қалды. Жатақхана дәптеріндегі сол өлеңдер 

кейін жинақтарыма енгізілді.

жүргізіле бастады. Бұдан сескенудің қажеті 

жоқ, өйткені мұның экономикалық жағы-

нан алғандағы тиімділігі де жоқ емес. Қа-

зір гі  уақытта  Қазақстанмен  қатар,  АҚШ 

пен Ресей ядролық отынға иелік еткісі ке-

ле тіні де ашық айтыла бастады. Бірақ бұл 

мәселенің нүктесін МАГАТЭ-нің өзі қояды. 

Бізде бір ғана талап бар: егер де ядролық 

отын  қазақ  жерінде  сақталатын  болса, 

оның қауіпсіздігіне МАГАТЭ мамандары өзі 

жауап  бере  алатындай  толық  кепілдеме 

берулері тиіс. 

ӘдеБИеТТІ ӘЛеуМеТТІк 

кАТАкЛИзМдеРден 

қОРғАу кеРек

Кез келген қалам иесінің оқырмандары 

тарапынан жақсы қабылданып, мойын да-

лып, бағалануы оны қатты толқытады әрі 

шабытына шабыт қосады. Соңғы жылдары 

тап тұрамын. Жақында «Простор» әдеби 

журналының  кезекті  саны  қолыма  тиді. 

Сон да бүгінде бақилық болып кеткен бір-

не ше қазақ қаламгерлерінің шығармалары 

басылған екен. Қарап отырсақ, Қазақстан 

Жазушылар  одағының  соңғы  өткен  бір 

съезі  мен  бір  съезінің  аралығында  96 

қалам гер дүние салыпты. Одан бері де он 

шақты  қалам  иесі  жарық  дүниемен  қош 

айтысты. Олардың біразы менің Жазушы-

лар одағына басшы болып отырған кезімде 

мүшелікке қабылданған еді. Ұлт әдебиетіне 

қызмет  еткен  сол  қаламгерлер  енді  ара-

мыз  да жоқ. Мұны ойлаудың өзі жүрекке 

салмақ түсіреді. Бұл – небәрі бес-ақ жыл-

дың ішінде жоғалтқанымыз. Көбінің жасы 

50-ден  аспай  кеткен.  Олардың  басым 

көпшілігі  ақындар.  Бұл  –  қазақ  әдебиеті 

үшін орны толмас ауыр қазалар. өкінішке 

қарай, бұл аяулы қаламгерлеріміздің көбі 

елеусіз қалып барады.

Мәдениет  орталығының  айналасын-

дағы  қайшыласқан  көлік  пен  залда  иін 

тірескен адамдар қарасынан-ақ өнер иесі-

не, оның туындыларына деген халықтың 

ықыласы мен құрметі қаншалықты екенін 

бағамдай беруге болатындай. 

Қылқалам  шебері  ерболат  Төлепбай 

туралы  егжей-тегжейлі  таныстырып 

жатудың артықтық етері анық. Көзі қарақты 

жанның көбі осы бір есімді естігенде сурет 

өнеріндегі  әлемдік  таланттармен  үзеңгі 

қағыстырып жүрген қазақтың қарапайым 

азаматын еске алады. Ол кісінің ат-атағын 

айту да аз уақыт алмайды. Тек «Платиналы 

Тарлан» сыйлығының лауреаты, Сальвадор 

Дали  атындағы  Халықаралық  суретшілер 

одағының және Брюссельдегі «еуро Юнион» 

сыйлықтарының  иегері,  Францияның 

«өнер» орденінің кавалері екенін айтсақ та 

жеткілікті. Бір қызығы, шығармаларында 

қазақ өнерін жаңа мазмұнда таныстыруды 

мақсат еткен өнер иесі өз елінде 15 жылдан 

бері бірде-бір көрме ұйымдастырмапты. 

Суретшінің Америка, Бельгия, Германия, 

Италия, Қытай, Франция, Жапония секілді 

әлемнің  айтулы  38  елінде  жылжымалы 

көрмелерін өткізіп жүргені белгілі. ерболат-

тың  туындылары  Эрмитаж  және  өзге  де 

әлемге  әйгілі  мұражайларда  Сальвадор 

Дали, Пикассо, Сезанн, Ван Гог, леонардо 

да Винчи, Микеланджело, Рафаэл секілді 

жұмыр  жерге  даңқы  жайылған  суретші-

лердің шығармаларымен қатар тұр. Соны-

мен қатар ол Орталық Азия мен Қазақстан 

қылқалам шеберлері үшін арманға айнал-

ған Ресейдің Третьяков галереясында ал-

ғаш рет өзінің жеке көрмесін ұйымдастыр-

ған өнер иесі. 

Қылқалам  шебе рінің  көрмесінде  70-

тен ас там ұлттық дүниетанымдағы еңбек-

тері қойылды. 

Мырзатай ЖОЛдАСБекОв, 

Президенттік мәдениет орталығының 

директоры:

Кез келген адам оның 

картиналарынан жанына жақын 

иірімдерді табады. Көшпенділерге, 

қазаққа тән дүниетаным оның барлық 

еңбектерінде анық байқалады. Және 

оның туындыларының қай­қайсысына 

қарасақ та ұмыт бола бастаған

болмаса жиі байқала бермейтін 

бейнелерді кездестіреміз. Солар 

арқылы бір кездегі қазақтың 

жоғалтып алған асылдары қайта 

оралып, ортамыз толып жатқандай 

күй кешесіз. 

Мұрат АЛМАСБекҰЛы, Астана

нұрғиса елеУБеКОВ (фото)



РеспубликалыҚ ҚоҒамдыҚ-саяси аҚпаРаттыҚ газет

№81 (307) 



20.05.2010 жыл, бейсенбі                 

www.alashainasy.kz

6

e-mail: info@alashainasy.kz

алаш азаматы

? Б i л г i м   к е л г е н   Б i р   с џ р а ћ

Б i л г i м   к е л г е н   Б i р   с џ р а ћ

ДАТ!


Шерубай ҚҰРМАНБАЙҰЛЫА.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі 

институтының директоры, филология ғылымының докторы, профессор:

Құтқару қызметі мамандарының түсіндіруінше, 

көлікпен алыс жолға шыққанда, адамның басы 

айналуы, әлсіреуі мен жүрегінің айнуы олардың 

бас пен дене қозғалысына тәуелді вестибулярлы 

аппаратының (құлақтың ішкі жағы) әлсіздігінен. 

Халықтық медицина мұны «теңіз ауруы» деп те 

атайды. Мұндай адамдар ұшаққа мінгенде мін­

дет ті түрде кәмпит, әсіресе, «Взлетная» арнайы 

мұзкәмпитін сорып отыруы керек. Вестибулярлы 

аппаратты әлсіздерге ұшақ қанаттарының аралық 

тұсындағы орындар қолайлы. Ал жол қозғалысын 

көтере алмайтын адамдардың автокөліктің ал­

дыңғы орнына маңдайы терезеге қарап отырғаны 

жөн.  Кемеге  мінгенде  мұндай  адамдар  камбуз 

(кеме асханасы) иісінен аулаққа немесе каютадан 

шықпай  отырғаны  дұрыс.  Құлақ  жүйкесі  әлсіз 

адам дардың ұзақ жол жүрерде тойып тамақ іш­

пеуі, спиртті ішімдіктер қолданбауы, сондай­ақ 

жол  үстінде  кітап  оқымауы  қажет.  Ең  бастысы, 

«ме нің көңіл күйім жақсы, бұл сапардан тек қана 

ләззат алуым керек» деген қуатты ойды бастан 

шығармаған абзал.

Көліктің қай түріне мінсем де құсқым келеді. Кейде пойызда да басым айналып, жүрегім 

айниды.  Ұзақ  жолда  құсып,  өзімнің  де  берекем  кетеді,  өзгелерді  де  мазалаймын.  Осы 

әдеттен қалай құтылуға болады?

 

 

Жанар ӘМІРБЕКОВА, Ақтөбе қаласы

Ұзақ жолды көтере алмаймын, неге?



– Соңғы кездері сіз тіліміздегі 

термин қалыптастыру тақырыбында 

жиі сөз сөйлеп, баспасөз беттерінде 

әртүрлі пікірталастар тудырып жүрсіз. 

Бізге қазақ тілінің термин жасау 

мәселесіндегі негізгі проблемаларды 

айтып бере аласыз ба?

–  Қазақ  терминологиясының  шешімін 

табуға тиіс мәселелері аз емес. Тілші­тер ми н ­

танушылар  мен  сала  мамандарының  бұл 

бағыттағы атқаратын жұмыстары әлі жеткі­

лікті.  Терминқорымызды  қалыптастыруда 

осы іспен тікелей айналысып жүрген кейбір 

білікті мамандар болмаса, жалпы жұртшы­

лықтың дұрыс түсіне алмай жүрген немесе 

дұрыс түсіндірілмей жүрген мәселелері де 

бар. Олардың ақ­қарасын ажыратып, көп­

ші лік қауымға жүйелі, ұғынықты, дәлелді 

етіп түсіндіру де – мамандар ісі. 

Тәуелсіздіктен  бергі  20  жыл  уақыттың 

іші н де біздің термин қабылдау үдерісіміз де 

Кеңес Одағы кезеңіндегі қалыптасқан дәс­

түр ден анағұрлым өзгешеліктерге ұшырады. 

Дәлірек  айтқанда,  кеңестік  дәуірде  бізге 

термин қабылдаудың бір ғана жолы ашық 

еді. Яғни тілімізге еніп жатқан терминдердің 

барлығы дерлік орыс тілі арқылы қабыл да­

нып отырды. Орыс тілін біз делдал, көпір, 

тер м инқорымызды қалыптастырудың негізгі 

көзі деп таныдық. Терминдер жүйесі орнық­

қан үлгі тіл ретінде ұсынылды. Орыс тілі бү­

кі лодақ деңгейіндегі ерекше мәртебеге ие, 

ұлтаралық қатынастарды, ғылыми байла­

ныс тарды, сала мамандарының кәсіби қа­

тысымын қамтамасыз етуге тиісті тіл ретінде 

белгіленді. Бұл үрдіс термин қорымызды ұлт 

тілінде жасау бағытын берік ұстанған Алаш 

зиялылары кеңестік жүйе тарапынан жойыл­

ған соң басталды. Оған дейін біздің термин 

қорымызды қалыптастырудың ешкімге жал­

тақтамай, тіліміздің төл табиғатынан туын­

даған өзіндік жолы, дәстүрі жасалып, орны­

ғып  келе  жатқан  еді.  Ақаң  бастаған  Алаш 

зиялылары терминдердің негізгі бөлігін ұлт 

тілінде жасап, қалыптастыру бағытын ұстан­

ды.  Ал  өз  тілімізден  ғылыми  ұғымды  дәл 

беретін атау табу мүмкіндігі болмай жатқан 

жағдайда туысқан түркі тілдерінен сөз алу 

қажет деп санады. Бұл да мүмкін болмаған 

жағдайда әлем халықтарының тілдерінде 

кеңінен  қолданылып  жүрген  терминдерді 

қазақ  тілінің  дыбыстық,  морфологиялық 

қалыбына бейімдей отырып, Еуропа сөзде­

рін тікелей алуға болады деген қағидатқа 

сүйенуіміз  керек  деді.  Байтұрсынұлынша 

айт қанда, жат сөздерді тілімізге «қазақтың 

шапанын  жауып,  тұмағын  кигізіп  барып 

қабылдау керек» деген тұжырым басшылық­

қа алынды. Яғни бөкебай, болыс, кереует, 

самаурын деген сөздер сияқты олар да ХХ 

ғасыр басында тілімізге енген терминдерді 

қазақтың  өзінің  айту  мәнеріне  лайықтай 

оты рып, қазақ тілінің заңдылықтарын сақтай 

отырып қабылдап отырды.

– Ал алашордашылардан кейінгі 

термин қабылдау үрдісі қандай?

– Тіл саясаты қашанда мемлекеттің ішкі 

және сыртқы саясатымен тікелей байланысты 

болады ғой. Ахмет Байтұрсынұлы бастаған 

Алаш  зиялылары  тұтқындалғаннан  кейін 

Кеңес Одағы көлемінде терминдерді жасау­

дың, терминологиялық қорды қалыптас ты­

ру дың бағыт­бағдары 180 градусқа өзгерді. 

Кеңес Одағы құрамындағы елдер арасын­

дағы тілдік бөгетті жою керек деген желеу­

мен  терминқор  қалыптастырудың  жаңа 

бағыты ұсынылды. КСРО деп аталатын алып 

держава аумағында орыс тілі қарым­қаты­

настың, қоғам өміріндегі тіл атқаруға тиісті 

қызметтердің барлығын атқаратын басты тіл 

болуы керек болды. Орыс тілі – ғылымның, 

техниканың  тілі,  терминологиялық  жүйесі 

жақсы дамыған, сондықтан ол одақтас рес­

пу бликалардың, жазуы кенже дамыған жұр т­

тардың бәріне үлгі болатын тіл деген түсінік 

КСРО халықтарының санасына үздіксіз сіңі­

ріліп  жатты.  «Тілдік  бөгетті  жою»  үшін  де, 

жүйе ленген  терминология  жасау  үшін  де 

ұлттық республикалар барлығы да сол орыс 

тіліне жүгінгені дұрыс деген түсінікті қалып­

тастыруға  баса  мән  берілді.  Орыс  тіліне 

негізделген жалпы кеңестік терминқор қа­

лып тастырудың қажеттілігі ғылыми тұрғыдан 

«дәлелденіп», үздіксіз насихатталды. Сөйтіп, 

біз 30­жылдардан бастап, термин қабыл­

даудың кеңестік қағидаттарын, кеңестік жо­

лын белгілеп алдық. Осылайша, Тәуелсіз ді­

гіміз  жарияланғанға  дейінгі  60  жылдай 

мер зім ішінде біз терминдерді, басқа да шет 

тілдерінің сөздерін өз тілімізге орыс тілінің 

емлесі, заңдылығы бойынша өзгеріссіз қа­

былдап  отырдық.  Орыс  терминологиясы 

бізге барлық жағынан үлгі болып келді. Ала ш­

тықтар секілді төл терминдерімізді жасап, 

кірме терминдерді өз тілімізге бейімдеп алу 

жүзеге  асырылмағандықтан  да  орыс  тер­

мино логиясымен  ортақтығы  мол,  ұлттық 

сипа ты әлсіз терминқорын қалыптастырдық. 

Қысқасы, біз ол кезеңде жалпыкеңестік тер­

мин қор қалыптастыруға қызмет еттік. 



1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал