Әож 811. 512. 122 Ұлтымыздың Ұлы ұстазы



жүктеу 260.89 Kb.

Дата27.02.2017
өлшемі260.89 Kb.

ӘОЖ

 811.512.122    



ҰЛТЫМЫЗДЫҢ

 

ҰЛЫ ҰСТАЗЫ

 

 

          

Берденова С.Ж. 



педагогика

 

ғылымдарының кандидаты,

 

доцент, ГӘФ деканы

 

          

Қыпшақбай

 

А.А. 

- 

қазақ

 

филологиясы мамандығының

 

магистранты

 

 

Мақалада  Ыбырай  Алтынсариннің  қазақ  педагогикасының  шоқтығы  биік  тұлғасы  екені 

айтылады.  Дархан  даламыздың  дана  ұстазының  бала  кезден  білімге

 

құмар  болып  өскені,  тіпті 

албырт  жастық  шақ  та  оның  білім  көзін  іздеумен  талмағаны  жайлы  сөз  қозғалады.  Білім  –

 

кез

-

келген ұлттың басты байлығы, Ал білімді адам –

 

ең бай адам. Осының барлығын ерте ұғына білген 

Ыбырай  атамыздың  өз  ұлтын  білімді  ету  арманының  асқақ  болғаны,  сол  арманға  жету  жолында 

еткен  еңбегінің  өлшеусіз  екені  ол  туралы  айтылған  пікірлер  аясында  қарастырылады.  Мақалада 

Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық ойларының бүгінгі күнгі маңыздылығы көрсетіледі.

 

 

Қазақ



 

педагогикасына  ғана  емес,  қазақ  әдебиетіне  де  өшпес  із  салып  кеткен  ұлы  ұстаз, 

ағартушы  жайлы  айтылған  орыс  зиялы  қауым  өкілдерінің  ой

-

пікірлеріне  шолу  жасалады.  Ыбырай 

Алтынсарин  мұраларының

 

мазмұны  мен  құндылығы  айқындалады.  Қараңғы  қазақ  көгіне  білімнің 

шуағын  шашқан  Ыбырай  Алтынсариннің  ашқан  мектептерінің  сол  уақыттағы  қаншама  ғұлама

-

ғалымдардың,  ақиық

 

ақындардың,  жалынды  жазушы

-

журналисттердің  шығуына  септігін  тигізгені 

атап көрсетіледі. Бар қазақтың мәңгілік мақтанышы, қазақ

 

педагогикасының мәңгі өшпес жарығы

 

Ыбырай Алтынсарин бабамыздың еңбегінің өлшеусіз екені айтылады.

 

Кілтті  сөздер:Ы.  Алтынсарин,  қазақ  халық  педагогикасы,  орыс  хзиялы  қауым  өкілдері, 

Қазақстан

 

педагогикасы, әдебиет.

 

 

ВЕЛИКИЙ ПЕДАГОГ 

 

 

Берденова С.Ж. –

 

кандидат педагогических наук, доцент, декан ГСФ

 

Қыпшақбай  А

.

А.  –

 

магистрантка  специальности  «Филология» 

 

Костанайского 

государственного

 

университета имени А. Байтурсынова

 

 

Ибрай Алтынсарин –

 

основоположник казахской народной педагогики, принадлежал к числу 

замечательных людей, 

 

вышедших из среды казахского народа. Он провозгласил демократические 

идеи  народного  образования  в  Казахстане  и  на  практике  использовал  возможности  внедрения 

разработанной им системы организации школьного дела

 

в Казахской степи.

 

Жизнь выдающегося 

казахского  просветителя  не  устает  поражать  благородством  и  бескорыстным  служением 

своему народу.

 

В  педагогической  деятельности  Алтынсарина

 

большое  место  занимают  вопросы 

воспитания  и  обучения  детей.  Он  придавал  огромное  значение  роли  учителя  как  главного 

двигателя всего учебного и воспитательного процесса в школах. Он считал, что учителя должны 

любить своих учеников и быть любимы своими учениками и их родителями. И тогда можно будет 

достигнуть целей, стоящих перед воспитанием и образованием.

 

 

Многосторонняя 

деятельность 

И.Алтынсарина 

способствовала 

экономическому, 

культурному и духовному развитию казахского народа. 

 

Ключевые 

слова: 

И. 

Алтынсарин, 

казахская 

народная 

педагогика, 

русская 

интелленегция,Казакстанская педагогика, литература.

 

 

THE GREATEST TEACHER OF THE NATION  

 

   Berdenova S.Zh. 



 the candidate of pedagogical studies, assistant professor, dean of GSF 

Kypshakbai A.A. - 

Master’s degree student

 of Philology of Kostanay State University named after A.    

Baitursynov 

 

In the article it is said that Ibrai Altynsarin is a founder of Kazakh pedagogics. Being very young he 

was  keen  on  knowledge.  Knowledge  is  the  wealth  of  every  nation.  An  educated  person  is  the  reachest 

person.  I.  Altynsarin  dreamed  about  his  nation  to  be  educated  and  literate. The  author  of  the  article  writes 

about the  imbortance of Altynsarin is  pedagogical  ideas nowadays. The gualations of Russian  intellecyuals 

are given. The author opens the value of heritage of I. Altynsarin and pays the aftention to the role of the first 

schools  which  were  opend  by  I.  Altynsarin,  where  the  famous  Kazakh  educators,  poets,  writers,  journalists 

were graduated. The heritage of I. Altynsarin is our pride. It is a light which never ends.The auftor considers 

Altynsarin 3s works and analysis their training importance.  

Despite  of  the  hard  times  he  went  on  to  search  a  way  to  the  knowledge.  In  the  article  it  is  also 

considered research work about Ibrai Altynsarin including his 175 anniversary. 


The authorpays a great affention to the contribution of Altynsarin to the  literature and pedagogics of 

Kazakhstan. 

Key  words:  I.  Altynsarin,  Kazakh  pedagogics,  Russian  intellecyuals,  pedagogics  of  Kazakhstan, 

literate. 

 

Қанатын


 

кеңге  жайған  Қазақстан  –

 

болашағы  жарқын,  жасампаз  мемлекет.  Мағыналы



бай 


тарихы, ертеңге деген сенімі, білім мен ғылым жолында жалындап жүрген жастары бар егемен елдің 

халқының бүгінгі озық идеясы –

 

ата


-

бабамыз аңсаған Мәңгілік ел атану. «Мәңгілік» сӛзінің астарында 

терең мағына жатыр. Себебі мәңгі болу үшін батыр, қайратты, абыройлы, дәстүрі мен  салтына берік, 

отанға деген махаббаты шексіз, кӛзі ашық, кӛкірегі аяу, білімі қарыштап, дамыған, даңқты болу керек. 

Осы асыл қасиеттерді келешек ұрпақ бойына дарыту бүгінгі күннің басты мақсаты. Болашақ –

 

саналы 



ұрпақпен жалғасады. Мәңгі болу үшін, асқақ та айбынды болу үшін

қаншама ер бабаларымыз аянбай 



тер  тӛгіп,  еңбек  еткен.  Қазақтың

 

бүгінгі  байлығы  –аты  аңызға  айналған  ерлері,  ағартушылық  жолда 



аянбай еңбек еткен даналары. Қаймағы бұзылмаған қайсар халық ӛз басынан небір алапат кезеңдерді 

ӛткізгенін тарих толқыны тебіренте толғайтыны белгілі. Тарих беттерінде ұлттың болашағын ойлаған 

дара тұлғалар

 

да аз болмады. Солардың бірегейі –



 

ұлы


 

ұстаз, ағартушы, этнограф, жазушы Ыбырай 

Алтынсарин.

 

Биылғы жыл дархан даламыздың дара ұстазының туғанына 175 жыл толып отыр. Бұл  –



 

барша Қазақстан жұртшылығы үшін айтулы жыл. 



 

 

Ұлт



 

болып  қалыптасқан  әрбір  қоғамның  басты  байлығы  –

 

саналы  ұрпақ.  Ұлттың  ұрпағының 



қамын  ойлау,  оның  болашағын  ойлау  болып  табылады.  Осы  жолда  бар  саналы  ғұмырын  мектеп 

ашып,  ұрпақты  оқыту  мен  тәрбиелеуге  арнаған  ұлы  ұстаз  –

 

Ы.Алтынсариннің  есімі  қазақ 



педагогикасының қақ тӛрінде тұрары сӛзсіз.

 

 



Сол

 

уақыттағы заманның таршылығына, адамның кереғар түсінігіне қарамастан, қазақ ішіндегі 



барлық  мәселенің  сауатсыздықтан  болып  жатқанын  байқап,  зерделей  білген  дана  атамыздың  сол 

күнгі еткен еңбегі бүгінгі Қазақстанның жемісіне айналып отыр. «Тәрбие тал бесіктен» деген сӛзді дана 

халқымыз  бекер  айтпаған.  Ы.Алтынсариннің  кішкене  кезінен  атасынан  естіп  ӛскен  ӛнегелі  сӛздері, 

кӛрген  үлгісі  –

 

бүгінгі  күні  бүкіл  ұрпақты  тәрбиелеуге  қажетті  асыл  қазына.



 

Білімге  деген  талпынысы 

күшті  бала  Ыбырайдың  дана  Ыбырайға  айналуы  тынымсыз  еңбектің  арқасы.  Бүгінгі  күні  Қазақ 

педагогикасының негізі болып табылатын Ы.Алтынсарин негізін қалаған Қазақстан

 

педагогикасы «оқу 



мен  тәрбие  егіз»  деген  ұлағатты  сӛзді  ұран  етіп  ұстауда.  Қазақтың  барлық  сана

-

сезімін,  тарихын, 



дәстүр

-

салтын  ӛз  бойына  сыйдыра  білген  Ыбырай  атамыз  сүбелі  үлес  қосқан  педагогика  ғылымы 



бүгінгі  күні  қарыштап  дамуда.  Алайда,  ӛзге  мемлекеттердің  сапалы  оқу  әдістерін  таңдап  алып,  ӛз 

тәжірибемізге енгізіп жатсақ та, біздің педагогиканың түп қазығы баланы оқыта

 

отырып тәрбиелеу. Ал, 



бұл  мәселе  Ы.Алтынсариннің  әрбір  ғылыми  еңбегінде,  әдеби  шығармаларында  айқын  кӛрініс 

тапқан


[1]. 

 

Ы.Алтынсариннің  дүниеге  кӛзқарасының  қалыптасуына  сол  кезде  ӛмір  сүрген  атақты  орыс 



педагогы К.Д.Ушинскийдің біршама әсері болғанға

 

ұқсайды. Ӛзінің оқып, біліп, түйгенін еліне таратып, 



қазақ  балаларын  тәрбиелеуге  арнаған  Ы.Алтынсариннің  оқу  құралдары  мен  оқулықтары,  газет 

бетінде  жарық  кӛрген  мақалалары  біздің  құнды  мұрамыз.  Осы  жолда  орыс  ғалымы  Н.И.Ильминский 

ӛзінің  «Алтынсарин  туралы  естеліктер»  атты  кітабында  «Мен  Ы.Алтынсаринмен  отыз  жылға  жуық, 

яғни  1859  жылдың  қараша  айының  басынан  таныс  едім.  Мен  оған  шын  ықыласыммен  берілдім, 

әсіресе,  оның  орыс  біліміне  ерекше  құмарлықпен  ұмтылып,  ол  білімін  қазақтар  үшін  де  керек  екенін 

ешқашан есінен шығармайтындығын айрықша бағалайтын едім» 

деп жазды



[2]. 

 

Ы.Алтынсарин  ӛзінің  Н.И.  Ильминскийге  жазған  хатында:  «Мен  күшімнің  жеткенінше  туған 



еліме  пайдалы  адам болайын  деген негізгі ойымнан, талабымнан еш  уақытта  қайтпаймын.  Құдайым 

тек  адам баласының жауыздық  қулықтарына

 

қарсы тұруға, нақақ жала



-

жапсардың  күйігінен арманда 

кетпеуге  дем  берсін»

 

деген  болатын



[2]

.  Ұлы  ұстаздың  ұлы  істерінің  жеңісі  болып  саналатын  бүгінгі 

білім беру ісінің басты мақсаты –

 

елдің ертеңі болып табылатын білімді де шығармашыл, адамгершілік 



қасиеттермен  толыққан,  ӛмірден  ӛз  орнын  таба  алатын  тұлғаны,  болашақ  элитаны  тәрбиелеу.  Осы 

жолда дана бабамыз салып кеткен сара жол біздерді биікке шығарар қазынамыз болып табылады.

 

Биылғы жыл Қазақстан педагогикасы үшін ерекше жыл.



 

Себебі дәл осы жылы дана бабамыз Ыбырай 

Алтынсариннің  туғанына  175  жыл  толып  отыр.  Бұл  мерейтойдың  Қостанай  ӛңірінде  алатын  орны 

ерекше. Себебі, Қостанай ӛңірінің тумасы, ең алғашқы қазақ мектебінің қоңырауы сыңғырлаған аймақ 

 

біздің қасиетті ӛлкеміз. Ӛз



 

халқының болашағы мен дамуы оның келешек ұрпағының түгелдей білім 

алуына байланысты екенін айқын түйген Ыбырай бабамыз қазақ

 

балалары мен жастары оқитын жаңа 



типтегі  мектеп  ашуды  қолдап,  сол  үшін  ӛзінің  қысқа  ӛмірінің  жарымынан  артығын  жұмсады.  Ыбырай 

Алтынсариннің 

мұрасы 

оқушылардың 



ой

-

ӛрісін, 



шығармашылықтарын, 

ғылымға 


деген 

құштарлықтарын  арттырады.  «Ыбырай  жаққан  шамшырақ»  мәңгі  сӛнбейтінін,  бабамыздың  арманы 

орындалғанын,  ұрпақтарға  білімсіз  күннің  жоқ  екенін  ұғындырады.  «Болашақта  еңбек  етіп,  ӛмір 

сүретіндер  –

 

бүгінгі  мектеп  оқушыларын  мұғалімдер  қалай  тәрбиелесе,  Қазақстан  сол  деңгейде 



болады»  деп,  Елбасымыз  Н.Ә.Назарбаев  бүгінгі  таңда  педагогтердің  алдына  үлкен  зор  үміт  қойып 

отыр


[3]. 

Ӛзінің

 

қысқа



 

ӛмір


 

кезеңінде

 

ол

 



ӛзінің

 

жарқын



 

ізін


 

Қазақстанда

 

да,


 

Ресейде


 

де

 



қалдырды.

 

Орыс



 

тілін


 

білу


 

ол

 



үшін

 

мәдениет



 

пен


 

ғылымның


 

басты


 

кілті


 

болды,


 

сондықтан

 

ол

 



Орынборда

 

Шекаралық



 

комиссия


 

алдында


 

қазақ


 

балаларын

 

оқытатын


 

арнайы


 

мектепте


 

білім


 

алып,


 

жазушы,


 

аудармашы

 

болып


 

жұмыс


 

істеп,


 

ӛз

 



халқының

 

сауатын



 

ашуды,


 

қазақ


 

балаларына

  

мектеп


 

ашуды,


 

қазақ


 

қыздарын


 

оқытуды


 

армандады.

 

Ӛзінің


 

білімін,


 

күш


-

жігерін


 

және


 

де

 



аға

 

тәлімгерлерінің



 

 



Орынбор

 

Шекарашылық



 

комиссия


 

әкімшілік

 

ӛкілдері


 

В.В.


 

Григорьев,

 

Н.И.


 

Ильминский,

 

В.В.


 

Катаринский

 

және


 

т.б.


 

арқасында,

 

сонымен


 

қатар


 

ӛзінің


 

мақсатқа


 

жетуге


 

талпынуы


 

арқылы


 

жарқын


 

армандарын

 

Қазақ


 

даласында

 

ӛзі


 

жандандырды.

 

  

Ыбырай бабамыздың мерейтойы жылында  біраз



 

ғасырлардан

 

кейін


 

Ыбырай


 

Алтынсаринмен

 

ашылған


 

мектептер

 



 



Қостанай

 

қаласындағы



 

дарынды


 

балаларға

 

арналған


 

мектеп


-

интернатына

  132 

жыл,


   

Торғай


 

мектебіне

  152-

жыл,


 

ұлы


 

мұғалімнің

 

құрмет


 

атына


 

ие

 



болған

 

оқу



 

орындары,

 

Ы.Алтынсарин



 

атындағы


 

Рудный


 

әлеуметтік

-

гуманитарлық



 

колледжіне

 77 

жыл.


 

Бұл


 

оқу


 

орындарының

 

қазақ


 

тарихынан

 

алар


 

орны


 

ерекше.


 

Себебі


 

бұлардың


 

барлығы


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

салған


 

мектептің

 

жалғасы.


 

Ыбырай


 

Алтынсариннің

 

есімімен


 

аталатын


 

Қостанай


 

қаласының

 

тӛрінде


 

орналасқан

 

қара


 

шаңырақ


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

атындағы


 

мектеп


 

болып


 

бой


 

түзеген.


 

Бір


 

ғана


 

сол


 

білім


 

ордасынан

 

қазақтың


 

маңдайында

 

жұлдыздай



 

жарқырап


 

тұрған


 

қаншама


 

ұлт


 

зиялылары

 

шықты.


 

Олардың


 

әрқайсысы

 

қазақтың


 

педагогика,

 

экономика,



 

білім


 

мен


 

ғылым,


 

тіл


 

мен


 

әдебиет


 

салаларына

 

айтарлықтай



 

үлес


 

қосқан


 

дарындар.

 

Олардың


 

ішінде


 

атақты


 

жерлестеріміз

 



 



Мұхамеджан

 

Сералин,



 

жазушы


 

Бейімбет


 

Майлин,


 

Спандияр


 

Кӛбеев,


 

қоғам


 

және


 

мемлекет


 

қайраткерлері

 

Әліби


 

Жангелдин,

 

Ілияс


 

Омаров,


 

ғалым


-

академик


 

Темірбай


 

Дарқанбаев,

 

атақты


 

ӛнер


 

қайраткерлері

 



 



Сералы

 

Қожамқұлов,



 

Елубай


 

Ӛмірзақов,

 

Қапан


 

Бадыров


 

сынды


 

аталарымыз

 

бар.


 

Қостанай


 

ӛңірінен


 

бастау


 

алатын


 

Ыбырай


 

Алтынсариннің

 

атындағы


 

білім


 

ордалары


 

қай


 

уақытта


 

ӛз

 



атына

 

сай



 

бола


 

білген.


 

Бүгінгі


 

күні


 

осындай


 

ұлы


 

тұлғаларды

 

ұясынан


 

ұшырған


 

мектеп


 

Ы.

 



Алтынсарин

 

атындағы



 

дарынды


 

балаларға

 

арналған


 

мектеп


-

интернат


 

болып,


 2000 

жылдан


 

бері


 

жұмыс


 

істеп


 

келеді.


  

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

жайлы


 

айтылған


 

ойлар


 

мен


 

пікірлер,

 

тек


 

қазақ


 

зиялыларының

 

ғана


 

емес,


 

орыс


 

зиялы


 

қауым


 

ӛкілдерінен

 

де

 



кӛп

 

кездеседі.



 

Қазақ


 

баласының

 

талантына



 

тамсанған

 

орыс


 

жазушы


-

ғалымдары

 

қазақ


 

деген


 

ұлтты


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

арқылы


 

таниды


 

десе


 

артық


 

айтқандық

 

болмас.


 

Ол

 



жайында

 

Ф.Д.



 

Соколов


 

та

 



«Оның

 

есігі



 

жұрттың


 

бәріне


 

әрдайым


 

ашық


 

тұратын,


 

ол

 



жоқшылыққа

 

ұшыраған



 

қазақтарға

 

қарызға


 

ақша


 

беретін,


 

ол

 



үшін

 

кейіннен



 

ӛсім


 

талап


 

етпейтін,

 

кӛп


 

жағдайда


 

қарызын


 

қайтарып


 

та

 



алмайтын»

 

деп



 

айтқаны,


 

оның


 

тек


 

ұлы


 

ұстаздық


 

қана


 

емес,


 

жоғары


 

адамгершілікке

 

ие

 



тұлға

 

екенін



 

кӛрсетеді.

 

Ыбырай


 

Алтынсариннің

 

ӛмір


 

жолы


 

мен


 

қызметі


 

қазақ


 

әдебиетіндегі

 

толық


 

зерттелмеген

 

мәселелердің



 

бірі


 

деген


 

ой

 



айтылып

 

келеді.



  1884 

жылы


 

Қазан


 

университетінің

 

типографиясында



 

араб


 

әрпімен


 

жарық


 

кӛрген,


  1894 

жылы


 

Орынбор


 

қаласында

 

орыс


 

таңбасымен

 

кайта


 

басылған


 

«Шариат


 

ул

 



ислам»

 

(«Мұсылманшылықтың



 

тұтқасы)


 

атты


 

кұнды


 

еңбегі


 

кеңес


 

дәуірінде

 

солакай


 

саясаттың

 

кесірінен



 

аты


 

да

 



аталмай

 

келді.



 

Тек


 

касаң


 

қағидалардан

 

арыла


 

бастаған


 

кейінгі


 

жылдары


 

ғана


 

«Қазақ


 

әдебиеті»

 

газетінің



 

беттерінде

 

үзінділер



 

жарияланып

 

жүрді.


 

Ал

 



бұл

 

еңбектің



 

назардан


 

тыс


 

қалып


 

келе


 

жатқанын,

 

оны


 

терең


 

зерттеу


 

қажеттігін,

 

құндылығын



 

жаңа


 

кӛзқарас


 

тұрғысынан

 

бағалаған



 

әдебиет


 

зерттеушісі

 

Ш.

 



Сотбаева

 

еді.



 

Ғалым


 

ӛзінің


 

«Эгзегетикалық

 

дәстүрге


 

үлес»


 

атты


 

мақаласында

 

аталмыш


 

еңбектің


 

құрылымы


 

мен


 

мазмұнына

 

талдау


 

жасай


 

отырып,


 

тәрбиелік

 

мәні


 

мен


 

тағылымына

 

тереңірек



 

үңілді.


 

Ертедсгі


 

зерттеулер

 

ішінде


 

ағартушы


 

туралы


 

замандастарының

 

жазған


 

естеліктерінің

 

мәні


 

зор.


 

Н.И.


 

Ильминскийдің,

 

Ф.Д.


 

Соколовтың,

 

А.Мазокиннің,



 

ізбасары


 

Балғымбаевтың

 

естеліктері



 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

туралы


 

маңызды


 

мәліметтер

 

беріп,


 

оның


 

кісілік


 

келбетін,

 

ұстаздық


 

тұлғасын


 

әр

 



қырынан

 

танытады.



 

Жалпы


 

бүгінгі


 

таңға


 

дейін


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

шығармашылығы



 

тарих,


 

филология,

 

педагогика,



 

психология,

 

этика


 

тәсілімен

 

ерекшелінетін



 

қазақ


 

зиялыларының

 

ішіндегі


 

бірегей


 

тарихи


 

тұлға


 

екендігі,

 

зор


 

қайраткерлігі

 

С.

 



Аспандияров,

 

М.



 

Әуезов,


 

Б.

 



Кенжебаев,

 

Б.



 

Сүлейменов,

 

М.

 



Ақынжанов,

 

Б.



 

Ысқақов


 

сияқты


 

ғалымдар


 

мен


 

жазушылардың

 

зерттеулерінде



 

жан


-

жақты


 

зерделеніп

 

сомдалды.



 

Ыбырай


 

Алтынсаринды

 

сыншыл


 

реализм


 

рухында


 

жазылған


 

кӛркем


 

шығармалары

 

арқылы


 

жаңа


 

туындап


 

келе


 

жатқан


 

кӛркем


 

қазақ


 

әдебиетінің

 

бесігін


 

тербетіп,

 

оң

 



сапарға

 

жол



 

кӛрсеткен

 

біртуар


 

ретінде


 

бағалап,


 

шығармалараның

 

тілдік


 

ерекшелігін

 

зерттеген



 

ғалымдардың

 

қатарын


 

С.

 



Сейфуллин,

 

Қ.



 

Жұмалиев


С.

 



Талжанов,

 

Қ.



 

Жармағамбетов,

 

С.Ш.


 

Хасанова


 

құрайды.


 

Белгілі


 

түрколог


 

А.

 



Самойлович

 

«Түркі



 

халықтарының

 

әдебиеті»



 

атты


 

зерттеуінде

 

Ыбырай


 

Алтынсаринді

 

жас


 

қазақ


 

әдебиетінің

 

негізін


 

салушы


 

деп


 

таниды.


 

Әдебиет


 

зерттеушісі,

 

филолог


 

ғалым


 

С.

 



Әсіпов

 

«Ұлы



 

ұстаз»


 

мақаласында

 

оның


 

ағартушылық,

 

педагогикалық



 

еңбегіне


 

тоқталып


 

кітапхана

 

ісінің


 

негізін


 

қалаушы


 

екендігін

 

ерекше


 

атап


 

кӛрсетті.

 

Педагог


 

ғалым


 

Ә.

 



Ламашев

 

«Ыбырай



 

Алтынсарин

 

және


 

оның


 

орыс


 

достары


 

мен


 

ізбасарлары»

 

атты


 

еңбегінде

 

оның


 

ӛмірі


 

мен


 

қызметіне

 

талдау


 

жасай


 

отырып,


 

қазақ


 

даласында

 

ашылған


 

уезд


 

орталықтарындағы

 

мектептерді



 

уездік


 

не

 



қалалық

 

деп



 

атап,


 

оларға


 

Россия


 

мектептерінің

 

праволарындай



 

құқық


 

беруді


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

Орынбор


 

округі


 

алдына


 

әлденеше


 

рет


 

қойғанымен,

 

бірақ


 

оның


 

сұрау


 

тілектері

 

аяқсыз


 

қалды


 

деп


 

ағартушы


 

арманының

 

асқақтығын



 

кӛрсетеді.

 

Сондай


-

ақ

 



ол

 

Ыбырай



 

Алтынсаринді

 

қыздарға


 

білім


 

беру


 

мен


 

жалпы


 

кәсіптік


 

білім


 

берудің


 

іргетасын

 

қалауды


 

және


 

салауатты

 

ӛмір


 

салтын


 

қалыптастырудың

 

тұңғыш


 

ұйымдастырушысы

 

ретінде


 

кӛрсетеді.

 

С.

 



Ешімхановтың

 

«Ұстаздан



 

ұлағат,


 

ұлыдан


 

ӛнеге»


 

атты


 

мақаласы


 

Ыбырай


 

Алтынсариннің

 

мектептер



 

жанынан


 

физика,


 

химия


 

кабинеттерін

 

ашып,


 

дала


 

балаларын

 

алғаш


 

рет


 

барометр,

 


микроскоп,

 

электромагнит,



 

телеграфтың

 

жұмыс


 

істейтін


 

модельдерімен,

 

ғажайып


 

шам,


 

әр

 



түрлі

 

коллекцияларымен



 

таныстырған

 

ағартушы


 

ғалым


 

ретінде


 

танытуымен

 

ерекшелінеді.



 

Бүгінгі


 

күні


 

ұлы


 

ағартушы


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

мұралары


 

әр

 



қырынан

 

қарастыруды



 

қажет


 

ететін


 

ғылыми


 

зерттеу


 

нысанына


 

айналып


 

отыр.


 

Ӛткен


  XIX 

ғасырдың


 

жетпісінші

 

жылдарынан



 

бастап


-

ақ

 



Бүкілроссиялық

 

география



 

қоғамының

 

Орынбор


 

қаласындағы

 

бӛлімінің



 

мәжілістерінде

 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

мақалалары



 

талқыланып,

 

басылымдар



 

беттерінде

 

басуға


 

рұқсат


 

етіліп,


 

«Оренбургский

 

листок»


 

«Айқап


 

журналы»,

 

«Дала


 

уәлияты»


 

газеті


 

беттерінде,

 

кейінірек



 

«Социалистік

 

Қазақстан»,



 

«Лениншіл

 

жас»,


 

«Қазақстан

 

мұғалімі»,



 

«Қазақ


 

әдебиеті»

 

және


 

т.б.


 

газеттерде,

 

«Халық


 

мұғалімі»,

 

«Большевик



 

Казахстана»,

 

«Блокнот


 

агитатора»,

 

«Вопросы


 

Истории»


 

журналдарында

 

бірталай


 

мақалалар

 

мен


 

жекелеген

 

зерттеулердің



 

жарық


 

кӛргені


 

де

 



белгілі.

 

«Айқап»



 

журналының

 

бірінші


 

нӛмірін


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

ӛлеңімен


 

ашқан


 

болатын.


 

Ыбырай


 

Алтынсариннің

 

еңбектері



 

Қазан


 

тӛңкерісіне

 

дейін


 

үш

 



рет

 

жеке



 

кітап


 

болып


 

басылса,


 

кеңестік


 

дәуірде


 

ондаған


 

жеке


 

кітаптар,

 

жинақтар


 

болып,


 

антологиялар

 

мен


 

христоматияларға,

 

оқулықтарға



 

енді.


 

Қазақ


 

КСР


 

Ғылым


 

академиясының

 

Ш.

 



Уәлиханов

 

атындағы



 

тарих,


 

археология

 

және


 

этнография

 

институты



 

ғалымдарының

 

жан


-

жақты


 

жиыстырып,

 

кең


 

кӛлемде


 

шығарған


 

Ыбырай


 

Алтынсарин

 

еңбектерінің



 

үш

 



томдығын

 

айрықша



 

атап


 

ӛту


 

керек.


 

Ұлы


 

ұстаздың


 

орыс


 

тілінде


 

басылған


 

бұл


 

еңбектері

 

ӛткен


 

ғасырдың


  70-

жылдары


 

«Ғылым»


 

баспасында

 

жарық


 

кӛрд


[4]

і.

 



Әңгіме

 

шебері Ыбырай Алтынсарин ӛз шығармалары арқылы жаңа дәуірдегі қазақ әдебиетінің 



қалыптасуына  қомақты  үлес  қосқан.  Ол  қазақ  жастарын,  ең  алдымен,  оқу,  ӛнер

-

білім,  техниканы 



игеруге  шақырады.  Автор  оқу

-

білімнің  тек  ізденіс,  еңбекпен  табылатынына  мән  берді.  Бұған  инемен 



құдық  қазғандай  ыждаһаттылық,  талап  пен  сабырлылық  қажет  екенін  ескертеді.  Ал  оқымаған 

надандарды  ақын  аз  ғана  сӛзбен  сынап,  олардың  ақ,  қараны  айырмайтын  кӛрсоқыр  екенін  айтады. 

Оқу, білімнің пайдасы қандай, ол неге керек деген мәселеге келгенде, оның ӛмір үшін, болашақ үшін 

қажет  екенін талдап кӛрсетеді. Жастарды ӛнер

-

білім, тех



-

ны игеруге үндеу  ақынның “Ӛнер

-

білім бар 



жұрттар” деген ӛлеңінде ӛз жалғасын тапқан. Ол ӛнер

-

білімі жетілген елдердің артықшылығы қандай, 



олар  сол  ӛнерімен  нені  игеріп  отыр,  ертеңгі  ӛмірдің  талап

-

тілектері  не  секілді  күрделі  мәселелерді 



жастар  алдына  кӛлденең  тарту  арқылы  оларға  ой  тастап,  ӛнер

-

білімді  батыл  игеруге  шақырады  [2]



Мұның  барлығы  ӛткен  ғасырдағы  ғана  емес,  бүгінгі  күнгі  қазақ  педагогикасының  да  асыл  қазынасы. 

Оқушыны  ынталандыру  мен  жігерлендіру  арқылы  ғана  біз  оның  білімге  деген  құштарлығын  арттыра 

аламыз.  Осы  тұрғыдан  алғанда,  жазушы  шығармалары  ұстаздар  үшін  үлкен  мұра.  Ұстаздың  қастер 

тұтқан Ыбырай атамыздың әрбір шығармасының тереңінде ұстаздық ой жатары сӛзсіз. Бала жүрегінің 

түбіне бойлай білген ұлы ұстаздың қай шығармасын алсақ та тұтас ұлтты тәрбиелеуге арналған құнды 

дерек.

 

Алтынсарин  ӛзінің  ардақты  борышы  –



 

балаларды  оқыту  деп  түсінді.  «Мен  қазақ  жастарының 

классикалық  гимназияларда,  ауыл  шаруашылық  академияларында  оқып  білім  алуын,  ӛз  халқына 

қызмет етуін, жаңалықты іс жүзінде кӛрсете білуін жоғары мұрат деп білемін»,

деп жазды ол. Баланы 



оқыту,  тәрбиелеу

 

жұмысына  Алтынсарин  дүние  жүзі  педагогика  классиктерінің  Я.  А.  Каменскийдің, 



К.Д.Ушинскийдің, 

Л.Н.Толстойдың  тағы  басұалардың  гуманистіқ 

идеяларын  басшылыққа 

алады.


 

Ыбырай жақсы тәрбиеші ғана емес, ол сонымен бірге тәжірибелі, ой  –

 

пікірі озық мұғалім еді



Ы.Алтынсариннің тәрбиеші

ұстаз, мүғалімдік  ӛнер жӛніндегі айтқандарында психологиялық түйіндер 



аз  емес

[4]. 


Ол  оқу

тәрбие  үрдісіндегі  мұғалім  рӛліне  айрықша  маңыз  береді,мектеп  ісінің  сан



-

саласындағы  жетістіктері  мұғалімнің  білімі  мен  іскерлігіне,  беделі  мен  ӛз  жұмысын  жан

-

тәнімен  сүйе 



білуіне байланысты деп түсінген. Ы.Алтынсарин халықтың мүң

мұқтажын білдіруші ағартушы



педагог 


ретінде ӛз халқының білімі мен мәдениетін ,тұрмыс

жағдайын жақсартуды игі мақсат етті,оны жүзеге 



асыру  қазақтың  озық ойлы және білімді азаматтарына байланысты  деген ой түйді.

 

 



Ы.

  

Алтынсарин



-

ӛзінің


  

бұкіл


  

жарқын


  

талантын,

  

күш


  

жігерін,


  

халқына


  

еліне,


  

әсіресе,


  

жас


  

ұрпақтың


  

тәрбиесіне

  

жұ

мсаған



  

қаламгер.

   

Оның


  

әдеби


  

шығармалары

  

қазақ


  

әдиебетінің

  

қалыптасып



  

дамуына,


  

ал

-



оқу

  

саласындағы



  

кӛзқарастары

  - 

республикамыздағы



  

педагогикалық

  - 

психологиялық



  

ой

-



пікірдің

  

ӛсіп



-

жетілуіне,

  

оқулықтарымен



  

оқу


  

құралдары

-

тӛлтума


  

мектеп


  

оқулықтарын

  

жасау


  

ӛндірісіне

  

орасан


  

зор


  

ықпал


  

етті.


  

Міне


,  

соның


  

нәтижесінде

  

ұлы


  

суреткер


  

есімі


  

ӛз

  



кезінде

  

барша



  

кӛпұлтты


  

кеңес


  

мәдениетінің

  

оқу


-

ағарту


  

ісінің


  

тарихынан

  

да

  



ерекше

  

орын



  

алды. 


 

Бүгінгі білім беру ісінің алдында тұрған басты міндет тек білімді ғана емес, жан

-

жақты дамыған, 



зияткер  тұлғаны  тәрбиелеу.  Олай  болса,  атамыздың  педагогикаға  қалдырған  ізін  жалғау  ұлағатты

 

ұстаздардың қолында. 



 

 

Әдебиеттер



1. 


«Қазақстан тарихы» әдістемелік журналы, №7, 2016 жыл.

 

2. 



Ыбырай Алтынсарин. Ӛмірі мен қызметі туралы, Дербісалин Ә.Ы., 1965 жыл

3. 



«Мәдени

 

мұра» журналы, №



 

4, тамыз, 2014 жыл.

 

4. 


Тажибаев  Т.А

., 


Развитие  просвещения  и  педагогической  мысли  в  Казахстане  во  второй 

половине ХІХ века, А.

 

Алматы


,1958. 

 

References: 

1. 


«

Kazakhstan tarihy

»

 adistemelik zhurnaly, 



№7

, 2016. 


2.  Ibray Altynsarin omiri men kyzmeti turaly, Derbisalin A.Y., 1965. 

3. 


«

Madeni mura

»

 zhurnaly, 



№4

, tamyz, 2014. 

4.  Tajiev  T.A.,  Razvitie  prosveshenia  I  pedagogicheskoi  mysli  v  Kazakhstane  vo  vtoroi  polovine  19  veka, 

Almaty, 1958.  



 

 

Сведения об авторах

 

 

Берденова Сәуле Жалғасқызы

 - 

педагогика ғылымдарының кандидаты,

 

доцент, ГӘФ деканы, тел. 

  

87773791580, e-mail: berdenova_saule@mail.ru 

Қыпшақбай

 

Арайлым  Айбекқызы

  - 

қазақ

 

филологиясы  мамандығыныңмагистранты,  тел. 

87023067292, e-mail:arailym-0193@mail.ru 

 

Берденова С.Ж



. 



 

кандидат педагогических наук, доцент, декан ГСФ, тел. 87773791580, 

e-mail:  

berdenova_saule@mail.ru 

Қыпшақбай

 

А

.

А

. 



 

магистрантка  специальности  Филология  Костанайского  государственного 

университета имени А. Байтурсынова, тел. 87023067292, 

e-mail:arailym-0193@mail.ru 

 

Berdenova S.Zh. 





 the candidate of pedagogical studies, assistant professor, dean of GSF, tel.  

87773791580, e-mail: berdenova_saule@mail.ru 

Kypshakbai  A.A.  - 

Master’s  degree  student

  of  Philology  of  Kostanay  State  University  named  after  A. 

Baitursynov, tel. 87023067292, e-mail:arailym-0193@mail.ru 

 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал