Энее сарай исатай- махамбет тарихы



жүктеу 3.63 Mb.

бет1/38
Дата02.02.2017
өлшемі3.63 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38
1937

С Х І Л

Энее  САРАЙ

ИСАТАЙ-

МАХАМБЕТ

тарихы

(зерттеу)

АЛМАТЫ


«ӨЛКЕ»

c & >

Республикалық  Махамбет  қоры,  «Казақстанкаспийшельф» 

акционерлік қогамы.

Әнес  Сарай.  Исатай-Махамбет  тарихы,  зерттеу.  Алматы, 

«Өлке»  баспасы,  1997  —  408  бет

Республикалық Махамбет қорының ж ән е «К,азақстанкаспий- 

шельф»  акиионерлік  қогамының  тапсырысымен  жазылган 

көрнекті  ж азуіиы   Әнес  Сарайдың  «Й сат ай -Махамбет 

тарихы» зерттеу кітабы  1836-1837ж ш гы  патша өкіметіне 

қарсы қазақтар бас көтеруінің аргы-бергі тарихы мен кейінгі 

урпаққа  тәлім-тәрбиесі  жонінде  тереңпен  толгам,  жуйелі 

әңгімеленгеи бірден-бір туынды.  Кітаптың оқигасы қою,  тілі 

жеңіл,  оқырманын жайбарақат қалдырмаііды.

ISBN  5-7667-2134-х 

,  ©  «Өлке» 

4


Балтабек 

^

«Қазақстанк . ^ « а г о л і ^ ^ д  



" "   *■»* 

^

акционерлік ь



№ я

8

Г



О

1

Ы



^

.

t £|



i  

- -   и 



__ Ш   a a £ g $

Ең  ңымбат  қазына  —   хальіқ  тарихы

Қадірлі  оқырман!  Сіздердщ   қолдарыңыздағы  бул  кітап 

«Мүнайлы өлке» айдарымен «Қазақстанкаспийшелъф» акционерлік 

қогамы  «Өлке»  баспасынан  шығара  бастағаи  мақсатты  кітаптар 

ссриясыныц үшінші томы, Біздің ірі — ірі шетелдік компаниялармен 

күш  біріктірс  отырып,  Каспий  теіцзінік  Қазақстан  меншігіңдегі 

белігің  зерттеуді  аяқтағаиымыз,  енді  тедіз  қайраңьшың  астына 

буккен мол байлықты елімізге барынша тиімді де  зияпсыз жолмен 

игере  бастауга  кіріскеніміз  жүртшылыққа  белгілі  шығар.  Сәтін 

салса,  бірер жылдан кейін бәріміз бірге табалдырығынан аттайтьш 

жиырма  біріпші  ғасыр  Қазақстан  муианы  мен  газының  гасыры 

болмақ,  сөйтіп уш жүз жылдан кейін тоуелсіз мемлекеттігін қайта 

орнатқан  Қазақ  елі  бүкілолемдік  қауымдастықтан  өзіне  лайьіқты 

орнын  алмақ.

Ал әзірге сіз беп біз ата— бабаларымыз гасырлар бойы армандап 

өткен сол үлы муратты жүзеге асыру жолыііда тер төгні, қиындыққа 

төзіп,  жан — жагымыздағы  оқ  бойы  озып  кеткеи  жүрттың 

жақсысын  жанталаса  уйреніп,  мүмкіндігі  барларын  бірге  байлық 

жасауга шақырып, қым — қуыт мазасыз тірлік кешкен жандармыз.

Казақстан  —  шикізат  қорына  бай  ©лке.  Бул  жүрттың  боріне 

белгілі  ақиқат.  Бірақ жеті қат жердің астыңда  жатқан шикізат алі 

байлық емес.  Оны зерітеп, игеріп, өңдеп, әлемдік базарға жоткізіп, 

сату  қажет.  Әис,  сонда  ғана  жер  байльггьг  елдін  байлыгына, 

халы қтың  игілігіне  айналады.  Біздің  тәжірпбелі  ш стелдік 

компанияларды  қаты сты ра  отырып  қүрған  халы қаралық 

Консорциумымыздьщ Каспий тсңізі қайраііын зертгеуді мерзімінен 

бүрың  аяқтап,  бурғылау  жүмыстарына  да  жедел  кіріскелі 

отырғаныімыздың басты  себебі  осында.

Қазір  олсмде  айпаласыіідагы  жұрттан  бірдеңесін  алдап  алып 

қоярддн  үреіілеіііп,  езін он   өзі  оқшауланып,  томага  гүйық  күн 

кеш етін  ел  жоң.  Алда- жалда  қайсыбір  мемлекет  осьиідай 

пигылдыц  ықпалында  кетсе.ол  ел  бір те-бір те  әлемдік  дамудың 

улы көшіне ілесе алмай шац қауып қалатыньш, арты ащы өкішшке 

ұласатынын  тарих  долелдсп  отыр.  Мүның  мысалын  алыстаи 

іздем ей — ақ,  кеш егі  бәрім ізге  ортақ  Отан  болган  КСРО 

империясының кейінгі тағдырын еске алсақ та жеткілікті. Ал, бүған, 

керісінше,  ең  қаркынды  даму,  тангажайып  өрксндеу  әлемдік

3


капиталдың қомақты  бөлігі шоғырланған жерлерде жүзеге асады. 

Барып—келген  кісінің  бәрі  қазір  тамсана  айтып  жүрген  Парсы 

шығанағы  аймағындағы  «жүмақ  мемлекеттерді»  орнатқан  да, 

Тынық мүхит аймағындағы «Азияның жас жолбарыстарын» өмірге 

әкелген де әлемдік капитал. Бүгінгі танда сол «сиқырлы таяқшаның» 

аз — мүз  шарапаты  біздің  елімізге  де  тиетін  түрі  бар.  Нақтылап 

айтсақ, Қазақстанның батыс өңіріндегі  мүнай мен газ  кеніштеріие 

қазірдің  өзінде біраз шетелдік компаниялар қаржысы шогырлана 

бастәды. Шетелдік компаниялар әсіресе, Каспий теңізі қайраңыныц 

түбіндегі  мол шикізат  қорын  игеруге  қатты  қүлшынып-ақ  отыр.

Шетелдіктердің  көмегімен  игерілген  жеріміздін  қазынасын 

олар  ешкайда арқалап алып кетпейді. Керісінше, олар алып келген 

қаржы да,  игерілген қазына да негізінен  өз  еліміздін болашағына, 

өз  халқымыздын игілігіне  қызмет  етеді.  Әрине,  әріптестеріміздііі 

де  пайдадан  қүр  алақан  ңалмасы  белгілі.  Мысалға,  біздің «Қазақ- 

станкаспийшельф»  акционерлік  қоғамының  үйымдастыруымен 

Каспий  тенізінің  қазақстанды қ  бөлігін  зер ттеу  мақсатында 

қүрылған Халықаралық Консорциум үш жылға жуық уақыт жүмыс 

жасады.  Осы  қысқа мерзім  ішінде  біз  үкіметтің онсыз да тапшы 

қаржысына  к ек   артпай,  шетелдік.  зріптестеріміздің  күшін 

жүмылдырып,  теңіз  қайраныныц  нақтылацған  геологиялық 

картасын  жасап,  бітік  шикізат  қорының  мөлшерін  анықтадық, 

оиы  қоршаған  ортаға  зиянын  тигізбей  игерудің әдіс*тәсілдерін 

зерделедік  т.б.  Мүңың  бәрі  ғылыми — өндірістік  жүмыстар.  Ал, 

осы  піаруалардыц  сыртында  қаншама  әлеуметтік  мәселелердің 

шешімі  табылды.  Үш  жыл  бойы  мындаған  адамның  жүмыспен 

ңамтылғаны н,  ж ү здеген   мамандардың  ш етелдерде 

қайта 


дайындықтан  өткенін  есепке  алмағанның  өзінде  біз  Маңқыстау 

облысындағы  Ералиев  ауданының  орталыгынан  минералды  су 

шығаратын  зауыт  салдық,  Ақтау  әуежайын  қайта  жөпдеуден 

өткіздік,  Атырау  қаласының  маңынан  шабақ  өсіретін  зауыт 

қүрылысын  аяқтадық,  «Шағала»  қонақүйін  салып  біттік,  Каспий 

теңізінің  қазіргі  экологиялық  жағдайын  білікті  мамандарды 

қатыстыра  отырып,  ғылыми  сараптаудан  өткіздік  т.б.  Тіпті,  теңіз 

қ айраңы н  з е р т т е у   үш ін  ә к е л ін ге н   к ате р л е р   мөн  қүрал- 

жабдықтардың бәрі  өз  елімізде  ңалды  емес  пе?!

Әрине,  мүнын  бәрі  жайдан  жай  жасала  салмайды.  Шетелдік 

әріптестеріңмен  іскерлік  жүмыстар  жүргізу  барысында  ел үшін, 

жергілікті  халық  үшін  ең  қажет  жүмыстардың,  ең  пайдалы 

шаруалардың көбірек бітіп қалғанына не жетсін!  Өз басым, әсіресе, 

халықтын келешегіне  іргетас болып қаланатын  гылым мен білімді 

насихаттау,  өнер  мен  мәдениетті дамыту саласына  кобірек  назар 

аударуға  тырысамын.  Соның  бір  куәсі  —  қолдарықыздағы



«Мүнайлы өлке» сериясымен жарық көріп отырған осынау қасиетгі 

кітап  —  «Исатай — Махамбет тарихы».

Мен тарихшы да, әдебиетші де емеспін,  қарапайым геологпын. 

Бірақ осыдан бірнеше жыл бурын қашан да адамның көңіліндегісін 

тап басатын ойшыл ақын Қадыр Мырзалиевтың бір өлеңінен алған 

әсерім есімнен кетпейді,  Өлец «Қазына» деп аталады,  мазмүны да 

бізге  —  геологтарға  қатысты  болатын.

Америка ашқандай,

Аиітық талай өңірді.

К едер гісіз  еиіқандай,

Қаздъщ канша көмірді.

К ара ж ерді копардьщ,

Астары  — алтын 

Тысы  —  шым,

Кенді судай қоптардык,

Мырышы  үиіін,

Мыс үшін.

Түнып түрған  бір қүнар,

Түзім менің керең бе 

Ж ер май  үшін  бурғылар,

Ж етті капша тереңге!..

Бүгіп қалма!

Бүлдама!

Болса елдің керегі.

Б аст  түгел 

Бүл дала

Б ізге уран да   береді!

Келешекке  базы на

Көп  сыр ж атыр ж азьш іай.

Тарих д еген  қазына 

Қала ма тек қазылмай?!

Қадыр  ақынды  толғантқан  бүл  мәселе  кезінде  осы  өлеңде 

айтылғандай,  «Ж ер  май  үшін  мыңдаған  тереңдікке  дейін  бүрғы 

салып»  жүрген  бізді  —  геологтарды  да  ойландыратын.  Ал  еліміз 

д ер б ес  м ем лекетке  айналып,  ш етелдік  әр іп тестерім ізбен  

араласымыз  көбейгелі  халқымыздыц  тарихына  деген  сүраныс, 

тіпті  күшейіп  кетті.  Қазір  шетелдіктердің ең  алдымен  сүрайтыны

5


не дейсіц ғой?  — Карта,  Қазақстанның картасы.  Содан сок,  ңазақ 

халқының  тарихына,  этнографшісына қатысты кітаптар. Ал, қазақ 

тарихына  келгенде,  жасыратыны  жоқ,  маманымыз  бар,  маман 

емесіміз  бар,  көпшілігіміз  шорқақпыз.  Аргы  Еділ  батыр,  Хазар 

империясы  заманын  айтпай—ақ  қояйық,  бергі  Қазақ  хандығын 

қүрған  ардақтыларымыздың  еңбегін  бағалап,  ғүмырнамасын 

жазып, қабірін түгёлдей алмай жатқан жайымыз бар тәрізді. Қазақ 

халқы ғарыштан түсксн жоқ,  өзініц байырғы ата мекенінде дербес 

мемлекетіи  орнатты.  Мүны  бәріміз  білеміз.  Ал  осы  ақиқатты  жат 

жүртгыққа үғындыру үшін бос мылжың ертегі емес, нақтылы дерек 

қажет,  үланғайыр  даламызда  сақталган,  архивтерде  шаң  басқан 

азын-аулақ  тарихи  жәдігерлеріміздің  қадір —қасиетін  оспеттеп 

тануымыз,  танытуымыз  қажет.

Осы түрғыдан алғанда,  гылыми дәлдік пен қатал рстгілікті ғана 

мойыңдайтын жаратылыстану маманының көзқарасын бағалағанда, 

маған көрнекті қаламгер,  Мемлекетгік сыйлықтьщ лауреаты Әнес 

Сарайдын. біздің үсынысымызға  жедсл ун  қатып,  жазъш  шыққан 

«Исатай-Махамбет таркхы»  кітабы қатты үнады.

Казіргі  қазақ  мүнайшыларыныц  көпшілігі  тәрізді  мен,  де  сол 

қазыналм  да  шежірелі  өлкенің  перзентімін.  М ахамбет  ақын 

олендсрін  жаттап  өстік,  Исатай  батыр  рухын  жаи-жүрегімізбен 

сезініп  ер  жеттік.  Үлан  даланы  дүбірлетіп  еткен  бүл  баба- 

ларымыздьщ  азаттық,  теидік  ан саган   арманы,  м іне,  бүгін 

орындалып  отыр.  Қүлдық  бүгауына  мойын  үсынбай  бүлқынған 

қазаң халқьшың өигаес рухыныц белгісі сынды  Исатай-Махамбст 

көтерілісінщ мән-жайын  біз  бүрың  Махамбеттің өз  елендорінен, 

Ығылман  Шөрековтіц тарихи дастанынан,  Қажым Жүмалиев  пен 

Берқайыр  Аманшиннің  кітаптары  мек  көрксм  шыгармаларынан 

білетінбіз.  Әйтсе  де  алған  мағлүматымыз  үзік-үзік  оқиғалар 

жиынтығы  тәрізді  эсер  беретің —ді.  Ал,  мынау  қолдарыңыздағы 

кітапта  Исатай-Махамбет  тарихы н  автор  нағыз  геологтарша 

тереңнен  қопарып  зерттеп,  нақтылы  деректерге  сүйеніп,  жүйе- 

жүйесімен  өте  әсерлі баяндаган.

Бүл  —  кітаптың  алғашқы  оқырманы  ретіндегі  менің  жеке 

көзқарасым. Ал,  жазушы ен,бегінің шынайы бағасын әдебнетшілер 

мен  тарихшылар  айтар.  Егор  бүл  дүние  тәуел сіз  еліміздін 

толыққанды  жаңа  тарихын  жасауға тамшыдай  үлес  қосып  жатса, 

біздің де ақ ниетіміздің,  перзенттік борышымыздың орындалғаны. 

Лайым,  бәріңізді  аруақты  бабаларымыздық рухы  қолдай  жүрсін!

6


Сез  басы

Тағдыр  жазып,  Ағатай  Беріштердін  арасында  өстім.  Олар 

кетеріліс  тарихынан  белгілі  1836  жылы  коктемде  Ордаға  «Сес 

көрсету  жорығына»  жэне  сол  жылы  казан  айында  Исатай 

Қаракөбен Өтепүлын шапқанда  батардыц жеке жасағыңда болып, 

ханжақтаушыларды  оңдырмай  күйреткен  Әбдікәрімүлдары 

дегеннен  тарайтын  түқым  еді.  Көтсрілістен  кейін  қуғын  көріп 

ауып  кеткен  бүл  ауыл  Еділдің жан  баспайтын  қалың  түлей  бір 

ауылында  —  Кірмалай  деген  жерде  қырық  үй  боп  отырды. 

Көршілер оларды «40 үйлі Агатай Беріш»  атайтын. Ал олар болса 

өздерін  «Үранға  шыққандармыз»,  яки  Исатай  котерілісінс  ат 

қоскандармыз  дсп мактанатын.

Кы скы  үзақ  түндерде,  ой-дөйт,  Исатай  котерілісі  туралы 

әнгіме шертілетін.  Қанша одгімелесс де тауыса алмай таркасушы 

еді  қариялар.  Ол  маған  бас-аяғы  жоқ,  мәңгі  бітггейтін  «мын  бір 

түн» керінетін.  Кейде шалдар ара-арасында бір-бірінің аталарының 

үлы  дүрбелеңде  корқактык  не  шалалык  істегендерін  де  айтып, 

шаң-шүң боп кағысып қалысатын.  Бірак  зілсіз күлкімен жуылып- 

шайылып  кете  беруші  еді  борі де.

Мен өзімді үлы дүрбелең туралы көп  білетіндердіц катарьша 

жаткыздьім.  Оным жас  коңілдің  буы  еьсеніпе  Алматыга  келгенде 

ғана  көзім жстті.  Мүнда  Исатай-Махамбет  котерілісін  зерттсуге 

өмірлерін  сарп  егкен  небір  білімпаз,  сары  тіс  сүңғылалар 

барш ылық  екен.  Исатай-М ахамбет  туралы  беттен  қалқы п 

жүргеніме  алғаш  кәзімді  жеткізген  Беркайыр  Аманшин  ағамыз. 

Жазушылар  одағында,  «Қаламгер»  барында,  Москва  сапарында 

талай  сыр  шертісігг,  әңгіменің  түбіне  жете  алмай  тарасқанбыз.

Берағаңның  Исатай-Махамбет  қозғалысы  тарихына  өмірін 

арнаған  адам екенін  білген соң, мен бүл тақырыпты жылы жауып 

койдым да,  арқалы  батыр,  аруақты акын  туралы  әңгіме  айтудан 

біржола  тыйылдым.  Бірак  сүйекке  сіңген  әдст  калмайды  екен. 

Исатай-Махамбет туралы  бір норсе айтылса елеңдеп, емсеуді коя 

алмадым.  Естігенімді,  оқьтганымды  койын  дәптеріме  түртс- 

беремін.  Бір  айналғанда парактап корсем, жиған,  тергендерім  үш 

кітапша  болыпты.  Қолым қалт еткенде әлгілерімді  бір ізгс түсіріп, 

тәртіпке  келтірдім.  Ондағы  максатым  —  Исатай-Махамбет 

котерілісш ің  мән-мағъша,  себеп-салдарын  терең  түсіну  сді. 

Имандай шыным:  кітап  болсын,  жарык корсін  деп жазғам жоқ, 

озім  үшін,  озім түсіну  үшін  жаздым.

Аталмыш  окиға  туралы  дерек,  мәлімегтсрді  өзге  білмейтін 

қүпия қоймадан тауып алмағаным түсінікті, оның бір парасы бала 

7


кезден  қүл аққа  сіңген   оңгімелер,  ел  аузы нан  ,  батырдың 

үрпактарынан жазып  алғандарым,  кәрі  қүлақ,  көне  көз  шежіре 

қартгардың сөздсрінен сүзіп тергендерім болса,  екінші парасы — 

көн е  кітап ,  еск і  жазба,  архив  материалдары  мен  байырғы 

зерттеулер.  Әсіресе  Исатай  батырдың  оз  айтуымен  жазылған 

хаттардың  бүл  еңбекке  тигізгсн  әсері  мен  ыкпалы  алабөтен. 

Зердслеп  көз  салсақ:  батыр  оз кайғы-мүнын,  шерлі  өмірбаянын 

өзі жазып кеткен  ғой.  «Исатай  бабамыздан қалған  белгі»  деп  ол 

хаттарды  бойтүмардай  бөтенше  бағалаймын.  Бүған  дейін 

жазылған еңбектердің. екеуін айрықша атауды жөн кордім: бірі — 

Берқайыр  Аманшиннің  Махамбет  туралы  жинағандары  да, 

екіншісі  —  И .Кенжеәліүлының  «Тайманүлы  Исатай  кітабы». 

Әділдік үшін,аруағы бір  аунап жатсын де,  Н.  Савичевті де ауызға 

алакеткен  артықтық етпес.

Енбекте  Исатай,  Махамбет  өмірбаяны  мен  көтеріліс  тарихын 

тақы р ы п   қ о й ы п ,  к е з е ң -к е з е ң д е р ге  

б өл іп   ж азғаны м м ен, 

жылнамалық  тәсілді  қатан  сақтай  отырып,  әріден  бері  карай 

тіздім.  М іне  ғажап!  Сөйткенімде,  көтеріліс  тарихының  кей 

түстардағы әр күн, әр апта сайынғы  шыңдықтары қаз-қатар тізіле 

к е л іп ,  И сатай   ,  М ахам б ет 

о к и ға с ы н ы н   то л ы к   су р ет ін  

к.алыптасыруға  мүмкіндік  берді.  Кітапта  көтерілістін  туын 

көтерген колбасшылар мен батырлардың істері мен өмір тарихтары 

біршама  толық та дүрыс  әлілтелді деп кәміл  сендіре  аламын.

Алайда  Исатай,  Махамбет  туралы  ізденістердің  баршасына 

ортак  бір  олқылық  бар  екен:  негізгі  талпыныстар  кос  батырға 

тікелей  катысты  деректерді  тірнектеу  төңірегінде  болыпты  да, 

көтерілістін  өзге  сарбаздары  назардан  ты с  қалы пты.  Біздің 

жүмысымыз  да  ол  олқы лы қтан  ада  емес.  Бүдан  былайғы 

ізденістерді «Батырдың  жауынгер  сарбаздарының» өмір тарихына, 

олардыд  үрпактарының тағдырына  қарай  бүрған  жөн.

Исатай.,  Махамбет  көтерілісі  —  шет-шегі  жоқ  мүхит  сияқты 

мол  дүние.  Оның  түбіне  жету  бір  адамның  қольшан  келмейді. 

Ол бүкіл  халық боп жүмылып жазатын кастерлі тарихымыз.  Сол 

себепті қазір қалыпқа  келіп, бір ізге түсіп қалған еңбектін  үстірт 

түстары н  то л ы қ ты р у  ү ш ін ,  И сатай ,  М ахам бет,  к о тер іл іс 

сарбаздары, дүрбелеңге тікелей не жанамалай қатыскандар, халық 

қозғалысына  қарсы  болып  хан  жақтағаңдар,  кала  берді  осы  бір 

тарихи  кезең  туралы  естіп-білгендеріңізді  осы  жолдардың 

авторына  /480072.  Алматы  қаласы.  С.М әуленов  көшесі.  120  үй. 

пәтер  3/жолдауларыңызды  отінер  едім.



I.  БӨКЕЙ  CYJITAH

Бокей  өмірінін  соңғы  жылдары  Іш кі  Ордада  хан 

болғанмен,  ел  іші  шежіре,  ел  аузы  әңгімелерде  «Бөкей 

сұлтан»  атанғандықтан,  калыпты  ұрдісті  бүзбадық.  Көне 

жыр, ескі жазбаларда: Әбілхайыр үлы Нүралының өз белінен

30  ұл, 40 қыз өрді делінеді. Ал 1771 жылы Нүралы  ауылында 

болған  тарихшы  И.Г.Георги ханның 4 әйелі,  8  күңі барын, 

өз  кіндігінен  жаралған  75  перзентінің  40-ы  ұл  екенін 

төптіштеп жазған/Материалы  по  истории  КазССР.  Т.  4.66 

б./ Бөкей — осы Нүралының  түңғышы. Бөкей, оның тетелес 

інісі  Сығай,  кенже  інісі  Шөке  Нүралы  —  хан  үлдарының 

Исатай-Махамбет окиғасында жақсы-жаман болса да анық- 

қ аны қ  орындары  бар.  Сондай-ақ  1818,  1827,  1829 

дүрбелеңдер  түсында  Қаратай  Нүралыүлы  есімі де  ауызға 

жиі алынады.  Қаратай хандыққа таласып, Жайықтың Бүхар 

бетін  талай  қикуға  толтырды.  Нүралының  Ырыс  атты 

қалмақ  өйелінен  туған  Қаратай,  Елтай,  Шотқара,  Өзбек- 

қали  /Ақсарт/,  Орман  —  ел  аузьгнда  «Нүралыньщ  бес 

калмағы»  атанды.  Шетінен  «мен атайын —  сен түр», түщы 

үйқыны  білмейтін  жортуылшыл  өжеттер  еді.  Исатай- 

Махамбет  окиғасының  бел  ортасында  «бес  калмақ» 

үрпағынан  Орманның  Шыңғалиы —  Шыман төре  болды.

Бөкей  үзак  жылдар  Кіші  Жүз  хандығы  жанындағы 

Кеңестің  торағасы  болды.  Х Ү ІІІ  ғасырдың  басында  екіге 

бөлінген Кіші Жуздің оңтүстігін — Жем,  Сағыз, Жайықтың 

ортаңғы және  төменгі  болігін  билеген Бокей  сол  тарапты

2 - 9 3

9


өзінің  ата  конысы  санады.  Ал  Кіші  Жуздің  калған  бөлігі 

Жантөре сұлтанньщ карамағында  болды.

1771  жылы  патша  үкіметінің  караулығына  шыдамай, 

Еділ-Жайық  аралығын  жайлаған  қалмактар  Жоңғарияға 

жөнкіле  көшті.  Олар  Жайықтың  казіргі  Индер  калашығы 

іргесіндегі  Таскешуден  тас  төсеп  кешіп  өтгі.  Қалмақтар 

«қашкан жауға қатын ердің»  кебін сонда көрді.

Эрине, олар түгел көтеріліп ксте алмады.  Бір бөлігі ғана 

амалдап  қашып  күтылды.  Қазақтың  жойкын кимыльшан 

қаймыккан  олардың  қайсыбір  көштері  Нарынға  кайтып 

оралды. Алайда,  калай дегенмен де,  Еділ-Жайық арасында 

калмақтар  сиреп,  ел  азайып калды.

Осы қолайлы  жағдайды пайдаланып  Бөкей  бос жаткан 

жерді  басып  калуды  ойлады.  Ебепке  себеп  дегендей, 

Бокейдің көздегеніне Астрахан генерал-губернаторының да 

мақсаты дөп келді.  Олар  қалмактар  кеткеннен кейін тегін 

күйылып жатқан кыруар пайдадан қағылған еді.  Бүл орайда 

мемлекеттік  мүддсден гөрі жекелеген  адамдардың  мүддесі 

кобірек роль атқарған сыңайлы. Бокей 1799 жылы Асірахан 

казак-орыс  полкінің  команирі  Попов  аркылы  Астрахан 

губернаторы  Кноррингпен  байланысқа  шығады.  «Мәңгі 

түрақтауға»  жер  сүрайды.  Астрахан  губернаторы  Бокей 

сүлтанның өтінішін Орынбор өскери губернаторына білгіз- 

бей аса қүпия түрде  I  Павел  патшаньщ  қолына жеткізеді. 

Патша  1801  жылғы  11  наурыздағы  шешімімен  Бөкейге 

Самар даласын иеленуге ресми рүксат береді. 1 Павел патша 

жарлығында былай делінген:  «Кіші Орданың хан кеңесінде 

төрағалық етуші Бөкей сүлтан Нүралыханүлын өз дәргейіме 

ризалықпен кабылдаймын, кай  жерді қаласа, сонда көшіп- 

қонуына  рүқсат  етемін,  сол  себепті  менің  ізгі  еркімнің 

белгісі деп оган өзімнін кескінім бейнеленген алтын медаль 

тағайындаймын»  /Крафт  И.Сбор.  узаконении  о  киргизах 

степ,  областей.  Оренбург,  1898.  141  б./

Ол қүжатта Бөкей  сүлтанға тиесілі жерлер:  солтүстікте 

Қара,  Сары өзендері, оңтүстікте  Каспий теңізінің жағалауы 

деп корсетілген. Хандыкты «Кіші кайсақ ордасы» деп атаған. 

Жер  көлемі шығыстан батысқа — 350 шақырым,  терістіктен 

түскейге — 200 шакырым деп белгіленген. Демек,  алғашкы 

жылдары бокейліктердін  конысы  шақтаулы  болған.

10


1806 жылы  19 мамырда «Көшпелі хальтқтарға жер  кесіп 

беру тэртібі» деген ереже кабылданды. Сол тұста Ішкі Орда 

жер жағдайын тағы да біршама жақсартып алды. Қара,  Сары 

өзендері  мен  Боғда  тауы  және  Еділ  сыртындағы  далалык 

аймақтар хандықтың меншігіне айнадды. Жанүзак ақынның 

толғауы Бөкей кезіндегі Ішкі Орданың шекара  аймақтары 

мен  шет  пүшпақтарын  барынша  нақтылап  жырлауымен 

қунды:


Кү.тпбие,  Торгай

 — 

екі көл,

Ежелгі әкең.  Бөкей барында 

Толықсып  жайлап  еді біздің  ел.

Еділ,  Жайық  —  екі су,

Еңсесіне ел қопып,

Ендвп  жылқы  жайылды 

Ақтвбе деген  суыпа.

Үлы  Султан мен  Қараман,

Үш  Коба мен Жанарыстан,

Am  оралып  журе алмас 

Бсткейге  oilmen  агаштан.

Кешегі әкең,  Бөкей барында,

Борсыдан  безвк  ногай 

Өтіп  еді күпепен.

Осылаіігы  Қараөзеітің  аузынан,

Торткөл



Төртшежіннен....

Ал  Салық  Бабажанұлы  болса;  1860  жылдары:  Ішкі 

Орданың жер  көлемінің  узындығы 600,  ені  500  шакырым 

деп корсеткен.  1813 жылы Жайық казак-орысының атаман- 

дығын  Қара,  Сары өзендерден Камыс-Самар көлі арқылы 

Жайыкқа дейін  жаңадан  әскери  шеп  саламыз деп,  бөкей- 

лікке  карасты  біраз  өңірлерді  кайтарып  алып,  хандыққа 

жайылымнан біраз таршылық көрсеткенмен,  Ішкі Орданың 

шекарасы  үнемі кеңеюмен  болғанын  аңғарамыз.

Сонымен  қазактардьщ  Нарын  жайлауы  1801  жылдан 

басталган. Алғашкьт коныс аударушылар аз мал, женіл күр- 

келермен көшкен.  Бастапқыда  5  мыңға жуык отбасы  өтті.

1828  жылы  Ішкі  Ордаға  қоныстанушылардың  саны  10235


үйге жетіп,  1S45 жылы 30 мың шаңырақтан асып  жыгылды. 

Бөкей  Жайықтың  оң  жағалауындағы  жаңа  конысқа  ел 

кошірерде Сырымның  беделіне сүйенген.  Сырымның  төл 

жүрты Байбактылардың Нарынға алғашқылардың бірі боп 

етіп,  15  мың  шаңыраққа жетіп,  хандықтың халқының тең 

жарымын  қүрауы сондықтан. Алайда  кейінгі  толқуларға 

мүрындык болған да солар.  Байбақтылардың кері лыксып, 

Ішкі  Ордада  қалғанынан  Жайықтың  сыртына  қайта  көш- 

кендері көп  болды.

Біраз  жылдар  халық  Нарынға  жайлауға  гана  шығып, 

кыста  ата  қоныстарына  оралып  отырған.  Бүл  1818  жылы 

Жайықтан  кері  өтуге  тыйьш  салынған  жарлыққа  дейін 

тоқтаусыз  жузеге  асты.  1818  жылдан  бастап  билет жүйесі 

өмірге  енгізілді.  Осы  жылдан  бастап  Ішкі  Орда  Жылой, 

Төменгі  Жайық  бойындағы  қыс  кыстауларынан  біржола 

айырылды.

Ел  аузында  Бөкей  сауатты,  ақылды,  үстамды  адам

• кейпінде әліптенеді.  Ақ сары,  шоқша сақал,  такуалау  жан 

болған.  Ел ішінің ақылмандары  Бөкей және оның мүрагері 

Жәңгір заманына екі ауыз сөзбен бүлтартпастай нақты баға 

берген:

Хаи Бвкейдің  тусында 

Секер  иіайнші,  бал  іштік.

Хан Жэцгірдің  тусыида 

Касықтап қора  қан  іштік.

Қалай дегенмен де,  Бөкей  султан  туралы  ел  үғымында 

жайсыз қауесет  жоқ.  Ол  өз қарамағында жүртгың  кыбын 

тауып, мақүлын марапаттап, тентегін тыйып, ақылмен үстай 

білген.

Бокей  Сарайшық  қаласында  түрып  ел  басқарған.  Бер- 



қайыр Аманшин  бір жазбаларында Бөкей Ішкі Ордаға сул­

тан  болып,  мал-мүлкімен  Жайықтан  өткенде  бар-жоғы  5 

туйесі,  20 койы,  17  жылқысы  болды деп көрсетеді.  Бүл  ол 

кездің өлшемі бойынша тақыр кедейшілікпен барабар түмыс 

еді.  Шамасы,  сүлтанның  озі де  алғашқы  жылдары дүние- 

мүліктерін байырғы жүртга қалдырып, Еділ-Жайык арасына 

абайлап  көшкен  сыңайлы.  Дей  түрғанмен,ел  арасының

12


шежіресі  Бөкейдің  байлыққа  малшынганын  емес, 

кедейлікке  жетеқабыл  коныл  тобел  түрмыс  кешкенін 

көбірек мақүлдайды. Сұлтан қанағатшыл мінезімен де елге 

жаққан  сияқты.  Қыс  мезгілін  Сарайшықта  өткізген 

Бөкейдің  Атырау-Астрахан  арасында  жаз  жайлайтын  екі 

шүрайлы жайлау болған:  бірі-Жалтыр  көл де,  екіншісі  — 

А страхан  ір гесін д егі  Бабаш ағыл.  Өмірінің  соңғы  

жылдарында  Бөкей  Бабашағылды  түрақты  жайлаған. 

Бабашағыл  Исатай  батырдың  өкесі  Тайман  қонысымен 

жапсарлас  еді.  Сүлтанның  Қиғашқа  сүғына  кіріп, 

Астраханның  өкпе  түсындағы  Бабашағылды  алты  ай  жаз 

коныстанып  сары  кідір  етуі  —  Астрахандағы  Жөңгірдің 

оқуымен  тікелей  байланысты  еді.  Бөкей  1815  жылы  21 

мамырда  Бабашағылда отьірғанда шикі судан жүғатын бөсір 

дертіне  шалдығып,  санаулы  күн  ғана  ауырып  дүниеден 

озды.  Бейіті  сол  Бабашағылда.

Бекейден  кейін,  Жәңгір  комелет  жасқа  толғанша, 

ағасының  орнын  Сығай  басты.  Дүниеге  жақын  жемқор, 

парақор ол елді атьтстырып-шабыстырудың сүнғыла шебері 

еді.  Сығай  шамамен  1815-23  жылдар  аралығында  билік 

қүрды. Бұл Исатайға ең жайсыз кезеңнің бірі болды.  Сығай

—  дэулескер  күйші Дәулеткеревдің  әкесі.

Бөкейді  патша  үкіметі  1812 жылы  ресми түрде  хан  деп 

бекітті.  Оны  Орынбор  өскери  губернаторы  Волконский 

«сүлтандардың  үлкені,  ізгі,  парасапы,  тәжірибелі  және 

жогары  мәртебелі  монарх  тағына  берілген  адам»  дбп 

сыпатгаған. Бөкей  1812жылы7 шілдедесалтанаттыжағдайда 

Орынбор  өкімшілігінің  жоғары  шендерінің  жене  дала 

шонжарларының  қатысуымен  Орал  қаласы  маңындағы 

тоғайда хан көтерілді. Ол жер  әлі күнге дейін «Хан тоғайы» 

аталады.

Бөкейдің  сонында  ертерек  өлген  бәйбішесінен  Тәуке, 

Әділ деген  үлдары болды. Ал кейінгі әйелі Атаннан Жәңгір 

мен  Меңдігерей  туды.  Жөңгір  1801  жылы  емірге  келген. 

Бөкейдің балаларының бөрі Исатай;  Махамбет көтерілісіне 

қатысты  қанды  оқиғалардың  бел  ортасында болды.

Бөкей  мен  Тайманның  достығы  туралы  ел  аузында 

аңыз сакталған.  Сүлтан қазіргі Новобогат төңірегіндегі жаз 

жайлауы Жалтыр колде  отырғанда шешесі қайтыс болған.

13


Сол  жерде  «Бөкей  шешесі»  деген  мола  қазірде  де  бар. 

Шешесінің  жылын  берген  жиында  Бөкей  алқа  топтың 

көзінше Тайманға: «Қол алысып, төс  түйістіріп, мөңгілікке 

дос болайық.  Достыгымыз үрім-бұтағымызға кетсін» дейді. 

Тайман қүп алады.  Балаларын шақырып,  ағайынның төрт 

көзі түгел ортасында Бокей мен Тайман Қүран  үстап, тілек 

тілеп  ант-су  ішіседі.  Кейін  Исатай  хан  орданы  қамап 

түрғанда  соны есіне түсіріп:  «Аталарымыз  Алланың  мөрін 

үстап  ант етісіп еді.  Мына шокыншык сыбан  қалмак  оны 

үмытты  ғой» деген  толғанып.  Қария  әңгімелер  батырдың 

хан орданы коршап түрып  шаппауын — аталарының антын 

бүзудан именгені деп те  кисындайды.

14



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал