Экономиканың зерттелетін салаларындағы ағымдағы ахуалды талдау: білім



жүктеу 5.24 Kb.

бет6/19
Дата22.04.2017
өлшемі5.24 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

 
Талдау  халыққа  су  жіберудің  жеткіліксіздігіне  байланысты 
Қызылорда  облысында  1  тұрғынға  есептегенде  суды  орташа  тәуліктік 
жіберу басқа өңірлермен салыстырғанда ең төмен екенін көрсетті. 
 
 
Дереккөз: ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері
 
20
-сурет 
20-суретте 1 тұрғанға есептегенде халыққа суды орташа тәуліктік жіберуі 
 
1 тұрғанға есептегенде халыққа суды орташа тәуліктік жіберуі 2010 жылы 
республикада орташа есеппен 71,4 литрді құраған. 
Бір тұрғынға республика бойынша орташа республикалық деңгейден көп 
су Павлодар (2 есеге көп), Атырау (1,5 есе), Қарағанды (1,4 есе) облыстарында, 
Алматы (2 есе) және Астана (1,3 есе) қалаларында жіберілген.  
мың. куб.м.
 

58 
 
Орташа республикалық көлемнен төмен Қызылорда (1,9 есе), Ақмола (1,6 
есе), Алматы және Жамбыл (1,7 есе), Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан 
(1,5 есе) облыстарының тұрғындары алды. 
Жалпы,  халықтың  су  тұтынуының  оң  динамикасы  байқалатынын 
атап  өткен  жөн.  Бәрінен  бұрын,  халықтың  сумен  жабдықтау  желілеріне  қол 
жетімділігі  артуымен  байланысты.    Сонымен,  2005  жылмен  салыстырғанда 
2010 жылы халыққа орташа тәуліктің су жіберу бір адамға  58-ден 71,4 литрге 
23 % өсті. 
 
ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері
 
21-суретте 1999-2010 жылдары 1 тұрғынға есептелген халыққа су жіберудің 
орташа тәуліктің динамикасы.  
Маңызды  проблема  сумен  жабдықтау  жүйелеріндегі  құбырлардағы  су 
сапасын бақылау да болып табылады.  
Сонымен,  Қазақстан  Республикасы  Статистика  агенттігінің  деректері 
бойынша  2010  жылы  тазалау  құрылыстары  арқылы  –  627 490,2  мың  куб.м.  су 
жіберді,  ол  тұтынушыларға  жіберілген  судың    63,1%  (  993 789,5  мың  куб.м.) 
құрайды. 
Бүгінгі таңда сумен жабдықтау жүйелерінің көп бөлігі жер үсті көздеріне 
негізделген,  яғни  өзен  суларын  ішеміз,  бірақ  оны  ауыз  судың  нормативтеріне 
дейін елеулі түрде өңдеуден және тазалаудан кейін ғана пайдаланамыз. 
Ауыз  судың  сапасына қойылатын  гигиеналық  талаптар негізінде  – оның 
эпидемиологиялық  қатынастарының  қауіпсіздігі,  химиялық  құрамы  бойынша 
залалсыздығы және органолептикалық қасиетін қамтамасыз ету. 
Табиғи  көздерден  алынатын  су  ГОСТ  талаптарына  сәйкес  келуі  үшін 
бүгінгі  таңда  тазалау  қажет.  Бұл  үшін  кәсіпорындарда  су  дайындаудың  –  су 
жинау және ұңғыма, бірінші және екінші  подъемының сорғы станцияларының 
кешені,  ауыз  суын  үйлерге  пәтерлерге  жеткізетін  құбыр  көлік  жүйесімен 
қосылған су құбыры станцияларының сүзгілері құрылған. 
Ауызсу  сапасын,  хлорлау  және  жеткізу  желілерін  жуу  тиімділігін,  ауыз 
судың  талап  етілетін  параметрлерін  қамтамасыз  етуді  бақылауды  сынау 
зертханалары жүзеге асырады. Суды тазалау және хлорлау ГОСТ 2874-82 «ауыз 
су. Гигиениналық талаптар» талаптарына сәйкес жүргізіледі. 
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 13 мамырдағы № 
456  қаулысымен  «Халыққа  арналған  ауыз  судың  қауіпсіздігіне  қойылатын 
1999-2010 жылдары халыққа су жіберудің орташа 
тәуліктің динамикасы (1 тұрғынға есептегенде) 

59 
 
талаптар»  техникалық  регламенті  бекітілген,  онда  халыққа  арналған  ауыз 
судың қауіпсіздігіне қойылатын талаптар белгіленген. 
Бірқатар  нормативтік-техникалық  құжаттар  техникалық  регламенттің 
орындалуын қамтамасыз етеді, атап айтқанда: 
 
ГОСТ 18963-73 Ауыз су. Санитарлық-бактериялық талдау әдістері
 
ГОСТ 24481-80 Ауыз су. Пробаларды іріктеу; 
 
ГОСТ 4192-82 Ауыз су. Минералды азот құрайтын заттарды айқындау 
әдістері; 
 
ГОСТ  2874-82  «Ауыз  су.  Гигиеналық  талаптар  мен  сапасына 
қойылатын талаптар»; 
 
ГОСТ  2761-84  Орталықтандырылған  шаруашылық-ауыз  сумен 
жабдықтау көздері. Гигиеналық, техникалық талаптар мен таңдау ережесі
 
ГОСТ  Р  51871-2002  -  «Су  тазалау  құрылғылары.  Тиімділігіне 
қойылатын жалпы талаптар және оны айқындау әдістері»; 
 
ГОСТ  30813-2002  -  «Су  және  суды  дайындау.  Терминдер  мен 
анықтамалар». 
Зертханалық-өндірістік 
бақылаудың 
негізгі 
міндеті 
енгізілетін 
реагенттердің  қажетті  дозасын  анықтау  және  тазалаудың  тұрақты  тиімділігін 
қамтамасыз  ету  мақсатында  судың  физикалық-химиялық  және  бактериялық 
құрамының көрсеткіштерін айқындау болып табылады. 
Тек  сумен  жабдықтау  мамандарына,  су  құбыры  станцияларының 
ұжымдарына шектен тыс ластанған табиғи суды ауыз су нормативтеріне дейін 
тазалау жылдан жылға қиындық тудыруда. 
Өйткені ауыз судың сапасына санитарлық-эпидемиологиялық бақылауды 
жүзеге  асыратын  зертханалық  жабдық,  әсіресе  ауылдық  жерлерде  
жаңартылмайды. Сондықтан қалалық су арналары өзінің қаражаты есебінен өз 
зертханаларын  ұстап  тұруға  мүмкіндігі  болса,  аудандық  санитарлық-
эпидемиологиялық қызметте мұндай зертханалар мүлдем жоқ немесе уақыттың 
талаптарын  қанағаттандырмайды,  іс-жүзінде  тікелей  су  тартудағы  сулардың 
сапасына 
 
үздіксіз 
бақылаудың 
автоматтандырылған 
құрылғысы 
қолданылмайды. 
Бұдан  басқа,  ластануды  тазалаудың  аз  болуы  үшін,  олардың  табиғи 
көздерге  аз  түсуі  үшін:  елдің  су  шаруашылығы  мен  су  ресурстары  қажет. 
Сондықтан  біздің  өзендерімізді  «сауықтырумен»,  оларды  жер  үсті  алаңдары 
мен  қалалар  аумақтары  ағындарынан  қорғаумен  айналысуымыз  қажет.  Біз 
азаматтар өз жеріміздің жетістіктерін қорғап үйренуіміз тиіс. 
Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері бойынша 2011 
жылғы  1  қаңтарда  қала  халқының  орталықтандырылған  сумен  қамтамасыз 
етілуі – 82 %-ды, ал орталықтандырылған су бұру 73%-ды  құрады.  
Халықтың  орталықтандырылған  сумен  жабдықтау  жүйесіне  қол 
жетімділік деңгейі бойынша Қазақстан дамыған елдерден артта қалады, бұл 
көрсеткіш 90-95 %-ды құрайды. 
Облыс  орталықтары  мен  Алматы  және  Астана  қалаларындағы  су 
арналарының  балансында  тұрған  су  құбырларының  жалпы  ұзындығы  50 430,7 

60 
 
км құрайды, соның ішінде су жүргізулер 19 459,7 км (немесе 38,6%),  көшелік 
су жүргізетін желілер  - 22 607,5 км (немесе  44,8%), квартал ішіндегі мен аула 
ішіндегілер  – 8 363,5 км (немесе 16,6%) құрады.  
810,4
111,8
704,6
1672,9
451,9
800,6
841,1
1288,4
1078,2
176
765,5
407,9
685,3
642,3
1589,9
1135,1
13 161,90
10,50
122,3
68,3
1736,3
353,7
112
43,8
373,1
949
89,7
326
298,7
28,2
297,4
378
402,1
5589,1
2,1
0
15,3
72,3
16,6
9,9
37,9
8,2
174,7
0
21,9
62,7
16,9
130,6
55,9
83,7
708,7
0%
20%
40%
60%
80%
100%
г. Алматы
Ю-Казахстанская
Павлодарская
Кызылординская
Карагандинская
В-Казахстанская
Атырауская
Актюбинская
Республика  Казахстан
в нормальном состоянии
требуют замены и капитального ремонта
заменено
 
21-1 – сурет. Жалпы республика бойынша су жүргізулердің жағдайы, км. 
Дереккөзі: ҚТҮКШ
 
Жалпы  республика  бойынша  су  жүргізулердің  ұзындығы  19  459,7  км 
құрайды,  олардың  ішінде  ауыстыру  мен  күрделі  жөндеу  жұмыстарын  талап 
ететін  –  5  589,1  км,  ол  28,7%  құрайды,  едәуірі  ауыстырылды  -  708,7  км,  ол  
3,6% құрайды (21-1 – сурет).  
Жалпы республика  бойынша көше желілерінің ұзындығы  – 22 607,5 км 
құрады,  олардың  ішінде  ауыстыру  мен  күрделі  жөндеу  жұмыстарын  талап 
ететін - 5 604,4 км (немесе 24,8%), ауыстырылды - 772,8 км (немесе 3,4%)
 
(21-2 
– сурет) 
 

61 
 
21-2 – сурет. Жалпы республика бойынша көше желілерінің жағдайы, км.
 
Дереккөзі: ҚТҮКШ 
Көптеген  су  жүргізулер  30  жыл  бұрын  пайдалануға  берілген  немесе 
күрделі  жөндеу  жұмыстары  жүргізілген.  Сенімді  пайдаланудың  25  жылдық 
нормативті  уақытынан  шыға  отырып,  қанағаттандырарлықсыз  жағдайда  
64% астам желі тұр.  
Желілердің  тозуы  тоқтаусыз  өсуде,  демек  апаттардың  саны  артуда. 
Жоғарғы  апат  қосымша  ластануға,  су  беруде  ұзақ  бөгелістерге,  кей  кезде  40 
және одан да көп пайыза желідегі судың кеміп қалуына, өнімсіз судын ағуына, 
ол дегеніміз, электр энергиясын артық жұмсалуына акеп соғады және соңында 
су бағасының көтерілуіне себепші болады.  
 
 
21-3 – сурет. Жалпы республика бойынша көше желілерінің жағдайы, км.
 
Дереккөзі: ҚТҮКШ 
Елдегі  су  жүргізу  желілердің  ұзындығы  12,5  тыс.  км  құрайды,  олардың 
ішінде 8,5 мың. км көбі ауыстыруды талап етеді, төзу 70% құрайды.  
Соңғы  жылдарда  су  жүргізу  секторында  апат  сандары  көзге  түсерліктей 
жоғарлады  және  жылдан  жылға  аталған  проблема  жоғары  деңгейде  сумен 
қамтамасыз ету секторында сақталып келеді  (21-4 – сутетті қараңыз). 

62 
 
Қазіргі  уақытта,  50  мыңнан  жоғары  адам  саны  бар  ірі  қалаларда 
орналасқан  сумен  жабдықтау  мен  су  бұрғыштардың  26  базалық 
кәсіпорындарынан  –меншіктің  коммуналдық    формасымен  20  кәсіпорын  және 
жеке меншік капиталының қатысуымен 6 кәсіпорын бар.   
 
 
Бұл ретте, зерттелген қалалық коммуналдық су арналарының 20 бойынша 
2008-2010  жылдар  кезеңінде  негізгі  қызметтен    52,6%  кәсіпорын  теріс  қаржы 
нәтижелерін алды.  
Аталған  су  арналары  инвестицияларының  жалпы  сомасынан  78,8% 
бюджеттік қаражатқа,  12,8% жекеменшік және  8,4% қарыз көздеріне жатады 
(21-5 – сурет). 
Су бұрғыш саласында жалпы республика бойынша тәулігіне  7543,6 мың 
куб.м.  белгіленген  қуаттылығымен  952  кәріздік  сорап  станциялары  бар  (22  – 
сурет). 
 
 
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері 
 
 
21-4  –  сурет.  Сумен  жабдықтау  және 
су бұрғыш желілеріндегі апаттар саны.  
Дереккөзі: ҚР Статистика жөніндегі агенттігі.
 
 
 
21-5 
– 
сурет. 
ҚР 
20 
ірі 
кәсіпорындардың 
инвестиция 
көздері 
Дереккөзі:  2012-2020  жж.  «Ақбұлак» 
мемлекетік бағдарламасы
 

63 
 
22-суретте өңірлер бөлінісінде сорғы станцияларының саны. 
 
Кәріздік сорғы станцияларының көп саны Шығыс Қазақстан (119 бірлік), 
Павлодар (92 бірлік) және Атырау (94 бірлік) облыстарында байқалған. 
Қалалық  жерлерде  қуаттылығы    тәулігіне  6  809,5  мың  куб.м.  789  бірлік 
кәріздік сорғы станциялары орналасқан. 
Ауылдық жерлерде қуаттылығы тәулігіне 734,1 мың куб.м. кәріздік сорғы 
163 бірлік бар. 
2010  жылы    тәулігіне  4  274  мың  куб.  м  тазалау  құрылғылары  арқылы  
663 275,3  мың  куб.  м  ағынды  су  жіберілді,  олардың  басқа  кәріздерден  немесе 
жекелеген кәріздік желілерден қабылданғаны 208 615,9 млн. куб.м. 
Тазалау  құрылғылары  арқылы  жіберілген  ағынды  сулардың  барлығы 
592 216,2 мың куб.м немесе жалпы жіберілген кәріздік ағынды сулардың 89,3%, 
бұл  ретте  жалпы  жіберілген  ағынды  сулардың  тазаланған  ағындарының  үлесі 
89,3%. 
Ағынды  сулардың  шамамен  71059,1  мың  куб.м.  немесе  10,7% 
тазартылмайды. 
Толық  биологиялық  тазалау  арқылы  528 330,8  мың  куб.  м  ағынды  су 
тазаланды (79,7% ағынды судың жалпы жіберілуі), олардың толық тазаланғаны 
3  440,8  мың  куб.  м  құрады,  нормативті  тазаланғаны  –  437  024,9  мың.куб.м, 
жеткіліксіз тазаланған – 73 778,1 мың куб. м.( 20-график). 
 
 ҚР 
Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері
 
 
23-суретте Тазаланған ағынды су көлемі 
 
Кәріздік ағынды сулардың жалпы жіберілген тазаланған ағынының төмен 
үлесі Атырау облысында (46,7%) (21-график) байқалды.  
 

64 
 
 
85
95,3
67,2
46,7
99,9
96,7
97,7
69
98,4
70
84,8
90,9
97,8
97,7
100
100
0
20
40
60
80
100
120
%
 
ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің мәліметтері
 
24-сурет 
24-суретте  Жалпы жіберілген ағынды сулардың тазаланған ағындарының 
үлесі, %. 
 
Тазалаудан  өтетін  ағынды  сулардың  барлық  көлемінен  нормативтік 
талаптарға  дейін  73,8%  жеткізіледі,  қалған  тазаланбаған  ағындардың  26,2% 
тікелей сүзгі алаңына  жіберіледі (3-кесте). 
 
4-кесте Кәріз ағынды суларын тазалау құрылыстары арқылы өткізу 
№ 
Облыстардың 
атауы 
Ағынды 
суларды 
тазалау 
құрылыста
ры арқылы 
жіберу, 
мыңкуб.м. 
Ағынды 
суларды 
толық 
биология
лық 
тазалау 
арқылы 
жіберу, 
мыңкуб.м

Олардың  
Жалпы 
жіберілге
н ағынды 
сулардың 
норматив
ті 
тазаланға
н ағынды 
сулардың 
үлесі, % 
Толық 
тазалау 
Ағынды 
сулардың 
норматив
ті 
тазаланға
ны  
Жеткілік
сіз 
тазаланғ
ан 
1. 
Ақмола 
10 685,9 
10329,2 
 - 
9 679,6 
649,6 
90,6 
2. 
Ақтөбе 
21 030,8 
20768,7 
2487,4 
17 248,2 
966,9 
82,0 
3. 
Алматы 
13 667,9 
8434,7 

8 434,7 

61,7 
4. 
Атырау 
5 458,3 
180,0 

180,0 

3,3 
5. 
Батыс Қазақстан 
10 950,0 
10846,9 
34,0 
10 812,9 

98,7 
6. 
Жамбыл 
18 629,6 
3515,1 

1 456,0 
1812,1 
7,8 
7. 
Қарағанды  
87 148,9 
86350,3 
465,6 
79 787,7 
156,3 
91,5 
8. 
Қостанай 
30 606,1 
17563,0 

17 563,0 

57,4 
9. 
Қызылорда 
3 905,3 
3844,4 

3 744,0 
100,4 
95,9 
10. 
Маңғыстау 
11 975,5 
11536,4 
453,8 
8 906,1 

74,4 
11. 
Оңтүстік 
Қазақстан 
40 057,9 
39577,0 

36 487,8 
3052,7 
91,1 
12. 
Павлодар 
61 149,2 
56660,1 

50 886,4 
160,6 
83,2 
13. 
Солтүстік 
Қазақстан 
22 706,4 
10732,0 

149,6 
10582,4 
0,7 
14. 
Шығыс 
80 065,8 
80065,8 

23 761,7 
56297,1 
29,7 

65 
 
Қазақстан 
15. 
Астана қ. 
44 860,0 
44860,0 

44 860,0 

100,0 
16. 
Алматы қ. 
129 318,6 
123067,2 

123 067,2 

95,2 
 
Қазақстан 
Республикасы 
592 216,2  528 330,8 
3440,8 
437024,9  73 778,1 
73,8 
          Нормативті  тазаланған  ағынды  сулардың  төмен  үлесі  Атырау  обысында 
(3,3%),  Жамбыл  обысында  (7,8%),  Қостанай  обысында  (57,4%),  Солтүстік 
Қазақстан обысында (0,7%) байқалды. 
Сонымен,  мұндай  Ақмола,  Ақтөбе,  Жамбыл,  Қарағанды,  Қызылорда, 
Оңтүстік Қазақстан, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан сияқты 
облыстардың  қалаларында  жеткіліксіз  тазаланған  сулардың  пайызы  0,3-дан 
72%-ға дейін құрайды.  
Қолданыстағы  тазалау  құрылыстары  негізінен  тазаланған  ағынды  суды 
жинауға  қойылатын  нормативті  талаптарды  қамтамасыз  етпейді,  сондықтан 
толық  тазалауды  талап  етеді.  Бәрінен  бұрын  толық  биологиялық  тазалау 
тазаланған ағынды суларды сүзгі құрылыстарымен, толық тазалаудың физико-
химиялық  әдістермен  немесе  осы  әдістердің  қосындысымен  биологиялық 
қышқылдандыру  және  биоөнімдердегі  биогенді  элементтерден  терең 
биологиялық тазалаумен толықтырылады. 
Ағынды  суларды  терең  тазалау  және  толық  тазалау  оларды өнеркәсіптік 
кәсіпорындарда,  ауылшаруашылығында  қайта  және  айналмалы  сумен 
жабдықтау жүйелерінде пайдаланар алдында қажет. 
Ағынды  суларды  толық  тазалау  құрылысы  өлшемді  заттар  мен 
органикалық  ластануды  жоюға  арналған.  Биологиялық  тазаланған  ағынды 
суларды терең тазалаудың барынша таралған әдісі сүзу болып табылады. 
Статистикалық  деректер  бойынша  2010  жылы  ағынды  сулардың  толық 
тазаланғаны - 3440,8 мың куб.м. болды. 
Көптеген  қолданыстағы  тазалау  құрылыстары  қазірдің  өзінде  өздерінің 
пайдалану ресурстарын орындап болды және жөндеуді талап етеді, басқалары – 
жүктемемен  жұмыс  істейді,  ол  ағынды  суларды  тазалау  технологияларының 
жобалық дерегіне   сәйкес келмеуіне алып келеді.  
Тазаланған  ағынды  сулардың  мұндай  жиналуы  жиі  шекті  белгіден  асып 
кететінін  ескеретін  болсақ,  су  объектілерінің  және  елді  мекендердің, 
қоршалатын дамбалардың апаттық жағдайына алып келу қаупі бар.  
         Мысалы,  кәріздік  сорғы  станциясының  қуаттылығы  тәулігіне  191,4  мың 
куб.м  болатын  Қарағанды  сияқты  қалада  тәулігіне  бір  жылында  26 565,9  мың 
куб.м  көлемінде  ағынды  су  жіберілген,  тазалау  құрылысының  жіберу  қабілеті 
тәулігіне  254,1  мың  куб.м.  белгіленген  Қызылорда  қаласында  тәулігіне  53,9 
мың  куб.м  белгіленген  қуаттылықпен  жылына  5353,8  мың  куб.м  ағынды  су 
жіберілген, тазалау құрылыстарының белгіленген жіберу қабілеті – тәулігіне 70 
мың  куб.м  болатын  кәріздік  сорғы  станциясының  қуаттылығы  тәулігіне  36,1 
болатын Талдықорған қаласында 5253,1 мың куб.м. ағынды су жіберілген.  
          Бұл қолданыстағы тазалау құрылыстарының жүктемесін білдіреді.   
 
Тазалау  құрылысының  болмауы  адамдардың  өміріне  қауіп  төндіреді. 
Жамбыл  облысында  тазалау  құрылысының  болмауына  байланысты  ағынды 
судың  80%  алдын  ала  тазалаусыз  сүзгі  алаңына  жіберіледі.  Сүзгі  алаңындағы 

66 
 
жүктеме жол берілетіннен төрт есеге асып түседі. «Тараз-Су» МКК сүзгі алаңы 
орналасқан  учаскеде  тараз  қаласының  химиялық  кәсіпорындары  жалпы 
минералдау,  қаттылық, фтор концентрациясы, сульфаттар, хлоридтар ұлғаюда. 
Сүзгі  алаңы  орналасқан  шаруашылық  жерлерде  вирустық  гепатитпен 
дизентериямен  ауратындардың  саны  ұлғаюда  және  орташа  республикалық 
көрсеткіштен 1,4–2,5 есеге асып түседі. 
Ауылдық  жерлерде  тәулігіне  618,5  мың  куб.  м  тазалау  құрылыстары 
арқылы  22  768,9  мың  куб.м  ағын  суы  жіберілді,  ол  республика  бойынша 
жіберілген ағынды судың 3,4% құрайды. 
Тазалау құрылыстары арқылы жіберілген сылар  16 266,5 мың куб.м, бұл 
ретте жалпы жіберудегі тазаланған судың үлесі 71,4% құрайды. 
Биологиялық  тазалау  арқылы  13 664,4  мың  куб.  м  ағынды  су 
тазаланды(жалпы  жіберілген  тазаланған  судың  60%),  олардың  толық 
тазаланғаны -  34,0 мың куб. м, нормативті тазаланғаны – 10 012,3 мың куб.м, 
жеткіліксіз тазаланғаны – 3 064 мың куб. м. 
Ауылдық  су  бұру,  қалалық  су  бұрумен  салыстырғанда  өзінің  дамуы 
бойынша елеулі артта қалып елетінін атап өткен жөн. 
Сонымен,  бұған  дейін  ауылдық  жерлерде  тазалау  құрылыстарын  салуға 
қажетті назар аударылған жоқ, себебі сумен жабдықтау басым болып табылды. 
Су бұру жүйесі аудандық орталықтарда және барынша ірі кенттерде салынды. 
Ағынды  суларды  бұру  әкімшілік-шаруашылық  ғимараттарға,  мектептерге, 
ауруханалар мен көп қабатты құрылыстарға  жүзеге асырылды. 
Қазіргі  уақытта,  ауылдық  жерлерде  қалдықтарды,  кәріздерді  жоюдың  () 
жоюдың  шығару  (ассенизационды)  жүйесі  бар,  ең  төменгі  пайызбен  3-5%-да 
ұсынылған. 
 
Қалалық  жерлерде  жекеменшік  септіктер  мен  қазылған  шұңқырларды 
2,4%  үй  шаруашылықтар,  пайдаланады  18,4%  үй  шаруашылығы  тазалау, 
қазынды шұңқырларды пайдаланады. 
Сумен 
жабдықтаудың 
дамыған 
жүйесімен 
көптеген 
үй 
ауылшаруашылықтары  ванна,  себезгі  кабинкаларын,  сондай-ақ  ағызу 
бөшкелері  бар  дәретхана орнатады.  Осы  жағдай  ағынды  сулардың  жиналуына 
және  шығындысы  сумен  бұрудың  барынша  озық  жүйесін  құру  қажеттілігіне 
алып келеді (резервуарлар-септіктер және басқа кәріз жүйелері). 
Сумен  жабдықтау  бойынша  жоғарыда  көрсетілген  шығындарды  ескере 
отырып  бірінші  кезекте  сумен  жабдықтаудың  орталықтандырылған  жүйелерін 
құрусыз  жергілікті  тазалау  құрылыстарын,  қоғамдық  және  өндірістік 
объектілердегі септіктерді жетілдіру арқылы кенттердің санитарлық жағдайын 
жақсартуға болады. 
Қазақстанның  сумен  жабдықтау  және  су  бұру  секторында 
мемлекеттік-жеке серіктестік механизмдерін қолдану тәжірибесі туралы  
Қазіргі  уақытта  Қазақстанда  заңнамалық  органдардың  болуына 
байланысты,  су  шаруашылығы  қызметтері  саласында  мемлекеттік-жеке 
серіктестіктер (МЖӘ) жоқ. Осылайша, Қазақстан Республикасы Президентінің 
2007 жылғы 5 наурыздағы № 294 Жарлығымен бекітілген Концессияға беруге 
жатпайтын,  объектілердің  тізбесіне  сәйкес,  су,  ерекше  маңызы  бар  су 

67 
 
шаруашылығы 
құрылыстары 
(бөгеттер, 
су 
тораптары, 
басқа 
да 
гидротехникалық құрылыстар) концессияға беруге жатпайды.   
Қазақстан  Республикасы  Президентінің  2004  жылғы  1  қарашадағы  № 
14466  жарлығымен  бекітілген  Ерекше  стратегиялық  маңызы  бар  су 
құрылыстарының  тізбесіне  сәйкес,  86  су  нысандарында  орналасқан 
стратегиялық  болып  су  шаруашылығы  құрылыстары  (бөгеттер,  су  тораптары, 
басқа гидротехникалық құрылыстар), сонымен қатар Қазақстанның 38 қаласын 
сумен  қамтамасыз  ететін  су  шаруашылықы  құрылыстары    (су  жинағы 
құрылыстары, сорғы станциялары, тазартқыш су құбыры құрылыстары) соның 
ішінде Астана мен Алматы қалалары саналған.  
 Сонымен  бірге, Шымкент жеке  оператор  қызмет  ететін  су  шаруашылық 
секторындағы ірі қалалардың бірі болып саналады.  
Сонымен қатар, қазіргі уақытқа дейін Қазақстанда сумен жабдықтау және 
су бұру сеторында МЖӘ енгізу бойынша белгілі бір тәжірибе жинақталған.  
Осылайша,  2004  жылы  «Өскемен-Су  арнасы»  МКК  25  жылға 
сенімділікпен  басқаруға  «ИР-ГРУПП»  алматы  компаниясына  берілген. 
Тендерді  өткізу  кезінде-ақ,  су  шаруашылығы  құрылыстарын  жалға  беру  мен 
сенімділікпен басқару ережелерінің талаптары бұзылған. 2007 жылы облыстық 
әкімшілік  «ИР-ГРУПП»  ЖШС  келісімшартты  бұзды  және  «Өскемен-Су 
арнасы» қайтадан мемлекеттік басқармаға тапсырылды. Кәсіпорынның  28 млн 
теңге  құрайтын  электр  энергия  қарыздарын  жабу  үшін,  бюджеттен  10  млн. 
теңге  бөлінді.  Қарыздардан басқа  кәсіпорында  басқа  да  көптеген проблемалар 
жиналған: негізгі қорлардың 100 – пайызға дейін тозуы, кадрлардың ағымдығы 
мен мамандардың жетіспеушілігі, төмен жалақылар.    
Қазіргі  уақытта  «Өскемен-Су  арнасын»  оңалту  бойынша  бағдарлама 
әзірленуде.  Өскемен қаласында су құбырлары мен кәріз желілерінің сенімділігі 
мен пайдалығын жоғарлату, олардың техникалық жағдайын жақсарту бойынша  
өкімет органдары күткен нәтижелері ақталмады.               
Сол  уақытта  да,  Дүниежүзілік  Банкпен  Қазақстанға  контракт  арқылы 
Қарағанда,  Теміртау  және  Көкшетау  қалаларындағы  су  арналарын  басқаруға 
халықаралық  жеке  секторын  тарту  әрекеттері  қолданылған,  бірақ  олар  енгізу 
кезеңінде Үкімет пен жергілікті биліктердің қолдауын алмады.   
Осынған  ұқсас  жағдай  2000  жылдардың  басында  Алматы  қаласында 
концессиялық  жобаны  іске  асыруды  қолдану  әрекеті  болған.  Қаланы  сумен 
қамтамасыз  ету  және  су  бұру  жүйесінің  ерекшелігі  болып  сарқынды  суларды 
тазалау  деңгейінің  жоғары  болуы  және 
 
өте  сапалы  ауыз  су  болып  табылады.
 
Бірақта,  90  –  жылдары  Алматы  қаласының  су  арнасын  банкрот  шегіне 
жеткізген проблемалар қалды: үлкен техникалық жоғалтулар, су пайдаланудың 
салыстырмалы  жоғары  шығындылығы    —  бір  адамға  өте  төмен  тарифпен 
тәулігіне 600 л.  (өз құнынан 2 – 3 есе төмен) және инвестицияның болмауы.  
Жекелеп алғанда Алматы қаласының су шаруашылығы қызметінің тарифі 
республикада ең төмен болды. Көптеген келіссөздерден кейін тарифті біртіндеп 
көтеру туралы келісімге қол жеткізілді және Алматы қаласында  Vivendi Water 
(Франция) компаниясы концессиялық жобаны жүзеге асыруға дайын болатын.  
Бірақ  сонғы есепте келісім орындалмады,  бірінші  кезекте, Алматы  қаласының 
әкімдігі келісімге сәйкес тарифті көтеруге тәжирибеде дайын болмай шықты.  

68 
 
Басқа  маңызды  себеп,  ол  келесі  жергілікті  сайлаулардан  соң,  жаңа 
қалалық әкімшілік жобаға деген қызығушылықты жоғалтқаны болып табылды. 
Осылайша, аталған жағдайда екі қауіп заттанды: тарифтік және саяси.  
Сонымен,  Қазақстан  Үкіметімен  «Ақбұлақ»  салалық  бағдарламаны 
жүзеге асыруға МЖӘ механизмі арқылы 19 қаланың су шаруашылығы қызметі 
секторындағы  кәсіпорындарының  жеке  капиталын  тарту  жоспарлануда.  Бұл 
мақсаттық  көрсеткіш  ретінде  бекітілген.  2012  жылдан  бастап  19  су 
арналарының  мемлекеттік-жеке  серіктестік  моделдеріне  екі  кезеңдік  көшу 
қарастырылған.  Бірінші болып 3 пилоттық қалалар – Тараз, Атырау мен Семей 
бастайды. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал