Экономиканың зерттелетін салаларындағы ағымдағы ахуалды талдау: білім



жүктеу 5.24 Kb.

бет17/19
Дата22.04.2017
өлшемі5.24 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

  
Тәуекелдерді  сандық  талдау    әліге  дейін  күрделі  проблема  болып 
отыр. Тәуекелдерді сандық талдауда барынша жиі қолданылатын әдістердің 
бірі сезімталдықты талдау, сценарийлер әдісі және Монте-Карло әдісі.  
Инвестициялық 
тәуекелдерді 
сапалық 
талдаудың 
маңызды 
ерекшеліктерінің  бірі  оның  сандық  нәтижесі  болып  табылады:  жобалық 
тәуекелдерге  сапалық  талдау  жүргізу  процесі  сипаттайтын,  осы  жобаның 
тәуекелдерінің  нақты  түрлерін  айқындаудың  «түгендеу»,  олардың 
туындауының  ықтимал  себептерін анықтау,  анықталған  тәуекелдерді  азайту 
ұсыныстары  мен  оларды  іске  асырудың  болжамды  салдарына  талдау 
аспектісін ғана емес, осы іс-шаралардың нақты жобасы тәуекелін азайтатын 
құндық бағалауын да қамтуға тиісті.  
Жобалық  тәуекелдердің  сапалық  талдау  жүргізудің  алғашқы  қадамы 
жобаның барлық ықтимал тәуекелдерін ашық айқындау (анықтау, сипаттау – 
«түгендеу») болып табылады.  
Алдын  айтылғандай,  тәуекелдерді  талдау  мынадай  салалар  бойынша 
жүргізіледі: 
қаржылық тәуекелдер; 
маркетингілік тәуекелдер; 

172 
 
 технологиялық тәуекелдер; 
 жобаға қатысушылардың тәуекелі
 саяси тәуекелдер; 
заңдық тәуекелдер; 
 экологиялық тәуекелдер; 
құрылыс тәуекелдері; 
 ерекше тәуекелдер; 
 еңсерілмейтін күштің мән-жайы немесе форс-мажор. 
Төменде  кестеде  жоғарыда  аталған  салалардағы  тәуекелдің  туындау 
себептері келтірілген.  
35-кесте Тәуекелдердің туындау себептері 
 
 Тәуекелдердің атауы 
 Тәуекелдердің туындау себептері 
 Қаржылық тәуекелдер 
 Елдегі  экономикалық  тұрақсыздық,  инфляция,  берешектер,  бюджет 
қаражатының  тапшылығы,  валюта  бағамдарының  ауытқуы,  есептік 
банк жүйесін мемлекеттік реттеу, капитал нарығындағы ресурстарға 
бағаның  өсуі,  өндіріс  шығысының  артуы,  жоба  өніміне  бағаның 
төмендеуі, қаржылық қызметті сауатсыз басқару 
Маркетингілік 
тәуекелдер 
 Өнімді 
өткізу  нарығының  дұрыс  таңдалмауы,  нарықтағы 
операциялардың 
стратегиясын 
дұрыс 
таңдамау, 
нарықтың 
сыйымдылығын  дұрыс  есептемеу,  өндіріс  көлемін  дұрыс 
айқындамау,  болжанатын  өткізу  нарығындағы  өткізу  желісінің 
жұмысының нашар болуы, өткізу нарығына шығудың кешіктірілуі. 
Технологиялық 
 Жобалаудағы  қателіктер,  технология  және  жабдықты  таңдаудағы 
кемістіктер,  қуаттылықты  қате  айқындау,  басқару  кемшіліктері, 
білікті  жұмыс  күшінің  жетіспеуі,  шикізат,  құрылыс  материалдарын, 
жинақтаушы 
бөлшектерді 
жеткізудегі 
кедергілер, 
құрылыс 
жұмыстарының  мерзімінің  бұзылуы,  шикізат,  энергияға  және 
жинақтаушы құрамға бағаның артуы, жабдық құнының ұлғаюы және 
т.б. 
 Жоба 
қатысушыларының 
тәуекелі  
Жоба  қатысушылардың  әділ  болмауы,  білікті  болмау,  тұрақсыз 
қаржылық 
жағдай, 
қатысушыларды 
түрлі 
қатерлерден 
сақтандырудың жеткіліксіздігі, басшылықтың ауысуы және т.б. 
 Саяси тәуекелдер 
 Сауда-саяси  режимнің  және  кеден  саясатының  өзгеруі,  валюталық 
реттеудегі  өзгерістер,  сыртқы  экономикалық  қызметті  реттеудегі 
өзгерістер, 
экспорттық 
қаржыландыру 
жүйесіндегі, 
кірісті 
репатриациялаудағы күрделіліктер және т.б. 
 Заңдық тәуекелдер 
 Халықаралық  құқықтағы  ұлттық  заңнаманың  анық  болмауы  және 
«кемшіліктер»,  заң  құжаттарының  (келісімшарттар,  шарттар  және 
т.б.)  сапасының  төмендігі,  сот-арбитражды  жүйенің  жетілдірілмеуі. 
Заңнаманың жетілдірілмеуі, меншік, жалға алу және т.б. құқықтарды 
растайтын пысықталған құжаттар 
Экологиялық тәуекелдер  
 Қоршаған  ортаны  қорғауға,  аварияларға  қойылатын  талаптар 
бөлігіндегі заңнаманың тұрақсыздығы 
 Құрылыс тәуекелдері 
 Құрылыстағы  кемшіліктер,  өнім  берушілердің  міндеттемелерін 
орындамауы,  жабдықтардағы,  технологиялардағы  кемшіліктер, 
мердігердің кінәсінен құрылыс мерзімінің бұзылуы (монтаж) 
 Әкімшілік тәуекелдері 
 Мемлекеттік  реттейтін  және  қадағалаушы  органдардан  лицензия 
және рұқсат ала алмау. Әрбір бөлінген тәуекел топтары үшін оларды 
азайтуға  мүмкіндік  беретін  тәуекелдердің  ықтимал  теріс  салдары, 
ерекше іс-шаралар ретінде айқындалуға тиіс 

173 
 
 Мысалы, маркетингілік тәуекелдерді іске асыру кредит өтеуге қажетті 
табыстың,  қажетті  көлем  мен  түр-түрде  өнімнің  өтпей  қалуына  алып  келуі 
мүмкін.  Қаржылық  тәуекелдерді  азайтатын  ерекше  іс-шаралар:  тәжірибесі 
үлкен  ірі  жобалау,  өндіру,  құрылыс  салу  және  пайдалануға  беру 
фирмаларының  жобасы  бойынша  жұмысқа  тарту,  ҚР  Үкіметінің  батыс 
кредиттеріне кепілдігін алу, ҚР Үкіметінің инвестицияларды сақтандырушы 
ретінде  қатысуы,  салықтық  жеңілдіктер  алу,  қолайлы  ахуалдарды  дамыту 
сценарийлерін әзірлеу.  
 
 Жобаны  қаржыландыру  оны  орындаудың  тиімділігін  қамтамасыз 
етудің  ең  маңызды  шарттарының  бірі  болып  табылады.  Қаржыландыру  екі 
негізгі міндетті шешуге бағытталуға тиіс: 
 
жобаны  жоспарлы  орындауға  қажетті  инвестициялар  ағынын 
қамтамасыз ету; 
 
 инвестициялардың  оңтайлы  құрылымы  мен  салықтық  басымдықтар 
алу есебінен күрделі шығындар мен тәуекелдерді төмендету. 
 Жобаны  қаржыландыру  жоспарында  тәуекелдердің  мынадай  түрлері 
қамтылуға тиіс: 
 
 жобаның өміршең болмау тәуекелі; 
 
салықтық тәуекел; 
 
берешектерді төлемеу тәуекелі; 
 
 құрылыстың аяқталмауы тәуекелі. 
Жобаның өміршең болмау тәуекелі  
Инвесторлар жобадан болжанатын кірістер шығынды жабу, берешекті 
өтеу  және  капитал  салымының  ақтауын  қамтамасыз  етуі  үшін  жеткілікті 
болатындығына сенімді болуға тиіс.            
 
 Салықтық тәуекел мыналарды қамтиды: 
 
 салық жеңілдігі жоба белгілі бір күні пайдалануға берілмейтіндігіне 
байланысты кепілдендіру мүмкін еместігі; 
 
қатысушылар    қолданыстағы,  бірақ  экономикалық  тұрғыдан  өзін 
ақтамаған жобада жұмыс істеуін тоқтатуына байланысты салықтағы ұтыстан 
айырылуын; 
 
салық  заңнамасының  өзгеруі,  мәселен,  мүлікке  салықтың  көбеюі 
немесе  жобаны  пайдалануға  беруден  алдын  амортизациялаудың  жоспарлы 
нормасының өзгеруін қамтиды.  
 Инвесторлардың  әдеттегідей,  келісімдер  мен  келісімшарттарда 
қамтылатын  тиісті  кепілдіктер  арқылы  салық  тәуекелінен  ішінара  қорғауға 
мүмкіндіктері болады.  
 
 Берешектерді төлемеу тәуекелі  
Жемісті  жобалардың  өзі  де  өндірілетін  өнімге  сұраныстың 
қысқамерзімді  азаюына,  не  нарықтағы  өнімнің  көп  өндірілуіне  байланысты 
кірістің  уақытша  азаюына  душар  болуы  мүмкін.  Осындай  ауытқулардан 

174 
 
қорғау үшін жыл сайын жобадан күтілетін кірістер берешектер бойынша ең 
жоғары жылдық төлемдерді жабуға тиісті.  
Қатысушылар  берешектердің  төленбеуінен  тәуекел  шараларын 
қолдануына болады: 
 
 резерв қорларын пайдалану; 
 
 өндірістік төлемдер; 
 
 қосымша қаржыландыру. 
 Күтілетін  табыстардың  тапшылығынан  басқа  қаржыландыру  жоспары 
белгілі бір деңгейде, мысалы, жыл сайынғы берешектер бойынша ең жоғары 
төлемдер деңгейінде тұруға тиіс берешектер бойынша резервтік қорды қамту 
ұсынылады.  
Қаржылық 
келісімдердің 
олардың 
әрқайсысында 
бастапқыда 
берешектер  бойынша  төлемдер  көзделуге  тиіс,  алдымен  резервтік  қорды 
өтеуге, кейіннен, қатысушылар мен үшінші тарап бойынша.  
Кейбір  жобаларда  берешектер  бойынша  төлемдердің  резервтік 
қорының орнына өндірістік төлемдер қағидаты қолданылуы мүмкін. Кіріспен 
қамтамасыз  етілген  жобаларда  қатысушылар  жоба  бойынша  өндірілетін 
өнімнен  алынатын  кірістің  белгілі  бір  пайызына  кепілдік  бере  отырып 
берешектер  бойынша  төлемдерді  жүзеге  асыруға  міндеттенеді.  Бұл  ретте 
берешектерді  төлеуге  арналған  қаражат  көзінен  түсетін  сомалардың 
жеткіліксіз 
болуы 
міндеттемелердің 
орындалмауы 
ретінде 
қарастырылмайды:  туындаған  тапшылық  қосылып,  берешектің  түпкілікті 
төлем мерзімі шығарылады.  
Жобада  жоба  ауқымының  тоқтауына,  елеусіз  көбеюі  немесе 
пайдалануға  берумен  байланысты  проблемалардың  пайда  болуы  себепті 
қосымша қаржыландыру мүмкіндігін қарастырады. Күтілмеген шығыстарды 
жабуды қамтамасыз ету үшін жеке кредиторлармен келісімшарт жасау қажет. 
Берешектердің  төленбеуі  тәуекелін  төмендету  бойынша  сенімді  шараларды 
жобалардың  қатысушылары  жүзеге  асырғаннан  кейін  инвестор  жобаның 
белгілі бір кезеңі немесе ол аяқталғаннан кейін ішінара немесе толық төлеуге 
тиісті кепілдікті қолдауына болады. Бұған қоса, үкіметтік ұйымдар үкіметтік 
кепілдіктерді,  сараптамалық  кепілдіктер  немесе  саяси  тәуекелді  қорғауды 
ұсына алады.  
  
Құрылыстың аяқталмауы тәуекелі 
 Егер  жоба  құрылыс  процесімен  байланысты  болса,  аяқталмаған 
құрылыстың ықтимал тәуекелін ескеру қажет. Сол себепті құрылыс басталар 
алдында құрылысқа қатысушылар мен инвесторлар оның аяқталуы бойынша 
кепілдіктерге қатысты келісімге келулері қажет.  
Жаңа  технологиялық  процесс  немесе  «ноу-хау»  қолданылған  жобаны 
инвестициялау  кезінде  инвестор  құрылыстың  аяқталуының  шартсыз 
кепілдіктерін  талап  етуі  мүмкін,  себебі  осындай  жобалар  бастапқыдан 
көзделгендерге қарағанда қымбат тұратын кепілдіктер бойынша көрсетіледі.  
 
 Инвестициялық  тәуекелдердің  төмендеуі 

175 
 
 Тәуекелдерді  талдау  және  бағалау  нәтижелері  негізделген  іс-
шараларды,  оларды  төмендетуге  бағытталған  іс-шараларды  әзірлеуге 
мүмкіндік береді, атап айтқанда: 
 
 жоба  қатысушыларының  арасында  тәуекелдерді  бөлу  (тәуекелдердің 
бір бөлігін қоса орындаушыларға жүктеу); 
 
күтілмеген шығыстарды жабуға арналған қаражатты резервтеу
 
қаржыландыру тәуекелдерін азайту; 
 
өнеркәсіптік тәуекелдерді сақтандыру; 
 
инвестициялық жобаларды сақтандыру. 
Әрбір  көрсетілген  шара  қолайсыз  оқиғалардың  туындау  ықтималын, 
олардың  үйлесуін  және  соның  салдары  ретінде  қолайсыз  факторлардың 
әсерімен шартталған қосымша шығындарды қысқартуға бағытталған.  
Алайда, инвестициялық тәуекел табиғатын және оның сандық бағасын 
ұғыну  ылғи  да  ұзақмерзімді  инвестицияларды  тиімді  басқаруға  алып  келе  
бермейді. Оны барынша азайту, жоба қатысушылары үшін қауіпсіздікті және 
қаржылық  тұрақтылықты  арттыру  мақсатында  тәуекелдің  деңгейіне  тікелей 
әсер ету тәсілдері мен әдістерін табу қажет.  
Тәуекелдерді төмендету жөніндегі іс-шаралар екі бағытта жүргізіледі: 
 
 ықтимал тәуекелдердің туындауын болдырмау 
 
 тәуекелдердің әсерін төмендету. 
 Бірінші  бағыт  тараптар  үшін  кез  келген  ықтимал  тәуекелді 
болдырмаудан  тұрады.    Тәуекелден  бас  тарту  туралы  шешімді  шешім 
қабылдаудың  кез  келген  сатысында,  сондай-ақ  фирма  қатысатын  қызметтен 
бас тарту арқылы шығаруға болады.  
Ықтимал тәуекелдердің туындауын болдырмауға жоғары көлемді заем 
капиталын  пайдаланудан  (қаржылық  тәуекелден  бас  тартылады)  бас  тарту, 
төмен  өтімді  нысандарда  инвестициялық  активтерді  (өтімділікті  төмендету 
тәуекелінен бас тарту) көп пайдаланудан бас тарту жатады.  
Тәуекелді  азайтудың  бұл  бағыты  барынша  қарапайым  және  оңтайлы. 
Бұл бағыт ықтимал шығындарды толық болдырмауға мүмкіндік береді, бірақ 
қатерлік қызметпен байланысты кіріс көлемін алуға мүмкіндік бермейді.  
Тәуекел деңгейін төмендету үшін түрлі тәсілдер қолданылады. Соның 
ішінде ең таралғаны: 
- өнім түрін көбейту (диверсификация); 
- лимиттеу; 
- өзін-өзі сақтандыру; 
-  сақтандыру болып табылады.  
 
Диверсификация  
 Тәуекелдерді  бөлу  келісімшарттық  құжаттарды  даярлау  процесінде 
жүзеге  асыралады.  Тәуекелдерді  жоба  қатысушыларының  арасында  бөлу 
кезінде мыналарды орындауға болады: 
 
 тәуекел  оқиғалары  мен  олардың  салдарын  болдырмау  бөлігінде 
жобаның әрбір қатысушысының мүмкіндіктерін айқындау; 

176 
 
 
 жобаның  әрбір  қатысушысы  өзіне  алатын  тәуекелдердің  үлесін 
бағалау; 
 
келісімшартқа тәуекел үшін қол жетімді сыйақы туралы шарт енгізу; 
 
тәуекелдерді  жоба  қатысушыларының  арасында  бөлу  және  кірістің 
паритетін сақтауға қол жеткізу.  
 Жоба қатысушысына жататын тәуекел үлесі көп болған сайын сыйақы 
да жоғары болуға тиіс.  
Тәуекелді  әділ  бөлу  оңай  емес,  инвестор  әрдайым  жобаның  құнын 
төмендетуге,  ал  мердігер  –  көбейтуге  ұмтылады.  Саудаласу  әдеттегідей, 
Паретоның: «Екі тараптың өзара келісіміндегі ешқандай да бір өзгерістер екі 
тарапқа да тиімді бола алмайды» деген қағидатына сәйкес жүзеге асырылады. 
 Күтілмеген шығыстарды жабуға қаражатты резервтеу 
 Резерв 
қорларын  құру  жұмыстың  қымбаттауы  (шығынның 
инфляциялануы)  және  жобаның  белгіленген  мерзімде  іске  асырылуы 
кепілдігімен  шарттасатын  күтілмеген  шығыстарды  өтеудің  негізгі 
тәсілдерінің бірі болып саналады.  
 Қаражатты резервтеу мынадай түрде жүзеге асырылады: 
 
 қолайсыз  оқиғалардың  ықтимал  салдары  және  оларды  шартты 
шығыстары бағаланады; 
 
 резервтер  жұмыс  түрлері  және  шығын  түрлеріне  қарай  немесе 
келісімшарттық қатынастардың құрылымына қарай бөлінеді; 
 
тәуекел  оқиғалар  туындаған  кезде  күтілмеген  шығыстарға  резервті 
пайдалану тәртібі айқындалады. 
 Егер  күтілмеген  шығыстарды  өтеу  резервтен  бөлінгенге  қарағанда  аз 
талап етілген болса, қалдық жобаның резервтік қорына қайтарылады.  
Резервтің бір бөлігі жұмыс барысында туындайтын міндеттерді шұғыл 
шешу  үшін  жобаны  басқарушының  басқаруында  болуға  тиіс.  Бұл  орайда 
есептеулердің  әрбір  сатысында  ақшалай  қаражаттың  шығыны  мен  кірісінің 
оң сальдосы сақталады.  
 
 Қаржыландыру тәуекелдерін төмендету 
Орындалмаған  жұмыстар  және  өткізілмеген  өнім  үшін  уақытылы 
есептеулердің тәуекелін азайту және жалпы қаржыландыру тәуекелін азайту 
мақсатында    берілген  мерзімде  және  сметалық  құн  шегінде  жобаны  жүзеге 
асыруды  қамтамасыз  ететін  резерв  қалыптастыру  керек.  Бұл  резерв  әдетте 
азайтуға арналған шығын сомасы ретінде есептеледі: 
 
 қосымша  шығындар  мен  ақшалай  қаражат  түскенде  үзілістерді 
қамтитын аяқталмаған құрылыс немесе өндіріс тәуекелі; 
 
 контрагенттермен  уақытылы  есептеспеу  салдары  ретінде  сату 
көлемінің уақытша азаюы тәуекелі; 
 
 салық жеңілдіктерінің алып тасталуына байланысты салық тәуекелі. 
 Шетелдік  тәжірибе  көрсеткендей,  резервтеу  есептердің  сенімділік 
кепілдігі ретінде шығынның осы сатысындағы жоспарланғанның кемінде 8 % 
болады. Бұған қоса, жобаны қаржыландырудың қосымша көздерін қарастыру 
керек.   

177 
 
  
Тәуекелді сақтандыру 
 Жобаға  қатысушы  өз  қаражаты  есебінен  қандай  да  бір  тәуекел 
оқиғаларының  туындау  ықтималын  азайта  алмаса  тәуекелді  сақтандыру 
жүзеге асырылады, яғни сақтандыру компаниясының тәуекелдері. 
Қолданыстағы қаржылық тәуекелдерді сақтандыру кезінде сақтандыру 
қызметінің  түрлерін  сыныптаушыға  сәйкес  сақтандырушы  мынадай 
оқиғаларға  сақтандыру  шарты  жасалған  адамның  табысынан  айрылудан 
(жіберілген пайда) толық немесе ішінара өтеуге міндетті: 
 
 келісілген  оқиғалардың  нәтижесінде  өндірістің  тоқтауы  немесе 
өндіріс көлемінің қысқаруы; 
 
 күтілмеген шығыстар; 
 
 контрагенттің  мәміле  бойынша  кредитор  болып  табылатын 
сақтандырылған адамның келісімшартты орындамауы (тиісінше орындамау); 
 
 өзге оқиғалар. 
Тәуекелді төмендетудің тәсілін таңдау мынадай алгоритмі бойынша іс-
шаралардың  экономикалық  тиімділігін  бағалауға  негізделуге  тиіс  екендігін 
атап өту қажет: 
 
 жобаға барынша әсер етуге қабілетті тәуекелді айқындау; 
 
қолайсыз  оқиғаның  туындау  ықтималына  қарай  арттырылған 
шығындарды есептеу; 
 
 тәуекел  оқиғаларының  ықтималдығы  мен  қауіптілігін  азайтуға 
ықпал ететін іс-шаралардың тізбесін әзірлеу; 
 
ұсынылған іс-шараларды іске асыруға шығындарды айқындау
 
тәуекелді  азайту  бойынша  ұсынылған  іс-шараларды  жүзеге  асыру 
үшін  жеткіліктілік  тұрғысынан  күтілмеген  шығыстарға  бөлінген  резервті 
бағалау; 
 
тәуекелге  қарсы  іс-шараларды  орындалуы  немесе  орындаудан  бас 
тартылуы туралы шешім қабылдау; 
 
тәуекел  оқиғаларының  ықтималдылығы  мен  салдарын  оларды 
төмендету бойынша іс-шараларға арналған шығыстарымен салыстыру; 
  
Кез  келген  тәуекелдерді  азайту  іс-шарасы  жобалық  шығындарды 
ұлғайту есебінен әрдайым «ақылы» болады. 
 
Сөйтіп, тәуекелдердің саралық талдаудың негізгі нәтижелері: жобаның 
нақты  тәуекелдерін  және  олардан  туындайтын  себептерін  анықтау, 
анықталған  тәуекелдердің  ықтимал  іске  асырылуының  гипотетикалық 
салдарына  талдау  және  құндық  эквиваленті;  залалды  азайту  бойынша  іс-
шаралар ұсынысы, және олардың құндық бағасы. Сапалық талдаудың елеулі 
нәтижесіне  қосымша  тәуекелге  тексерілетін  жобаның  барлық  факторларын 
ықтимал өзгертудің шекті мәнін айқындауды жатқызуға болады.  
Төмендегі  кестелерде  жеке  тарап  кезігуі  мүмкін  тәуекелдердің 
түрлерінен теріс салдарды азайту тәсілдері келтірілген.  
36-кесте Сақтандырумен байланысты емес тәуекелдің түрлері 
 Тәуекел түрі 
 Теріс салдарды азайту тәсілі 
Коммерциялық тәуекел 
 Қаржылық коэффициенттердің ара қатынасының шекті 

178 
 
 
деңгейін дұрыс айқындау. Осы жобаға 
инвестициялардың болжанатын рентабельділігін 
артырудың тәсілдерін дұрыс таңдау.  
 Ресурстарды оңтайсыз бөлу тәуекелі  
 Олардың болуына қарай ресурстарды бөлу кезінде 
басымдықтарды нақты да дұрыс айқындау. Өндірілетін 
өнімдердің нақты санын айқындау үшін дұрыс та нақты 
маркетингілік зерттеулер жүргізу. Матрицалық 
әдістемені қолдану. 
Клиенттердің талғамындағы 
экономикалық ауытқулар және 
өзгеруі 
 Тиімді болжау және жоспарлау 
 Бәсекелестердің іс-әрекеті  
 Бәсекелестердің ықтимал іс-әрекеттерін зерттеу және 
болжау бойынша белсенді қызмет және олардың 
маркетингілік және өндірістік қызметке есепте алу 
 Қызметкерлердің кетуіне немесе 
ереуілдерге алып келуі мүмкін 
қызметкерлердің наразылығы 
 Қызметшілер үшін әзірленген әлеуметтік-экономикалық 
бағдарламалар, олардың талаптары мен өтініштерін 
ескеру, уәждеме проблемалары, оңтайлы психологиялық 
жағдай жасау және т.б. 
 Бір жобаға үлкен қаржыны 
орналастыру арқылы капиталдың 
пассивтілігімен байланысты 
қаржылық тәуекел 
 Қаржыны дұрыс басқару, табыс алып келетін жобаларға 
пассив қаражатты орналастыру немесе пайдалы 
кредиттер беру. Бастысы, капитал «қимылсыз жатпай», 
жұмыс істеуі қажет. Тәуекелдің бір бөлігін қымбат 
тұратын және тәуекел жобаларын қаржыландыруға 
қатысуына қосу арқылы басқа фирмаларға тәуекелдің бір 
бөлігін беру, венчурлық капиталды пайдалану.  
 Менеджердің қатесі 
 Менеджердің қатесі қымбат болуы мүмкін әсіресе 
бизнестің  жауапты басты сатыларында бақылау және 
тексеру, дәлелді қайталаудың мұқият жүйесі 
 Бағаның сұраныс, табыс деңгейінің 
өзгеруі 
 Барынша мұқият болжау. Тәуекел салдарын хеджирлеу 
және басқа да жұмсарту тәсілдері.  
 Қате таңдалған жоба тәуекелі 
 Барлық «қарсы» және «қарсы емес» аргументтерді 
мұқият тексеру. Ерекше күрделі жобалар жағдайында 
нұсқаларды нақты есептеу үшін компьютерлік 
модельдеуді пайдалану 
 Осы бизнес үшін ауыр салдарға ие 
күтілмеген саяси оқиғалар 
 Мұны әрдайым болжауға және сақтандыру мүмкін емес. 
Бірақ форс-мажорлық жағдай ретінде ескеруге тиіс, яғни 
өмірлік және психологиялық схемалары 
 Күтілмеген экономикалық 
күйзелістер және стихиялық апаттар, 
экологиялық катастрофалар 
 Бұл форс-мажорлық жағдай ретінде ескерілуге тиіс. 
 Ұлттық және ұлтаралық 
наразылықтар 
 Мұны алдын ала ескеруге және болжауға болады. 
Аталған елді мекендегі ұлттық-психологиялық шарттарға 
қарай қоғаммен байланыс бойынша дұрыс жұмыс 
арқылы ауыр салдардан арылуға болады.  
 Күтілмеген үкіметтік қаулылар 
(заңдардағы, бағалардағы, 
салықтардағы және т.б. өзгерістер 
туралы) 
 Негізгі заңдар бойынша заңға тәуелді актілерді мұқият 
зерттеу қажет, сондай-ақ ахуалды жіті қадағалау керек. 
күтілмеген қаулылар болмайды. Әдетте оларды қоғамдық 
пікірді зерттегеннен кейін әзірлейді.  
 Барлық фирманың қаржылық 
параметрлерімен салыстырғанда 
құны үлкен емес мүліктің бұзылу 
тәуекелі 
 Ішкі шаралардың көмегімен өзін-өзі сақтандыру 
  Үлкен көлемдегі бір үлгілік 
мүліктің құртылу тәуекелі 
 Өзін-өзі сақтандыру 

179 
 
 37-кесте 
Сақтандыру  компанияларының  көмегімен  сақтандырылуға 
ұсынылатын тәуекелдердің түрлері 
 Тәуекелді шешудің нақты құралын таңдау кезінде жеке тарап мынадай 
қағидаттарға сүйенуі керек: 
-  жеке  меншік  капиталдың  мүмкіндігінен  асырып  тәуекелге  бармау 
керек; 
- аз мөлшерге көп мөлшермен тәуекел жасамау керек; 
Тәуекелдің салдарын болжау керек.  
Бұл  қағидаттарды  іс  жүзінде  пайдалану  осы  тәуекел  түрі  бойынша  ең 
көп  ықтимал  шығынды  есептеу  қажет  болады  дегенді  білдіреді,  кейін  оны 
аталған тәуекелге ұшырайтын кәсіпорынның капиталы көлемімен салыстыру, 
одан  кейін  жеке  қаржылық  ресурстардың  жалпы  көлемімен  ықтимал 
шығынды  ескеру  қажет.  Соңғы  қадамды  жасағаннан  кейін  ғана бұл  тәуекел 
кәсіпорынды банкротқа алып келмей ме соны айқындауға болады. Қосымша 
тәуекелдің  жекелеген  түрлерін  азайту  мынадай  тактиканы  қолдану  мүмкін 
екендігін атап өтеміз.  
Техникалық тәуекелдер. Техникалық тәуекелдер туындаған жағдайда 
техниканы  тез  арада  ауыстыру  не  оны  пайдалану  бойынша  қызметкерді 
жалдау  мүмкіндігін  қамтамасыз  ету  қажет.  Бұған  қоса,  техникамен  тікелей 
жұмыс  істейтін  қызметкерлердің  мамандығын  және  біліктілігін  қатаң 
бақылау қажет.  
Басты  назарды  қаржылық  және  экономикалық  тәуекелдерге  бөлу 
керек. Ірі жобалардың ерекшелігі – инвестицияланатын қаражаттың оңтайлы 
емес не мақсатсыз пайдаланылуы. Азайтудың бірден бір құралы – компания      
топ-менеджментінің  деңгейінде  қатаң  бақылау  белгілеу.  Аталған 

1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал