Экономикалық шолу Қазақстан Республикасының Ұлттық



жүктеу 1.02 Mb.

бет1/11
Дата01.03.2017
өлшемі1.02 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

Экономикалық шолу 

Қазақстан Республикасының Ұлттық 

Банкі 

№1, 2015 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

Мазмұны 

 

 

Проблемалар мен пайымдаулар 

Байділданова Ш.С., Құлқаева А.М. Мұнай өндіретін елдердің фискалдық саясатының кейбір 

аспектілері: мұнай кірістерін басқару және бюджеттің мұнайға жатпайтын дефициті.....................3 



Есафьева А.В. Экономикалық санкциялар. Ретроспективтік анықтама (Поправка Джексон – 

Вэниктің түзетулері, АҚШ-тың  Кубаға қарсы экономикалық санкциялары)…..……………..........14 



Шек Н.А. Қазақстан БСҰ-ға кіргеннен кейінінгі Қазақстан өңірлерінің экономикалық ахуалы 

(Қызылорда облысының мысалы үшін)…………………………… ………………………...………...20 



Тургульдинова К.И. «Жұмыс істемейтін» қарыздар мәселесін шешу жолдары...................…..…..26 

Худякова А.В. Тұрғындардың қаржылық сауаттылығын арттыру – әл-ауқатқа апаратын жол ….33 

Бисенгалиева А.М. Инвестициялық монеталар – қаржы салымдарының жаңа 

түрі...............................................................................................................................................................39 

 

Әдістеме 

Рахметова  С.К.  Ұлттық  Банк  үшін  бухгалтерлік  есеп  шот  жоспары.  Әзірлеу,  енгізу  және 

қолдану......................................................................................................................................................44 



Құлқаева А.М. Орталық банкте зерттеу бөлімшесінің ұйымдастырылуы.......................................50 

 

Исламдық қаржыландыру 



Жүнісова  Д.Р.  Исламдық  қаржыландыру  саласындағы  оқытудың  әлемдік  жүйелерін 

талдау.........................................................................................................................................................56 

 

Экономика және қаржы нарығы: аймақтық аспектілер 

Сырымбетов М.М. Жамбыл облысының уәкілетті ұйымдары мен екінші деңгейдегі банктері  

айырбастау пунктерінің қызметі туралы.................................................................................................64 



Зейрденова Ә.Б. Қарағанды облысында қолма-қол жасалмайтын төлемдер рыногінің дамуының 

ағымдағы жағдайы және оның даму келешегі........................................................................................70 



 

 

 

 

Мақалалар авторларының ой-пікірлері Қазақстан Республикасының Ұлттық 

Банкінің ұстанымымен бір-біріне сай келмеуі мүмкін 

 

 



Мұнай өндіретін елдердің фискалдық саясатының кейбір аспектілері: 

мұнай кірістерін басқару және бюджеттің мұнайға жатпайтын дефициті   

 

Байділданова  Ш.С.  –  зерттеулер  және  стратегиялық  талдау  департаменті 

Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету басқармасының бас маман-талдаушысы; 

Құлқаева  А.М.  –  зерттеулер  және  стратегиялық  талдау  департаменті 

Ақпараттық-талдамалық  қамтамасыз  ету  басқармасының  жетекші  маман-

талдаушысы. 

Мақалада  шикізат  ресурстарын  экспорттаушы  елдерде  қолданылатын  негізгі 

тәсілдер  және  бюджеттік  қағидалар,  сондай-ақ  мұнай

1

  кірістерін  басқару  жөніндегі 

шетелдік тәжірибе қаралған. Ұлттық қор қызметінің кейбір аспектілеріне, бюджеттің 

мұнайға  жатпайтын,  сондай-ақ  Қазақстанның  мұнай  байлығын  басқару  жөніндегі 

халықаралық ұйымдардың ұсынымдарына дефицитіне талдау жасалды. 

Мұнай  өндіретін  елдердің  салық-бюджет  саясаттарын  жүргізу  әлемдік  шикізат 

нарықтарындағы  бағалардың  құбылмалығы,  табиғат  ресурстарының  сарқылуы,  мұнай 

түсімдері көлемінің айқын еместігі сияқты факторларға қатысты күрделі болады [1].  

Мұнай  экспорттаушы  елдер  үшін  проциклдік  мәселесі  маңызды  болып  табылады, 

себебі  мұнай  бағасы  жоғары  болған  кезеңдерде  тез  өсетін  кірістер  мемлекеттік 

шығыстардың  тым  өсуіне  және  инфляциялық  қысымға  алып  келуі  мүмкін.  Бұл  ретте 

мұнай  бағасының  және  тиісінше  мұнай  кірістерінің  кенеттен  құлдырауы  кейіннен  елдің 

экономикалық  өсуі  үшін  теріс  салдарлары  бар  шығыстардың  күрт  қысқаруын  талап  етуі 

мүмкін [2]. 

Табиғат  ресурстарына  түсетін  кірістерді  тиімді  басқару  мұнай  өндіретін  елдердің 

мемлекеттік  саясатын  маңыз  міндеті  болып  табылады.  Халықаралық  практикада  мұнай 

кірістерін  басқару  бойынша  әртүрлі  тәсілдер  бар.  Қандай  да  болмасын  тәсілді  қолдану 

әрбір  елдің  ерекшеліктеріне:  мұнайға  тәуелділік  дәрежесіне,  мұнай  қорлары  мен  өндіру 

ауқымының  мөлшеріне,  бюджеттің  мұнай  бағасының  ауытқуына  байланысты  әлсіреуіне, 

бюджет  резервтерінің  деңгейіне,  әлеуметтік-экономикалық  даму  қажеттілігіне  қатысты 

болады [3]. 

Жоғарыда  көрсетілген  сипаттамаларды  ескере  отырып,  мұнай  экспорттаушы 

елдердегі  бюджеттік  мақсат  және  мемлекеттік  қаржыны  басқару  үшін  қолданылатын 

тәсілдер әртүрлі болуы мүмкін. 



Мұнай байлығын басқаруға арналған тәсілдер 

Әлемдік практикада шикізат экспорттаушы елдерде шикізат кірістерін басқарудың 

әртүрлі тәсілдері бар. Осындай тәсілдердің бірі бюджеттің баптарын мұнай және мұнайға 

жатпайтын түсімдер етіп бөлу болып табылады [4]. 



Бюджеттің  мұнайға жатпайтын  бастапқы  балансында  (nonoil  primary  balance) 

шикізат  ресурстарынан  түсетін  кірістер  және  мемлекеттік  кірістерге  қызмет  көрсету 

шығыстары ескерілмейді. Бұл ретте ол жалпы не мұнайға жатпайтын ІЖӨ пайыздарымен 

(non-oil GDP) көрсетілуі мүмкін.  

ІЖӨ  жалпы  көлемін  мұнайға  жатпайтын  балансты  өлшеу  үшін  пайдалану  елдің 

қаржылық  жағдайын  дұрыс  бағаламауы  мүмкін.  Мысалы,  айырбастау  бағамының 

төмендеуі ІЖӨ-нің жалпы көлеміндегі мұнайға жатпайтын ІЖӨ-нің үлесін ұлғайтуы және 

мұнайға  жатпайтын  дефициттің  базалық  бюджет  саясатындағы  қандай  да  болмасын 

айтарлықтай  өзгерістерсіз  төмендеуіне  алып  келуі  мүмкін.  Осыған  байланысты, 

бюджеттің мұнайға жатпайтын балансын мұнайға жатпайтын ІЖӨ пайыздарымен өлшеу 

елдің  шикізат  ресурстарынан  түсетін  кірістерді  пайдаланбағандағы  экономикалық 

мүмкіндіктерін жақсы көрсетеді. Халықаралық валюта қоры (бұдан әрі – ХВҚ) осы тәсілді 

мұнай  қорының  қысқа  мерзімді  ауқымы  бар  (кемінде  30  жыл)  елдердегі  фискалдық 

саясатқа арналған индикатор ретінде пайдалану қажет деп санайды [5].  

                                                           

1

 Осы мақалада кез келген шикізат тауары мұнай деп түсініледі 



 

 



Тұрақты  кірістің  гипотезасы  (permanent  income  hypothesis)  бюджеттің 

ұзақмерзімді  орнықтылығын  бекіту  және  мұнай  байлығын  ұрпақтар  арасында  әділ  бөлу 

үшін пайдаланылады. Мұнай кірістерін бөлу үшін ІЖӨ-дегі тіркелген үлесті бөлу немесе 

трансферттің мұнай байлығының таза келтірілген құнына тең  өлшемі сияқты критерийлер 

пайдаланылуы мүмкін [2]. 

Осы модель қорлардың қысқа ауқым бар елдері үшін ұсынылады, себебі ол белгілі 

бір кезеңде шығыстарды қатаң шектеуді белгіледі. 

Бұл ретте қорлардың ұзақ ауқымы бар (30 жылдан астам) елдер үшін тұрақты кіріс 

моделі  халықтың  болашақтағы  өсуіне,  ІЖӨ-нің,  мұнай  бағасының  және  қорлар 

мөлшерінің өсуіне қатысты айқын еместікке байланысты сәйкес келмейді [3]. 

Сонымен  бірге,  тұрақты  кірістің  гипотезасы  үшін  өзгертілген  тәсілдер  бар,  олар 

стандартты модельдің кейбір кемшіліктерін ескереді. Мәселен, өзгерістерді бірі «қолдағы 



алтын»  («bird  in  hand»)  тәсілі  болып  табылады,  ол  мұнай  қаражатын  инвестициялаудан 

түскен пайыздық  кірісті  ғана тұтынуды  және барлық  түсімді  толық сақтауды болжайды. 

Сондай-ақ  модель  мұнайға  жатпайтын  дефициттің  мұнай  жинақтарынан    түскен  нақты 

кірістен аспауға тиіс екенін және болашақтағы тұтыну шығыстарының ұлғаюын білдіреді. 

Осы  қағиданы  қолданатын  елдердің  бірі  Норвегия  болып  табылады,  ол  мұнай  түсімдері 

болашақ ұрпақ үшін сақтайды [5]. 

Тұрақты  кіріс  гипотезасының  өзгеше  түрі  тұрақты  кіріс  гипотезасының 

түрлендірілген  моделі  (modified  permanent  income  hypothesis)  болып  табылады,  онда 

инвестициялық шығыстардың кейіннен қысқара отырып орта мерзімді кезеңдерде ұлғаюы 

көзделеді.  Бұл  модель  ағымдағы  инфрақұрылымдық  және  әлеуметтік  проблемаларды 

шешу,  мемлекеттік  инвестициялар  есебінен  экономикалық  өсуді  қамтамасыз  ету  қажет 

болатын  елдерге  сәйкес  келеді.  Осы  қағиданы  қолданатын  елдің  бірі  Ирак  болып 

табылады.  Елдің  бюджеттік  қағидалары  мемлекеттің  жедел  экономикалық  және 

әлеуметтік  қажеттіліктерін  шешуге  арналған  негізгі  қағидалардан  бас  тартуға  мүмкіндік 

береді.  Жинақтауға  қарағанда,  тұтынуға  көбірек  бағытталған  қағида  өзін-өзі  ақтаған 

болып табылады, себебі Ирактағы мұнай қорының ауқымы ұзақ болып табылады, күрделі 

шығыстар  пайда  әкеледі,  бірақ  сонымен  қатар  қаржы  нарығы  делдалдың  рөлін 

атқармайды [3]. 

Тағы да бір тәсіл бюджеттің құрылымдық балансының қағидасы (structural budget 



balance)  болып  табылады,  ол  экономикалық  циклдің  ықпалынан  тазартылған  бюджет 

балансына негізделген. Бюджеттің құрылымдық балансын талдау қажет, себебі бюджеттің 

жиынтық  балансы  неғұрлым  жоғары  шикізат  кірістерінің  нәтижесінде  жақсарды  және 

елде  жүргізілетін  фискалдық  саясаттың  сипаттамасын  үнемі  дұрыс  сипаттай  бермейді.  

Осы  тәсіл  бюджетті  іскерлік  циклдің  ауытқуларына  сезімтал  индикаторлар  ескеріле 

отырып түзетуге мүмкіндік береді [1]. 

Бюджетті  циклдік  түзетуде  ауытқулардың  шикізат  тауарларының  әлемдік 

нарықтардағы  бағаларына,  ал  кейбір  жағдайда  ауытқулардың  жылжымайтын  мүлік 

бағаларына  ықпалы  және  кірістер  мен  шығыстардың  бюджеттік  баптарын  бұрмалайтын 

басқа  да  біржолғы  көрсеткіштер  ескеріледі.  Құрылымдық  балансты  талдау  кезінде  осы 

индикаторлар  ескерілуі,  ал  олардың  жиынтық  сальдоға  ықпалы  жойылу  тиіс. 

Экономикалық  конъюнктураға  әсер  ететін  меншікті  бірегей  факторлар  әрбір  елге  тән 

болғандықтан,  құрылымдық  балансты  бағалау  бойынша  алгоритмдер  де  әртүрлі  болады 

[6]. 


Халықаралық  практикада  бюджеттің  құрылымдық  балансын  түзетудің  көптеген 

әдістері  бар.  Мәселен,  тәсілдердің  бірі  реттеу  бағалары  қағидасы  (price  smoothing  rule

болып табылады. Осы тәсілге сәйкес бақылау бағасынан төмен болып бағаланған шикізат 

кірістері жұмсалады, ал қалғын жинақталады [4]. 

Реттеу  бағалары  қағидасында  құрылымдық  мұнай  түсімдерін  есептеу  үшін 

пайдаланылатын  шикізат  тауарының  бақылау  бағасын  айқындау  маңызды  мәселе  болып 



 

 



табылады.  Реттеу  бағалары  қағидасын  қолдану  шикізат  экспорттаушы  елдерге 

мемлекеттік шығыстардың реттелген динамикасын қолдауға көмектеседі. 

Шикізат тауарының «реттейтін» бағасын мынадай тәсілдердің бірімен айқындауға 

болады:  бағаны  тәуелсіз  сараптау  комитетінің  белгілеуі  немесе  автоматты  формулаға 

сәйкес есептеу [5]. 

Чили  тәуелсіз  сараптау  комитетінің  шикізат  тауарының  ортамерзімді  және 

ұзақмерзімді  бағасын белгілеу  мысалы болып табылады. Дамушы  елдерде сараптамалық 

және  институционалдық  әлеует  шектелгендіктен,  автоматты  формула  негізінде 

айқындалатын бағаны реттеу қағидасына таңдайды. Моңғолия, Гана және Мексика соңғы 

бірнеше  жыл  бойы  шикізат  тауарларының  орташа  бағасын  пайдаланады  және  формула 

негізінде шикізат түсімдерінің болжамын жүзеге асырады [3].  

Мұнай байлығын басқарудағы басқа тәсіл шығыстардың өсу қағидасы (expenditure 



growth  rule)  болып  табылады.  Қағида  номиналдық  немесе  нақты  көрсеткіш  бойынша, 

сондай-ақ мұнайға жатпайтын ІЖӨ пайыздарымен көрсетілген мемлекеттік шығыстардың 

өсу  деңгейіне  лимит  белгілейді.  Осындай  ереже  бюджеттік  қағидалармен  қойылатын 

шектеулер  жағдайында  мемлекеттік  инвестицияларды  кеңейту  кезіндегі  басшы  қағидат 

ретінде тиімді. Осы тәсіл кезінде мұнай түсімдері мемлекеттік инвестициялар және адам 

капиталын (медициналық  қызмет көрсету  және білім беру) дамыту  үшін пайдаланылады 

[5]. 

Инвестициялық  шығыстардың  басымдығын  назарға  алу  үшін  ағымдағы 



шығыстарға  қарағанда  күрделі  шығыстар  үшін  неғұрлым  жоғары  өсу  лимиттерін 

белгілеуге  болады.  Перуде  ағымдағы  шығыстардың  өсу  лимиттері  мұнайға  жатпайтын 

ІЖӨ  өсуіне  байланысты,  ал  күрделі  шығыстардың  өсу  лимиттері  неғұрлым  жоғары 

мультипликаторы  бар  шығыстарға  мүмкіндік  жасау  үшін  әлемдік  қаржы  дағдарысы 

кезінде  алынып  тасталды  [3].  Шығыстардың  өсу  қағидасы  көп  жағдайда  бюджеттің 

құрылымдық баласына негізделген қағидамен үйлестіріле отырып пайдаланылады. 



1-кесте 

Фискалдық саясаттың бюджеттік қағидалары

 

Бюджеттік қағида 

/зәкір 

Анықтама  

Бюджеттік мақсат 

Қорлар 

ауқымы 

Бюджеттің 

мұнайға 

жатпайтын 

бастапқы балансы 

Мұнайдан түсетін кірістер және 

мемлекеттік борышқа қызмет 

көрсету төлемдері есептелген 

жалпы сальдо 

фискалдық саясаттың 

қысқамерзімді бағамын 

бағалауға мүмкіндік береді 

 

қысқамерзімді 



Тұрақты кіріс 

гипотезасы 

мұнай байлығының келтірілген 

таза құны негізінде абсолюттік 

мөлшерде және ІЖӨ-нің %-мен 

қаражатты ұрпақтар 

арасында әділ бөлу үшін 

ақша жинақтауды 

қамтамсыз еуге көмектеседі 

қысқамерзімді 

Бюджеттің 

құрылымдық 

балансы 

арнайы формула негізінде реттеу 

бағаларын және эконометриялық 

әдіс негізінде әлеуетті ІЖӨ 

белгілеуге негізделген 

мұнай бағасының 

құбылмалылығын реттеуге 

көмектеседі 

Ұзақмерзімді 

Дереккөзі: дереккөздердің негізінде жасалды [4,5]. 

Мұнай өндіретін елдерде қолданылатын бюджеттік қағидалар барлығы үшін ортақ 

болып  табылмайды.  Жоғарыда  аталған  бюджеттік  қағидалардың  кез  келгені  таза  келгені 

не басқа тәсілдермен бірге қолданылады. Бұл ретте мұнай кірістерін басқару қағидаларын 

сақтау бюджеттің орнықтылығына кепілдік болып табылмайды, тек мемлекеттік бюджетті 

тиімді басқаруға мүмкіндік беретін құрал ғана болып табылады [6]. 



Шикізат кірістерін басқарудың халықаралық тәжірибесі 

Төменде қаралып отырған елдерде мұнай байлығын басқару үшін арнайы тәуелсіз 

қорлар  құрылды.  Сонымен  қатар,  шикізат  ресурстарына  түсетін  кірістерді  тиімді 

пайдалануға  мүмкіндік  жасайтын  және  бюджеттің  ұзақмерзімді  орнықтылығын 

қамтамасыз  ететін  әртүрлі  бюджеттік  қағидалар  енгізілді.  Бюджеттің  мұнай  түсімдеріне 

және мұнай қорларының ауқымына тәуелділігін талдау бюджет және макроэкономикалық 



 

 



саясаттың  одан  әрі  даму  перспективасын  айқындауға  мүмкіндік  береді.  Егер  мұнай 

түсімдерінің  үлесі  жалпы  бюджеттің  25%-на  джоғары  болса,  онда  ел  табиғат 

ресурстарына  тәуелді  болып  табылады.  Қорлардың  ауқымы  өз  кезегінде,  мұнай 

түсімдерінің  сарқылуын  және  ұзақмерзімді  немесе  қысқамерзімді  ағындарының 

сипаттамасын растайды (1-сурет).  

Норвегида 

мұнай 


мен 

газды  сатудан  түскен  артық 

кірістер  1990  жылы  құрылған 

Мемлекеттік  зейнетақы  қорына  

түседі,  ола  тұрақтандыру  және 

сол сияқты жинақ функцияларын 

жүзеге асырады. 

Бюджеттік 

қағидалар 

орталық 


Үкімет 

бюджетінің 

құрылымдық 

мұнайға 


джатпайтын 

дефицитінің 

Мемлекеттік  зейнетақы  қоры 

активтерінің  4%-нан  аспауы  тиіс 

екенін  белгілейді.  Қордың  нақты 

кірістілігінің  осы  мән  шегінде 

болатынын 

болжанады. 

Қағидаттың  мәні  экономиканы 

және 


мемлекеттік 

қаржыны 


шикізат ресурстары бағаларының 

ауытқуларынан қорғаудан, бұл ретте мұнай байлығынан  түсетін кірістер ғана жұмсалады, 

ал байлықтың өзін болашқ ұрпақ үшін жинақтаудан тұрады. 

Сыртқы күйзелістер орын алған және зейнетақы қорының құны кенеттен өзгерген 

жағдайда  қағида  4%-дық  нысаналы  өлшемнен  ауытқуға  мүмкіндік  береді.  Бұл  қағида 

қабылданған  сәттен  (2001  жылы)  бастап  құрылымдық  мұнайға  жатпайтын  дефицит 

орташа  алғанда  4%-дық  шектен  сәл  асты.  2007  –  2013  жылдар  аралығындағы  кезеңде 

Норвегия  бюджетінің  мұнайға  жатпайтын  дефициті  ІЖӨ-ден  0,1%-дан  5%-ға  дейін 

ұлғайды.  2013  жылы  құрылымдық  мұнайға  жатпайтын  дефицит  Зейнетақы  қорының 

активтерінен 3,1%-ды құрады (таргеттелетін көрсеткіш) [7, 8]. 



Чилиде  мемлекеттік  бюджет  кірісінің  25%-ы  мыс  секторынан  түсімдерге  тиесілі. 

2006 жылы Чилиде екі тәуелсіз қор: Зейнетақы Резервтік қоры және Экономикалық және 

әлеуметтік  тұрақтандыру  қоры  (бұрын  жұмыс  істеген  Мыс  тұрақтандыру  қорының 

орнына) құрылды. 

Зейнетақы резервтік қоры – егде адамдар мен мүгедектер үшін мемлекет кепілдік 

берген  ортақ  зейнетақыларды  және  жарналарды    қаржыландыратын,  зейнетақы  және 

әлеуметтік  міндеттемелерге  арналған  жинақ  қоры.  Экономикалық  және  әлеуметтік 

тұрақтандыру қоры – тұрақтандыру қоры, сондай-ақ экономика құлдыраған кезде немесе 

мыстың  төмен  бағасы  болған  кезде  бюджеттің  дефицитін  қаржыландыруға  және  қажет 

болған  жағдайда  мемлекеттік  борышты  төлеуге  мүмкіндік  беретін  мемлекеттік 

шығыстарды  контрциклдық  реттеу  және  икемдеу  құралы.  Қордың  қаражаты  бюджеттің 

профициті  болған  жағдайда  пайда  болады,  яғни  Зейнетақы  резервтік  қоры 

толықтырылғаннан  кейін  мемлекеттік  борыш  бойынша  төлемдерді  шегергенде 

профициттің  барлық  қалған  сомасы  осы  қорда  жинақталады.  Қордан  қаражат  алу, 

бюджеттің  құрылымдық  балансына  қарай,  яғни  дефицит  орын  алған  жағдайда  жүзеге 

асырылады. 

Бюджеттің  таргеттелетін  құрылымдық  балансы  –  Чилидің  2001  жылы  енгізілген 

фискалдық саясатының негізгі қағидасы. Қаржы министрлігі жанындағы Консультативтік 

комитеттер ІЖӨ өсу үрдісін есептейді және кейіннен фискалдық кірістерді бағалау үшін 

1-сурет 

Мұнай қорының ауқымы және  

мұнай кірістерінің бюджеттегі үлесі 

 

 



 

Дереккөзі: дереккөздердің негізінде жасалды [2,14].

 

Қазақстан 

Норвегия 

Ресей 


Әзірбайжан 

Чили 


0

5

10



15

20

25



30

35

40



45

50

0



10

20

30



40

50

60



Қ

ор

ла

р 

ауқы

м

ы

, ж

ы

лда

р 

Жалпы кірістердегі мұнай кірістерінің үлесі,  

2011-2013 жалдырдағы орташа, %-бен 

 

 



пайдаланылатын мыс бағасын болжайды. Болжанатын фискалдық кірістерге қарай, үкімет 

құрылымдық  баланстың  шамасын  белгілейді.  Бюджет  шығыстарының  мөлшері 

құрылымдық  кірістердің  деңгейімен  және  құрылымдық  баланстың  көрсеткішімен 

шектеледі.  Құрылымдық  профицит  келісілген  жағдайда,  оң  шама  тәуелсіз  қорларда 

жинақталады,  ал  құрылымдық  дефицит  орын  алған  жағдайда  –  керісінше,  қорлардан 

өтеледі. 

Негізгі  бюджеттік  рәсімдер  Бюджеттік  жауапкершілік  туралы  заңда  белгіленген, 

алайда  заңнамада  құрылымдық  баланстың  нақты  нысаналы  өлшемдері  реттелмейді.  Заң 

Президент  әкімшілігінен  жұмыстың  бірінші  жылы  құрылымдық  баланс  бойынша 

мақсатты жариялауын талап етеді. 

Құрылымдық баланс бойынша нысаналы көрсеткіш 2001 жылы ІЖӨ-ден 1%-ға тең 

профицит  ретінде  белгіленді,  2008  жылы    0,5%-ға  дейін,  2009  жылы  –  0%-ға  дейін 

дағдарыс  жағдайларында  бюджеттік  ынталандыруды  қамтамасыз  ету  үшін  төмендетілді. 

2010  жылы  құрылымдық  баланс  қағидасы  ақпандағы  зілзала  салдарынан  де-факто  күші 

жойылды.  2014  жыл  үшін  Қаржы  министрлігі  бюджеттің  құрылымдық  дефицитін  ІЖӨ-

ден  1%  деңгейінде  келісті,  бұл  Экономикалық  және  әлеуметтік  тұрақтандыру  қорынан 

қаражат алуды болжайды. 

2013  жылы  Чилидегі  құрылымдық  бюджеттік  дефицит  ІЖӨ-ден  0,8%  деңгейінде, 

ал  бюджеттің  шикізатқа  жатпайтын  бастапқы  дефициті  ІЖӨ-ден  3%  (шикізат  салаларын 

есептемегенде) болды [7,9].

  

Әзербайжанда 1999 жылы заңды тұлға ретінде құрылған Мемлекеттік мұнай қоры 

жұмыс  істейді.  Қордың  қаражаты  мемлекеттік  бюджетке  трансферт  ұсыну  және 

инфрақұрылымдық  және  білім  беру  жобаларын  тікелей  қаржыландыру  үшін 

пайдаланылады. 

Қордың  қаражатын  алудың  нақты  айқындалған  бюджеттік  қағидалары  жоқ. 

Мемлекеттік  бюджетке  трансферттер  жыл  сайын  түрленуі  мүмкін  және  мемлекеттік 

бюджет  туралы  және  тиісті  қаржы  жылына  арналған  қор  бюджеті  туралы  заңдардың 

шеңберінде бекітіледі. 

Соңғы  жылдары  трансферттер  мемлекеттік  бюджет  кірістерінің  50%-нан  астам 

болды және мемлекеттік бюджет мұнай түсімдеріне тікелей тәуелді  [10]. 



Ресейде екі қор: Ұлттық әл-ауқат қоры және Резервтік қор жұмыс істейді. Ұлттық 

әл-ауқат  қоры  Ресей  Федерациясы  азаматтарының  ерікті  зейнетақы  жинақтарын  қоса 

қаржыландыруды  қамтамасыз  ету  және  РФ  Зейнетақы  қоры  бюджетінің  теңгерімділігін 

қамтамасыз  ету  (дефицитті  жабу)  үшін  құрылды.  Резервтік  қор  мұнай-газ  кірістерінің 

федералдық  бюджетке  түсімдері  төмендеген  жағдайда  мемлекеттің  өзінің  шығыс 

міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету үшін құрылды. 

2006 жылы елдің мұнай-газ балансын қалыптастыру әдіснамасы қабылданды, онда 

бюджеттік кірістерді мұнай-газ және мұнай-газға жатпайтын кірістер деп бөлу болжанды. 

Мұнай-газ  кірістері  бюджетке  мұнай  мен  табиғи  газды  өндірген  және  сатқан  кезде 

туындайтын  табиғи  рентадан  кірістердің  түсуімен  байланысты.  Олар  Ресей 

Федерациясының  Бюджеттік  кодексінде  айқындалған.  Соңғы  жылдары  мұнай-газ 

кірістерінің  федералдық  бюджеттің  жиынтық  кірістеріндегі  үлесінің  ұлғаю  үрдісі 

байқалып отыр: 2009 жылы олардың үлесі 40,7%, 2013 жылы 50,2% болды. 

2008 жылы жаңа бюджеттік қағидалар әзірленді. Мәселен, мұнай-газ трансфертінің 

федералдық бюджетке шамасы ІЖӨ-ден 3,7% деңгейінде шектелді, ал бюджеттің мұнай-

газға жатпайтын дефицитінің шегі барынша жоғары деңгейде – ІЖӨ-ден 4,7% мөлшерінде 

белгіленді. Бұл көрсеткіштер елдің Бюджеттік кодексінде заңнамалық деңгейде бекітілді. 

Ұзақмерзімді  перспективада  бұл  шикізат  ресурстарынан  кірістердің  пайдаланылуын 

шектеуге тиіс еді. 

Бастапқыда,  2008-2010  жылдарға  арналған  бюджетте  мұнай-газға  жатпайтын 

дефициттің нысаналы деңгейге дейін біртіндеп төмендеуі,  одан кейін аталған  қағиданың 

2011  жылдан  бастап  енгізілуі  көзделді.  Алайда  өтуге  арналған  уақыт  әлемдік  қаржы 



 

 



дағдарысының салдарынан сәтсіз болды, осыған орай, жаңа бюджеттік қағидаларды енгізу 

2013 жылға ауыстырылды. 

2013 жылы бюджеттік қағидаға өзгерістер енгізілді. Мәселен, мұнайға жатпайтын 

дефициттің мөлшеріне негізделген қағида орташа баға қағидасымен ауыстырылды. Мұнай 

бағасы  қағидасы  «мұнайға  базалық  бағаны»  белгілейді,  ол  10  жылдық  кезеңге  жеткенге 

дейін есепті кезеңнің жыл сайын 1 жылға ұлғайтылуымен соңғы 5 жылдағы жылжымалы 

орташа  мән  ретінде  айқындалады.  Мұнай-газ  кірістерінің  бір  бөлігі  базалық  бағасы 

бойынша  бюджетке  абсолюттік  мөлшердегі  мұнай-газ  трансферті  ретінде  жіберіледі, 

қалған  бөлігі  (базалық  бағадан  үстеме  түсімдер)  Резервтік  қорға  жіберіледі.  Резервтік 

қорды  нормативтік  шамаға  дейін  толықтырғаннан  кейін  (2008  жылғы  ІЖӨ-ден  10%-дан 

2013  жылы    7%-ға  дейін  азайтылды)  қалған  мұнай-газ  кірістері  төмендегідей  бөлінеді: 

кірістердің    50%-ы  Ұлттық  әл-ауқат  қорына,  қалғаны  федералдық  бюджетке 

инфрақұрылымдық  шығыстарға  жіберіледі.  Бюджеттің  ең  көп  ықтимал  дефициті  1% 

деңгейінде  шектелді.  Сонымен  бірге,  есеп  айырысу  2010  –  2014  жылдар  аралығындағы 

кезеңде  тоқтатыла  тұрды,  және  барлық  мұнай-газ  кірістері  федералдық  бюджетке 

жіберілді. 

Ресей  Федерациясы  Қаржы  министрлігінің  деректері  бойынша  федералдық 

бюджеттің  мұнай-газға  жатпайтын  дефициті  2004  жылы  ІЖӨ-ден  1,8%-дан  2009  жылы 

ІЖӨ-ден  13,7%-ға дейін ұлғайды, 2013 жылы ол ІЖӨ-ден  10,3%-ды құрады [7,11,12].  

2-кестеде  қарастырылып  отырған  елдердің  мұнайға  жатпайтын  дефицитінің  бес 

жылдық кезеңдегі іс жүзіндегі көрсеткіштері келтірілген. 

2-кесте 



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал