ЕҚЫҰ-ның жұмысына күрделі



жүктеу 0.67 Mb.

бет4/6
Дата27.04.2017
өлшемі0.67 Mb.
1   2   3   4   5   6

ЕҚЫҰ САММИТТЕРІ 

ҺӘМ ХАРТИЯЛАРЫ

Осыдан ширек ғасырдан астам уақыт 

бұрын, яғни 1973 жылы Женевада жә-

не Хельсинкиде Еуропаның 33 мем 

-

ле 


кеті, сондай-ақ АҚШ пен Кана 

да-


ның сырт қы істер министрлерінің қа-

ты суы мен Еуропадағы қауіпсіздік жә не 

ынтымақтастық жөніндегі кеңес тің (ЕҚЫК) 

негізі қалана бастады. 1975 жылы шығыс 

пен батыстың, яғ ни НАТО мен Варшава 

шарты ұйы  мы на мүше елдердің, сондай-

ақ Еу ропа континентіндегі бейтарап мем-

лекет тер дің күш-жігері біріктіріліп, Хель-

синки қо рытынды актісі бойынша Еуро-

па дағы қа уіпсіздік және ынтымақтастық 

жө нін дегі кеңеске (ЕҚЫК) мүше елдер өз 

аза маттарына қатысты, сондай-ақ өз ара-

ла рындағы қатынастардың негізгі қа ғи-

даттарын бекіткен болатын. 

Ұйым саммиттерінің әрқайсысының 

орны, маңызы алабөтен. 1990 жы лы 

алғаш рет өткен ЕҚЫК-тің Париж сам-

митінде Жаңа Еуропа үшін Париж хар-

тия сына қол қойылып, бұл «қырғиқабақ 

со ғыс» дәуірінің және Еуропаның жік-

телуі аяқталғанының нышаны іспетті 

бол ды. Бұл алғашқы саммит жаңа қа-

уіп-қатерлерге қарсы тұруға және мем -

лекеттерді өзара құрметтеушілік пен 

ынтымақтастыққа шақырып қана қоймай, 

ұйымның құрылымын кеңейтті, үш өлшем 

бекітіліп, 22 ел қарулануға бақылау жасау 

үшін маңызды келісім – «Әдеттегі қарулы 

күштер туралы шарт қа» қол қойды. Осы 

саммит бары сын да ұйымның үш деңгейлі 

саяси кон  сультациялар механизмі: жоғары 

дең гейлі кездесулер (саммит), сыртқы істер 

ми нистрлері кеңесі және аға лауазымды 

тұл ғалар комитеті құрылды. 

1992 жылы тарихта «Хельсинки-2» 

деп аталған Хельсинки қаласындағы сам-

митте ұйым шеңберіндегі жанжалды ай-

мақтарға мән беріліп, ЕҚЫК алғаш рет 

БҰҰ Жарғысының 8-тарауы бойынша Ван-

куверден Владивостокқа дейінгі ара лықта 

ынтымақтастық және әскери-саяси тұрақ-

тылыққа жауапты аймақтық ұйым бо лып 

бекітілді. Ұлттық азшылық істері жө ніндегі 

Жоғарғы комиссар қызметі осы саммитте 

құрылды. 

1994 жылдың соңында өткен Буда-

пе шт саммитінің қорытындысы бойынша 

ұйым ның қауіпсіздік саласындағы рө лінің 

артуына байланысты Еуропадағы қа уіп-

сіздік және ынтымақтастық кеңесі 1995 

жылдың 1 қаңтарынан бастап қа зіргі 

Еуропадағы қауіпсіздік және ынты мақ-

тастық ұйымы болып өзгерді. 

Ал 1996 жылы Лиссабон саммитінде 

«ХХІ ғасырдағы Еуропа үшін жалпы жә не 

бәрін қамтитын модель туралы дек ларация» 

қабылданды. Бұл декла рация ЕҚЫҰ-ның 

қауіпсіздік пен тұрақтылық сақ 

таудағы 

қозғаушы рөлін айқындап берді. 

ЕҚЫҰ-ның 1999 жылы Ыстамбұлда өт-

кен соңғы саммитінде ЕҚЫҰ-ға мүше 30 

ел «Ыстамбұл хартиясын» қабылдап, Еу-

ропадағы кәдімгі қарулы күштер тура лы 

бейімделген шартқа қол қойды. «Ыстамбұл 

хартиясы» деп аталған Еуропадағы қауіп-

сіздік хартиясы ЕҚЫҰ-ның жанжал дар мен 

дағдарыстарды шешудегі ынты мақ тастыққа 

негізделген қауіпсіздік плат 

формасын, 

механизмдерін және тәсіл 

дерін бекітіп 

берді және бұл оған мү ше елдер «тәртібінің 

кодексі» ретін де саналды. 



САММИТТІҢ КҮН ТӘРТІБІНДЕ ҚАНДАЙ 

МӘСЕЛЕ ҚАРАЛУЫ ТИІС?

Егер биыл ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдер 

та ра  пынан саммит өткізу бастамасы бір-

ауыздан мақұлданып, бекітіле қалса, күн 

тәртібіне жаһандық және аймақтық қа-

уіпсіздік, лаңкестікпен күрес, Ауғанстан 

тағ дыры, трансұлттық қатерлерге қар сы 

тұру, әскери-саяси тепе-теңдіктің бұзы-

луы, жанжалды аймақтарды реттеу, 

ядро лық қауіпсіздік, экстремистік қатер-

лермен күрес саласындағы көпжақты 

ынтымақтастық мәселелері, ұйымға 

әмбебаптық си пат беру жайы талқылануы 

мүмкін. Ел ба сы айтқандай, жаһандық 

қаржы-эконо ми калық  дағдарыс  жаңа, 

әлдеқайда әділ де бол 

жап боларлық 

әлем дік тәртіпті құру ісін де барлық мем-

ле 

 

кеттердің, соның ішінде ЕҚЫҰ-ға 



қатысушы елдердің де күш-жіге рін бірік-

тіру қажеттігі туындап отыр. Бұл ба ғытта 

Қа зақстан басшысы ұсынғандай, осы за-

манғы әлемде көпшілік болып табы латын 

орташа мемлекеттердің рөлін жа һандық 

стратегиялық шешімдердің кон сенсустық 

негізде қабылдануына қол жет кізу керек.

БЕЗБЕН 


Жаһандық мәселелер саммитті қажет етеді

Марк Перрен де 

БРИШАМБО, 

ЕҚЫҰ Бас хатшысы:

Басы 1-бетте

Бұрыш айналған сайын – бір «Хаммер». «Хаммер» болғанда 

да, соның құрыш құрсанған түрі. Құрыш құрсанбасаң, 

құрисың. Қызық болғанда, Қазақстан Мемлекеттік хатшысы – 

сыртқы істер министрі Қанат Саудабаев мінген көлік бастатқан 

эскорт-керуен екіге бөлініп қалды. Жол ережесінің елесі де 

жоқ елде министр мінген көлік бір жаққа, тілшілер мінген 

микроавтобус бір жаққа кетсін. Микроавтобуста елшілік 

қызметкері жүргізушіге ағылшын тілінде сөйлегенімен, тізгін 

ұстаған ауғандық оны түсінетіндей болмады... 

Қуанышбек ҚАРИ

ЕҚЫҰ-ның құрылымы 

мен басқа да органдары 

жөнінде көп біле бермейміз. 

Сондықтан біз ЕҚЫҰ туралы 

бірқатар мәліметтер бере 

кетуді жөн көріп отырмыз. 

Бас хатшы – ұйымның бас әкімшілік 

лауазым иесі ретінде әрекет етеді, 

хатшылықты басқарады. Ол Министрлер 

кеңесімен үш жыл мерзімге тағайын-

далады. Төраға – ЕҚЫҰ-ның ағымдағы 

жұмыс тарына жетекшілік жасайды: ұйым 

жұмыс 

тарына бағыт-бағдар береді, 



жанжалдарды шешу процестерін 

бақылайды, мекемеге өкілдік жасайды. 



Cаммит – ЕҚЫҰ-ға мүше елдер Прези-

дент 


 

тері мен үкімет басшы 

ларының 

жоғары деңгейдегі кездесуі. Сыртқы 

істер министрлерінің кеңесі жылы на бір 

мәрте аса маңызды мәселелер бойынша 

тиісті шешімдерді қабылдайтын орталық 

директивалық, басшылық етуші орган 

болып табылады. Тұрақты кеңес – 

ЕҚЫҰ төрағасының жетекшілік етуімен 

тұрақты түрде саяси консультациялар 

өткізеді және шешімдер қабылдайды. 

ЕҚЫҰ-ның одан өзге Қауіпсіздік саласын-

да ғ ы   ы н т ы  

м а қ та ст ы қ   ф о ру м ы , 

Парламент тік  Ассам блеясы,  Демократия-

лық институт тар мен адам құқықтары 

жөніндегі бюросы, БАҚ бостандығы 

жөніндегі ЕҚЫҰ өкілі, Аз ұлттар жөніндегі 

Жоғарғы комиссары және ұйымның 

сырттағы 19 миссиясы жұмыс істейді. 

Сәкен КӨКЕНОВ

ЕҚЫҰ-ның 

құрылымы 

қандай?

ЕҚЫҰ-ның Хельсинки комиссиясының төрағасы, 

америкалық сенатор Бенджамин Кардин мен 

теңтөрағасы, конгрессмен Элси Хастингс Қырғызстандағы 

жағдайға байланысты өз алаңдаушылығын білдіріп

ЕҚЫҰ төрағасы Қазақстанның осы мәселеге байланысты 

қолға алған шараларын қуаттады. Олардың мәлім-

демесінде: «Біз Қырғызстан халқын сабырлылыққа 

шақырамыз және соңғы бірнеше тәулік бойы орын алған 

тәртіпсіздіктерде жақындарын жоғалтқан отбасыларға 

қайғырып көңіл айтамыз. Біз жағдайдың барысын 

қадағалаудамыз, себебі жағдай әлі тұрақсыз, бұл – 

соңғы бес жылдағы Қырғыз Республикасы Үкіметінің 

наразы шерушілердің екпініне шыдас бере алмауының 

екінші оқиғасы. Бұл оқиғаға қатысты барлық тараптар 

дағдарысты бейбіт жолмен, зорлық-зомбылықты 

тоқтатып және әділ заңды негізге ала отырып шешуі 

керек. Тонаушылық әрекеттер дереу тоқтатылуы керек. 

Дағдарысты реттеу және елге қажетті диалогты 

қамтамасыз ету жөніндегі ЕҚЫҰ-ның күш-жігерін және 

ЕҚЫҰ-ның қазіргі төрағасы Қанат Саудабаевтың Бішкекке 

арнайы елші жіберу жөніндегі жедел іс-қимылын 

қолдаймыз», – делінген.

Жарқын 

ЖҰМАДІЛОВ

ЕҚЫҰ Қырғызстанда

тұрақтылықты 

қалайды

Бұған дейін хабарлағанымыздай, 

Қырғызстандағы саяси әрі әлеуметтік 

дағдарысты реттеу үшін Қазақстан 

ЕҚЫҰ төрағасы ретінде Парламент 

Мәжілісінің вице-спикері Жәнібек 

Кәрібжановты Қырғыз еліне арнайы 

өкілі етіп тағайындаған болатын. 

ЕҚЫҰ-ның арнайы өкілі кеше Бішкекке 

барып, Қырғызстандағы жағдайды 

тезірек тұрақтандырумен байланысты 

мәселелерді талқылау үшін Қырғыз 

елінің өкілдерімен бірқатар кездесулер 

өткізді. 


РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№57 (283) 



10.04.2010 жыл 

сенбі                  



www.alashainasy.kz

e-mail: info@alashainasy.kz

5

ДЕРЕК ПЕН ДӘЙЕК



2005 жылғы санақ бойынша 

Таулы Қарабақта 137 737 адам 

тұрады екен. Оның түгелге 

жуығы армяндар – 

137 380 (99,74 %); 

орыстар – 171 (0,1%);  

гректер – 22 (0,02%);  

украиндер – 21 (0,02%);  

грузиндер –12 (0,01%); 

әзірбайжандар – 6 (0,005%); 

өзге ұлт өкілдері – 125 (0,1%).

 

?



Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

ЕҚЫҰ тарихында маңызды құжаттар қабылданған деседі. 

Рәсімделген құжаттар қандай мәселені қамтитынын айтып 

берсеңіздер.

Фархат СЕГІЗБАЕВ, Алматы облысы

Еуропадағы қауіпсіздік және ынты-

мақ тастық ұйымының тарихында бір -

неше құжаттар қабылданған. Солар-

дың ішінде бесеуі аса маңызды болып 

са налады. Құжаттардың ең алғашқысы 

– 1975 жылы қабылданып, аталған 

ұйым ның қалыптасуына ықпал ет кен 

«Еуропадағы қауіпсіздік және ын ты-

мақтастық кеңесінің қорытынды актісі», 

ал 1990 жылы екі бірдей құжат рә-

сімделді. Олар: «Жаңа Еуропаға ар-

налған Париж хартиясы» мен «Еуро-

палық қарулы күштер жөніндегі келі-

сім». Араға үш жыл салып, 1993 жылы 

«Аг рессиялық ұлтшылдық жөніндегі ке-

лісім» қабылданды. Ал ұйымның соң ғы 

Түркияда өткен саммитінде 1999 жы лы 

Еуропа қауіпсіздігі хартиясы рәсімделді.

ЕҚЫҰ тарихындағы 5 маңызды құжат 

МӘСЕЛЕ

Гүржістан 

мен Оңтүстік 

Осетия тартысы

Приднестровьедегі 

текетіреске нүкте 

қойыла ма?

Қанат САУДАБАЕВ, ЕҚЫҰ-ның іс 

басындағы төрағасы: «Қазақстанның 

ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі кезеңінде 

аймақтағы тұрақсыздықты шешуге 

басымдық беріледі». 

ТЕКЕТІРЕС ТӨРКІНІ 

Прид нестровье  (Придне стровьедегі 

Мол дова Республикасы) Еуропаның оң-

түс тік-шығысында орналасқан. Молдова 

кон с титуциясына  сәйкес,  Приднестровье 

ау  мағы Молдова Республикасының бір 

бөлігі саналады және автономды-тер-

риториялық дәрежесі бар. Алайда бұл өл-

ке Молдова тарапынан бақыланбайды. 

Тә уелсіздігін БҰҰ-ға мүше елдердің еш-

қайсысы мойындаған жоқ. 

Молдова мен Приднестровье ара сын-

дағы қақтығысқа тіл мәселесінің се беп 

болғаны белгілі. Алайда кейбір са рап-

шылар тартыстың тамыры тереңде еке нін 

меңзейді: жергілікті билік пен ірі кәсіп-

орындардың басшылары сол кезде өз 

орын дарын сақтап қалу үшін жанталасты. 

Өйт кені Молдова өнеркәсібінің 40 пайы зы 

осында шоғырланған. Сондықтан мүд делі 

топ қалыптасқан ахуалды жақсы пай -

даланып, халықты билікке қарсы ай дап 

салды. Кейбір белсенділердің елді Ру-

мынияға қосылуға шақырғаны да отқа 

май құя түсті. Бұл арада терістік көршінің 

рөлін де жоққа шығаруға болмайды. 

«КоммерсантЪ» басылымы Ресейдің 

«жанжал ошақтарын» қоздырып, сепа ра-

тистік көңіл күйді өршіту арқылы бұрынғы 

одақ тас республикаларда өз ықпалын сақ-

тағысы келгенін ашық жазды. 

Өз бетінше өмір сүре бастағаннан бе рі 

Приднестровье Молдовадан тәуелсіз бо-

луға бар күшін салды. Қазір ол – қаржы-

банк жүйесі, валютасы (Приднестровье 

руб лі) бар ел. Кишиневпен ортақ энер -

гетикалық жүйеден шығып, Тирас поль-

газтранс кәсіпорнын құрды (кейінірек ол 

Газпромға сатылып кетті). Теміржол да 

жек е-дара бөлініп шықты. 

Аймақтағы қауіпсіздікті Ресей, Молдо-

ва, Приднестровьенің бітімгер күштері, 

сондай-ақ Украина бақылаушылары 

қамтамасыз етеді.

Осы уақытқа дейін Приднестровье дә-

ре жесіне қатысты ЕҚЫҰ, сондай-ақ Ресей 

мен Украинаның қатысуымен болған көп 

келіс сөз ешқандай нәтиже берген жоқ. 

Мол дова орыс әскерінің аймақтан кетуін 

та лап етумен келеді. Алайда Мәскеу екі ел 

ара сындағы жанжал оң шешімін тапқанша, 

өз әскерінің бұл жерден кетпейтінін мәлім-

д еді. Өйткені жергілікті халықтың бейбіт 

өмі р сүруі осы әскердің арқасында-мыс. 

Ал, шындығында, 1999 жылы Ыстамбұл-

дағы ЕҚ ЫҰ  саммитінде Ресей екі жылдың 

ішінде әске рін осы елден алып шығуға 

міндеттеме алған болатын. 



КИШИНЕВ ПЕН ТИРАСПОЛЬ 

ТАТУЛАСПАҚ 

ЕҚЫҰ-ның іс басындағы төрағасы Қа -

нат Саудабаев Тираспольге барған сапа-

рында Приднестровье мәселесін жергілікті 

халық тың мүддесіне сай шешу қажеттігін 

атап көрсетті. Келіссөз «5 + 2» форматында 

жал ғасады. Ондағы жөнге салынатын 

тарап тар – Молдова мен Приднестровье; 

бітім герлер - Ресей, Украина және ЕҚЫҰ; 

бақы лаушы – Еуроодақ пен АҚШ. Айта кету 

керек, бұл келіссөз 2006 жылдың ақ пан 

айында тоқтап қалған еді. Биыл оған қаты-

сушылар  Астанаға шақырылды. Кез десу 

мамыр айының соңына жоспарланып отыр. 



Гүлнар АХМЕТОВА

ГҮРЖІСТАН – ОҢТҮСТІК 

ОСЕТИЯ ЖАНЖАЛЫ НЕДЕН 

ПАЙДА БОЛДЫ?

Гүржістан – Оңтүстік Осетия жанжалы 

80-жылдардың соңына таман тұтанды. 

Оның туындауының негізгі себебі 

осы өңірдегі ұлттық қозғалыстардың 

белсенділігінің күрт артып, этносаралық 

кикілжіңнің көрініс беруінде жатыр. 

Гүржістан әкімшілігі Оңтүстік Осетия 

аймағын өзінің бір бөлшегі деп біледі. Ал 

аймақтағы ұлттық қозғалыс иелері оны 

тәуелсіз мемлекет ретінде көргісі келді. 

Көп жылдар бойы жалғасқан кішігірім 

шиеленістер 2008 жылдың тамыз айында 

ушығып, іс  барысы насырға шапты. Оң-

түстік Осетия аймағын тәуелсіздік үшін 

күресіп жүрген күштерден азат етуге бет 

алған Гүржістан әскері өздеріне қарсы 

шыққан Ресей әскерін жолықтырды. Мәс-

кеу бұл қадамын Оңтүстік Осетияда жүрген 

азаматтарымыз бен қандастарымызды 

қорғау үшін жасалған әрекет деп 

түсіндірді. Ал Гүржістан әкімшілігі Ресейдің 

әрекетін мемлекеттің ішкі ісіне қол сұғу 

деп айыптады. Араға көп уақыт салмай 

Ресей ресми түрде Оңтүстік Осетияның 

тәуелсіздігін мойындады. Осы оқиғадан 

кейін Ресей мен Гүржістанның қарым-

қатынасы өте ауыр деңгейде жалғасуда. 

Қазіргі кезде Оңтүстік Осетия әлемдік 

қауымдастық мойындамаған мемлекет 

ретінде жеке-дара өмір сүріп келеді. 

ЖАНЖАЛДЫ РЕТТЕУГЕ 

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҮЛЕСІ

ЕҚЫҰ бақылаушылары «бес күндік 

соғыс» орын алғанға дейін де Оңтүстік 

Осетия аймағына тұрақты мониторинг 

жасаумен айналысып отырған болатын. 

Алайда қарулы қақтығыстан кейін бұл 

процесс уақытша тоқтап қалды. Ал 

еуропалық ұйымның төрағалығына 

Қазақстанның келуімен бұл мәселеге қайта 

жан бітті. Жалпы, әлемдік қауымдастық 

Оңтүстік Осетия шиеленісін реттеуді әу 

дегеннен-ақ Қазақстанның еншісіне қарай 

итерген-ді. Оның үстіне бұл мәселеде 

Гүржістан тарапы да қазақтардан көп 

үміт күтеді. Оны бірқатар кездесулердің 

барысында Тбилиси дипломаттарының 

өз ниеттерін ашық жеткізіп жатқаны 

дәлелдейді. Бұл туралы Гүржістан сыртқы 

істер министрінің орынбасары Александр 

Налбандовтың «әрине, 2008 жылы 

ресейліктердің тарапынан жасалған 

агрессиядан кейін бұл аймақтың ахуалы 

бірден шешімін таба қояды деген ойдан 

аулақпыз, дегенмен Қазақстан тарапынан 

осы бағытта нақты қадамдар жасала 

бастады» дегені бар. Қазақстан ЕҚЫҰ 

тізгінін алғаннан кейін-ақ осы іске ден қоя 

бастады. Ақпан айында ұйым төрағасы 

Қанат Саудабаев Оңтүстік Кавказ аймағына 

сапары барысында Тбилисиге арнайы ат 

басын тіреген болатын. Ол Грузия сыртқы 

істер министрі Григол Вашадземен ашық 

және оңаша кездесулер өткізді. Өйткені бұл 

– Гүржістан үшін аса өзекті мәселелердің 

бірі болып табылады. 

Бұл сапарда Қанат Саудабаев Грузия 

Парламентінде болып, Парламент 

төрағасы Давид Бакрадземен де жолықты. 

Сапар барысында келісілген жоспарлар 

мен Қазақстанның бітімгершілік миссиясы 

болашақта бұл жанжалды реттеу жолында 

өз жемісін беретініне сенім мол. 



Сәкен КӨКЕНОВ

Кәмшат САТИЕВА

Ұйымның уайымы экология 

болып тұр

Алайда осы уақытқа дейін ЕҚЫҰ ая-

сында алдыңғы екі мәселеге жіті назар ау-

дарғанымен, үшінші – экология мәселесіне 

жет кілікті дәрежеде көңіл бөлмей отырған 

се кілді. Әрине, биік мінберлерден эко-

ло гиялық мәселелер айтылады, алайда 

кө терілген проблемалар тиянақты шеші-

мін тауып жатыр деу қиын. Осыдан бір-

аз бұрын Копенгагенде бүкіләлемдік 

эко  логия мәселесі көтерілді, онда Арал, 

Балқаш проблемалары, ядролық қа ру-

сыздандыру, ғаламдық жылыну про-

цестері айтылды. Дегенмен Орта Азия 

мем  лекеттері арасында судың өзі саясатқа 

ай налып бара жатқан секілді. Мәселен, ма-

мандар Сырдария өзенін Қырғызстан мен 

Тәжікстан, Ертіс өзенін Ресей қысып отыр-

ғандығын айтуда. Тіпті Өзбекстан Орта 

Азия аймақтық экологиялық орталығын 

дамытудың ұзақ мерзімді стратегиясынан 

шығып кетті. Егер осылай жалғаса берсе, 

Орта Азияның кейбір елдерін құрғақшылық 

жайлау қаупі бар. 

Арал теңізі тек Қазақстанның ғана емес, 

бүкіл әлемнің проблемасы болып табы-

лады. Бүгінде әлемнің барлық жерінде ауа 

райының жаһандық жылыну үрдісі бай-

қалып, бұл әлемдік экологтердің дабыл 

қағуы на түрткі болып отыр. Жыл сайын ауа 

тем пературасының көтерілуі полюстердегі 

мәң гілік мұздардың еруіне алып келіп, со-

ның салдарынан мұхит суларының деңгейі 

көте ріліп, жағалау бойына жыпырлай 



ҚАҚТЫҒЫС НЕДЕН БАСТАЛДЫ?

1988 жылдың басында Таулы Қара-

бақ тың облыстық депутаттар кеңесі Әзір-

бай жаннан Таулы Қарабақты алып шығып, 

Ар мения құрамына қосу бойынша іс-

шара ларға кірісті. Әрине, мұндай шешім 

жер гілікті халықтың ашу-ызасын туғызып, 

ол жаппай этникалық қақтығысқа әкеліп 

соқ ты. Оның ақыры 1989 жылдың аяғында 

кең көлемді әскери қақтығысқа ұласты. 

Со ның нәтижесінде 1994 жылы армяндар 

Тау лы Қарабақтың бүтін территориясын 

ба қылауға алып, Әзірбайжанның 14 па-

йыз жерін иемденді. Бұл соғыста 40 мың 

адам қаза тауып, шамамен миллионға 

жуық адам туған жерін тастап, әлемнің 

түк пір-түкпіріне босып кетті. 1994 жылы 

ма мыр айында Ресейдің ара ағайындық 

тан ы туымен әскери іс-қимылды тоқтату 

ту ралы келісімге қол қойылды. Алайда ол 

мә селені түбегейлі реттеп шешкен жоқ. 

Өйт кені Әзірбайжан Таулы Қарабақты қай-

тарып алуға мүдделі, олар жері үшін қан 

төгіп, жанын беруге дайын екенін та лай рет 

мәлімдеді де. Ал Армения болса, еге   мендігі 

мойындалмаған бұл мемлекетті заң ды 

түрде танитындығын уәде етіп келеді.

ЖАНЖАЛДЫ РЕТТЕУДЕГІ 

ЕҚЫҰ-НЫҢ РӨЛІ

1992 жылы 24 наурызда Минскіде 



Әлем бойынша экология – ортақ проблема. Осы ретте ЕҚЫҰ-

ның ең негізгі көтерер үш мәселесі бар. Біріншісі – әскери-саяси 

өлшемдер (яғни қаруларды таратуды бақылау, жанжалдарды 

шешуге дипломатиялық күш-жігер жұмсау) ; екінші – адами 

өлшемдер (адам құқығын қорғау, сайлауларға мониторинг 

жүргізу) ; үшіншісі  – экономикалық және экологиялық 

қауіпсіздікті сақтауға бағытталады. 

ор на ласқан ірі қалалар, елді мекендер 

су астында қалады деген қауіп айтыла 

бас тады. Ғалымдар арада 30-40 жыл өт-

кен де, Солтүстік Мұзды мұхиттың жыл-

дың жылы мезгілдерінде толығымен мұз 

құрсауынан босанатындығын алға тар-

та ды. Әлемнің ең биік мұзарт шыңды 

Гима лай тауларының да мұздақтарына 

еру қаупі ұлғайып келеді. Егер дәл бүгінгі 

қар қынмен ол әрі қарай жүре берсе, он-

да 2060 жылдары мұздақтардың – үш тен 

екісі, ал 2100 жылдары барлығы да еріп 

кетуі мүмкін. Алайда осындай ауқым-

ды мәселелер, экологиялық апат алып 

келетін жағдайлар ЕҚЫҰ төңірегінде 

көтерілгенімен, ортақ проблеманы бірлесіп 

шешуге ықтияттық танытпай отырғандай. 

Әрине, Қазақстанның жер-жерлерінде 

ЕҚЫҰ бастамасымен Орхус орталықтары 

құрылып жатыр. Олар аймақтардың эколо-

гия лық ахуалдарының жақсаруына қызмет 

етпек. Дегенмен олардың экологияға қан-

шалықты игі септігін тигізе алатынын уа-

қыт көрсетер. Бұл жөнінде «Табиғат» 

экологиялық ода ғының төрағасы Мэлс 

Елеусізовтің пікірі төмендегідей: «Енді Қа-

зақстан ЕҚЫҰ-ға төраға болып отыр. Бұл 

ұйымның негізгі міндеттерінің бірі – эко-

логияны сақтау. Сондықтан экологиялық 

апат тардың алдын алуға Қазақстан үлкен 

ұйым төңірегінде бастамалар көтеруі қа-

жет. ЕҚЫҰ көбіне саяси, адам құқықтары 

жө ніндегі мәселелерге басымдық танытып, 

эко логияны үшінші, төртінші қатарға ысы-

рып қоюда. Сондықтан Қазақстан ЕҚЫҰ-

ға төра ға ретінде экологиялық мәселені 

ал дыңғы қатарға шығару керек деп ой-

лаймын».

ЕҚЫҰ-ға мүше мемлекеттер Министрлер 

ке ңесінің төтенше отырысында Таулы Қа-

ра бақ бойынша халықаралық конфе рен-

ция ұйымдастыру туралы шешім қабыл-

дан 


ды. Ол конференцияда Армения 

мен Әзірбайжан арасындағы қарулы 

жан 

жалды реттейтін Минск тобы тең 



төра ға ларының  институты  құрылды. 

ЕҚЫҰ Минск тобының негізгі мақсаты 

– Тау лы Қарабақ жанжалын реттеу және 

жанжалдасушы тараптар арасындағы 

түсі ністіктің сақталуына бақылау жасау. 

Ми нск тобы 1993 жылы ресми Баку мен 

Ереванға даулы аумақтарды реттеу жос-

парын ұсынған болатын. Алайда бұл жос-

парды Армения да, Әзірбайжан да қабыл-

дамады. 


Дегенмен Таулы Қарабақ проблема   сын 

келіссөздер жүргізу арқылы реттеуде соң-

ғы жылдары шамалы ілгері басушылық 

бай қалады. Беделді халықаралық ұйым-

дар, оның ішінде ЕҚЫҰ Таулы Қарабақ 

жан жалын реттеу жөніндегі Минск тобы-

ның ұсыныстарына сүйенгенді жөн санай-

ды. Өйткені Минск тобы Армения мен 

Әзір байжан арасындағы жанжалды тек 

келіс сөздер бойынша реттеу қажеттігін 

ұста  нуда. Екіншіден, алты-жеті жылға со-

зылған Армения-Әзірбайжан қақтығысы 

ЕҚЫҰ араласқаннан кейін ғана басылған 

бо латын.




1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал