Әдістемелік ұсыныстар мен нұСҚаулықтар



жүктеу 51.42 Kb.

Дата09.09.2017
өлшемі51.42 Kb.

Әдістемелік ұсыныстар мен

нұсқаулардың; әдістемелік

ұсыныстардың; әдістемелік

нұсқаулардың титул парағы 

Нысан 

ПМУ ҰС Н 7.18.3/40



Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті 

Гуманитарлық-педагогикалық факультет

 

«Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» пәнінен   5В011700 «Қазақ тілі мен әдебиеті»



  мамандығының студенттеріне арналған пәнді оқыту бойынша  

  

ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР МЕН НҰСҚАУЛЫҚТАР 

Павлодар


Әдістемелік ұсыныстар мен

нұсқауларды; әдістемелік

ұсыныстарды; әдістемелік

нұсқауларды бекіту парағы 

Нысан

ПМУ ҰС Н 7.18.3/41



БЕКІТЕМІН

ОІ жөніндегі проректор 

__________ Пфейфер Н.Э.

     


                   

20__ж. «___»____________

Құрастырушы: _____________аға оқытушы Г.А.Жұмабекова

Қазақ филологиясы  кафедрасы

 «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» пәні бойынша 5В011700

  мамандығының студенттеріне арналған

 

Пәнді оқыту бойынша  әдістемелік нұсқау



 

    


Кафедраның отырысында ұсынылды 

20__ ж. «___»_____________ №__ Хаттама 

Кафедра меңгерушісі _____________  Жүсіпов Н.Қ.    20__ж. «____» ________

Гуманитарлық-педагогикалық факультетінің ОӘК мақұлданды

                                                     

20__ ж. «___»______________ №____ Хаттама

ОӘК төрағасы _______________     

Жұманқұлова Е.Н.   20__ ж. «____» ________

                                                 

            



МАҚҰЛДАНДЫ:

ЖжӘҚБ бастығы _____________   

Варакута  А.А. 20__ ж. «____» ________

                                                                           

Университеттің оқу-әдістемелік кеңесімен мақұлданды     

20__ж. «___»______________  №____ Хаттама

    


Курс бойынша қамтылатын тақырыптар

1-тақырып.  Қазақ   хандығы   дәуіріндегі   әдебиет.     ХҮ-ХҮІ

ғасырлардағы қазақ әдебиеті.

Қазақ   халқының   қалыптасу   процесінің   аяқталуы,

феодалдық қатынастардың дамуы. ХҮІ ғ. қазақ хандығының

нығайып,   территориялық   жағынан   ұлғаюы.   Алғашқы   қазақ

заңы   –   «Қасым   ханның   қасқа   жолының»   жасалуы.   ХҮІ   ғ.

екінші жартысында әлсіреген хандықты біріктіруде Ақназар

ханның үлесі.

Асан   қайғы   (Хасан   Сәбитұлы   ХІҮ-ХҮ   ғғ.)   өмірі   туралы

мәлімет. Аңызға айналған данышпан. Аңыздардағы қиял мен

тарихи   шындықтың   көрінісі.   «Жерұйық»   идеясының   көрініс

табуы.   Асан   толғауларының   тақырыптық   ерекшеліктері,

дидактикалық   сарын.   Әз   Жәнібек   ханға   айтқан   арнау-

толғаулары.   Болжалдық   сарын.   («Ай,   хан,   мен   айтпасам,

білмейсің», «Қилы-қилы заман болмай ма» тирадасы).

Асан   қайғы   шығармаларының   жиналып   жариялануы,

зерттелу жайы. 



Ұсынылатын әдебиеттер: [1], [15], [16].

2-тақырып.  Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиеттің даму бағыттары.

Қазтуған жырау.

Қ. Сүйіншіұлы – қазақ әдебиеті тарихында шығармалары

өз атымен жеткен алғашқы автор. «Бұдырайған екғ шекелі»

толғауындағы   Қазтуғанның   өз   бейнесі.   Жыраудың

толғауларындағы суреттеулер мен образдар. 

Қазтуған   –   жорықшы,   жауынгер   жырауға   Мұрат   ақын

«Қазтуған»   деген   жыр   арнаған.   Мұнда   Қазтуған   бейнесі

жауынгер   –   жыраудың   көшпенділер   тұрмысы   тудырған

ерекше қасиеттерге баламалануы.

Ұсынылатын әдебиеттер: [1], [15], [16]. 

3-тақырып.  ХҮ-ХҮІ   ғасырлардағы   қазақ   әдебиеті  Доспамбет

жырау. Шалкиіз жырау.

  Қазақ   хандығының   құрылу   кезеңінде   өмір   сүрген,

ұлттық   әдебиеттің   қалыптасуында   көрнекті   рөл   атқарған   –

Доспамбет   жырау.   Жыраудың   өмірінен   мәлімет.   Жырау

толғауларының   басты   идеясы   –   ерлікті,   батырлықты

дәріптеу. Елді-жерді қорғау міндеті, майданда шаһит кешу,

соғысып өлу арманының көрініс табуы («Қоғалы көлдер, қом

сулар», «Айналайын Ақ Жайық», «Сере, сере, сере қар»).

Доспамбет   жырау   толғауларында   билеуші   қауымның

салтанатты өмір-тұрмысының жырлануы. Өз заманының белді

өкілі болған Доспамбеттің өмір салты көрініс табуы. («Тоғай,


тоғай, тоғай су»), дүниенің өткіншілігі, адам өмірі туралы ой

толғаныстарының жырлануы.

Ш.Тіленшіұлы   (1456-1560)   –   қазақ   поэзиясында

философиялық   бағыттың   негізін   салушы,   жаңашыл   жырау.

Жыраудың өмірбаяны. Шалкиіз - әскербасы, батыр. Поэзиясы

–   белгілі   дәрежеде   жаугершілік   поэзия,   рухы   –   ерлік.   Ұрыс

даласындағы  батырдың қимыл-қозғалысын жанды  суреттер

арқылы жеткізу, батыр бейнесінің статикалық күйде сомдалу

үлгілері.   Би   Темірге   арналған   толғаулары   («Аспанды   бұлт

құрсайды», «Қара бас күспен шалдырып»).

Арнау-толғауларындағы заман тынысы, хан мен жырау

қарым-қатынасы. Шалкиіздің ақындық шеберлігін танытатын

көркемдік тәсілдер. Жырау шығармашылығының зерттелуі. 

Ұсынылатын әдебиеттер: [1], [15], [16].

4-тақырып. ХҮІІғ. қазақ әдебиеті.   Жиембет жырау

Марғасқа жырау.

Қазақ   әдебиеті   тарихында   ХҮІІғ.   әдебиетінен   қалған

нұсқалар   өткен   дәуірмен   салыстырғанда   біршама   аз.   Бұл

кезеңдегі поэзияның ірі өкілі – Жиембет жырау және жалғыз

толғауы   ғана   сақталып   жеткен   –   Марғасқа   жырау.

Жыраулардың   шығармашылық   өмірбаяны   Есім   ханмен

байланысты.

Жиембет   Бортоғашұлы   (ХҮІІ   ғасыр)   –   Есім   ханның

әскербасы   батырларының   бірі   әрі   жорықшы   жырауы,

қабырғалы   биі.   Жырау   өмірінен   мәлімет   берер   аңыз

әңгімелер.   Жиембеттен   қалған   елеулі   мұра   –   Есім   ханға

арналған   толғаулары.   Арнау-толғауларындағы   Жиембеттің

хан   мен   халық   алдындағы   үлкен   еңбегі,   жоғары   беделді

көрініс   табуы.   Арнау-толғауларында   билеуші   мен   жырау

арасындағы   қайшылықтардың   суреттелуі   және   хан

дәрменсіздігінің әшкереленуі, толғаудың сыншылдық сипаты.

Марғасқа   жырау   (ХҮІІ   ғасыр)   –   Есім   ханның

батырларының бірі, жырау. Өткір тілді, суырып салма өнердің

шебері. Марғасқа жырау – ерлікті, беріктікті жырлаушы. «Ей,

Қатағанның хан Тұрсын» толғауының шығу тарихы.



Ұсынылатын әдебиеттер: [1], [15], [16].

5-тақырып.   ХҮІІІғ.   қазақ   әдебиеті.   Ақтамберді

жырау.   Үмбетей   жырау.   Тәтіқара   Шал   ақын.   Бұқар

жырау. Көтеш ақын

ХҮІІІ   ғасырдағы   қазақ   халқының   саяси-экономикалық

даму жағдайы. ХҮІІІ  ғасырдың қазақ қоғамының тарихында

аса   бір   қиын   да   күрделі   кезең   болғаны,   осы   кезеңдегі

қазақтар иен жоңғар қалмақтары арасындағы соғыстар.


ХҮІІІ   ғасыр   поэзиясында   жыраулық   дәстүрдің   одан   әрі

дамуы және ақындық поэзияның алғашқы өкілдерінің шығуы.

Жыраулық   поэзиясының   тақырыптық,   көркемдік   жағынан

толығуы.   Адам   образының   жасалуы,   тарихи   тұлғалар

бейнесінің   жырлануы.   Ақындар   поэзиясының   ең   көрнекті

өкілдері – Көтеш және Шал ақындардың шығармашылығы.

Ақтамберді   Сарыұлы   (1675-1768)   –   жоңғарларға   қарсы

күрес   дәуірінде   қол   бастаған   батыр,   жортуыл   жыршысы.

Жыраудың   өмірінен   мәлімет.   Ең   қиын   кезеңде   өмір   сүрген

Ақтамбердінің   жоңғарларға   қарсы   күресті   ұйымдастырушы

болғаны.   Толғауларындағы   басты   сарын     -   ерлікке,

батырлыққа шақыру. Жыраудың «Жағалбай деген ел болар»,

«Жағаға   қолдың   тигенін»,   «Жел,   жел   есер,   жел   есер»

толғауларындағы   жалғыздық,   жарлылық   мәселелерінің

жырлануы.  

                   Тәтіқара   ақын-   қазақ   халқының   тарихында   сырт

жауларға   қарсы     күрестің   ұраншысы,   жауынгер   ақын.

Тәтіқара   ақынның   Абылай   ханның   жортуыл   жыршысы

болуы.Ақын өмірінен деректер. «Қамыстың басы майда, түбі

сайда»   толғауы   ерлердің   рухын   көтеру,   жігерлендіру   үшін

айтылғаны. Абылайға арналған «Кебеже қарын , кең құрсақ»

өлеңіндегі ақынның турашылдығы.

                   Үмбетей   (1706-1775)   -өз   дәуірінің   аса   маңызды

мәселелерін   жырлаған   үлкен   тынысты   жырау.   Үмбетей

жырау   толғауларында   ел   тұрмысындағы   маңызды

мәселелер,   батырлардың   ерлігі   мадақталып,жырлануы.

Үмбетей   –Абылай   және   ХҮІІІ   ғ   батырлары   жайындағы

жырларды туғызушылардың бірі. Жырау толғауларында ел,

жер   тарихы   туралы   деректердің   берілуі.Үмбетейдің   даңқын

шығар,ан   «Бөгембай   өліміне»,   «Бөгембай   өлімін   Абылай

ханға естірту»

Толғаулары.   Жырау   шығармашылығындағы   жоңғарға

күрестің қаһарманы, атақты қолбасшы Бөгембай образының

жасалуы.


                   Бұхар   жырау   Қалқаманұлы   (1668   -1781)   –   қазақ

жыраулар   поэзиясының   алыбы.   Абылай   ханның   кеңесшісі,

ақылгөй   биі.   Бұхар   жырау   –   қазақ   халқының   ынтымағын,

бірлігін   ту   етіп   көтерген   ұлы   тұлға,   кемеңгер   жырау.

Жыраудың өмірі туралы мәлімет. Бұхар жырлары жыраулық

дәстүрдің   жалғасындай   болғанмен,   әлеуметтік-   саяси

мазмұны   мен   тақырыбы,   көркемдігі   жағынан   өзіндік

ерекшелігімен   дараланады.   Жырау   шығармашылығын

тақырыптық   ерекшеліктеріне   қарай   :   адамгершілік-

имандылық   тәрбиесін   жырлайтын   насихат   толғаулар,   ел



бірлігі   тақырыбындағы   толғаулар,   Абылай   ханға   арналған

толғаулар,   отаршылдыққа   байланысты   туған   болжал

толғаулар   деп   топтастырып   қарастыру.   Бұхардың   өзіндік

шеберлігі .

Көтеш   ақын   (1745-1818)   –жоңғарларға   қарсы   күресті

жырлаған   жауынгер     ақын.   Ақынның   тұрмыс,   кедейлік

мәселелерін жырлаған толғау жырлары. «Абылай, Ботақанды

сен   өлтірдің»,   «Күркелінің   бауыры   күнде   дауыл»,   «Арқа

Ойылдың  құба жон түсер қатар» т.б. өлеңдері.

Шал   (Тілеуке)   Құлекеұлы-   жыраулық   поэзия   үлгісінен

өзгешелеу,   жаңа   типтегі   ақын.   Шал   ақынның   өмірінен

мәлімет. Ақынның жазбаша сауаты болғандығы, өлеңдерінің

тақырыптық ерекшеліктері :этика, мораль мәселелері,

Кедейлік,   адам   өмірінің   кәрілік,   жастық   кезеңдері.   Ақын

поэзиясында   әйел   тақырыбының   ерекше   жырлануы,

шығармаларының   сатиралық   сипаты.   Шал   өлеңдеріндегі

лирикалық поэзия үлгілерінің кездесуі.

Ұсынылатын әдебиеттер: [1], [17].

6-тақырып. 

ХҮ-ХҮІІІ   ғ.   өмір   сүрген   жырау

толғауларының   тақырыптық   және   көркемдік

ерекшеліктері. 

Жыраулар поэзиясының тақырыптық, көркемдік, 

жанрлық жағынан толығуы. ХҮІІІ ғасыр поэзиясында адам 

образының жасалуы, тарихи тұлғалар бейнесінің жырлануы. 

Өлең құрылысы, өлшемі, айшықтау түрлері мен тіл 

көркемдігі.



Ұсынылатын әдебиеттер: [14], [15]. 

Қолданылатын єдебиеттер

Негізгі:

1. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – А; 2007.  



Ќосымша: 

2. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі.. –А.

1986.

3. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. Зерттеу. – А. 1989



4. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1993.

5. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. – А., 199б.

6. Келімбетов   Н.   Қазақ   әдебиетінің   ежелгі   дәуірі.

Оқулық. –А. 1986.

7. Келімбетов Н., Канафин Ә. Түркі халықтары әдебиеті.

Оқулық-хрестоматия.- А., 199 б.

8. Қасқабасов С. Казахская волшебная сказка. –А., 1972.

9. Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –А., 1991

10. Қоңыратбаев Т. Қазақ эпосы және түркология. –А.,

1987.


    11. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар.  –А., 1985.

    12. Малов С.Е. Памятники древнетюркской 

письменности. М-Л, 1979.

    13. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –А. 1985.

14. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. 

– А; 1991. 

15. Өмірәлиев Қ. 15-19 ғғ. Қазақ поэзиясының тілі. –А, 

1976. 

         



16. Мәдібай Қ. Хандық дәуір әдебиеті. –А, 1992. 

17. Қуғанов Ш. Бұхар жырау және оның заманы. –А, 



1993. 

Document Outline





©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал