Әдебиет идеологияның ең қуат ты қаруы. Әдебиет мемлекеттік



жүктеу 0.66 Mb.

бет5/6
Дата21.01.2017
өлшемі0.66 Mb.
1   2   3   4   5   6

Ғалым ЖАЙЛЫБАЙ

Қазақ стан Жазушылар одағы басқарма 

төрағасының бірінші орынбасары, халық-

аралық «Алаш» сыйлығының иегері:

– Алыс шетелдерді алмай-ақ 

қояйық, біздің елдегідей Жазушылар 

одағы ТМД мемлекеттерінің бірінде 

жоқ. Оны көріп те, біліп те жүрміз. Біз 

өз одағымызды сақтап қала білдік 

және сақтап қана қоймай, нақты іс-

шаралар атқара алатын, өз сөзін тиісті 

жерлерге өткізе алатын, қажет тұста 

елдің сөзін сөйлей алатын потен циал-

ды қоғамдық ұйымға айналдыра 

білдік. Украина, Қырғызстан, Өзбек-

стан, Тәжікстан елдерінің шығар ма-

шылық одақтары қазір қиын жағдайда 

отыр. Ресейдің өзінде бір одақ алты-

жетіге бөлініп, мәмілеге келе алмай 

жүр. Құдайға шүкір, біз сан-саққа 

бөлі ніп, бетімізбен кетпедік. Әрине, 

белгілі бір деңгейде пікір қайшы лық-

та ры мен әртүрлі көзқарастар теке ті-

ресі болып жататын шығар. Бұл – 

з а ң д ы л ы қ .   Ал а й да   қ а з а қ 

қа лам  герлерінің 

ұлт 

пен 

оның 

әдебиетіне келгенде мүдделері бір 

екеніне шүбә келтіруге болмас.

жеде аталып өтілуіне Алматы қаласының 

әкімдігі, Байланыс және ақпарат министр-

лігі, Мәдениет министрлігі мен «Диалог 

Евразия» платформасы секілді халық-

аралық ұйымның өзі атсалысып отыр. Бұл 

мерекеге Жазушылар одағының мүшелері-

мен қатар, Ресей, Украина, Белоруссия, 

Әзір байжан, Татарстан, Қырғызстан, Түр-

кия 


дан және Кавказ елдерінен 50-ден 

астам құрметті қонақ келіп отыр. Атап 

айтсақ, еліміздегі әдебиет тойына Түр-

киядан Харун Тоқақ, Исмаил Тас, Қыр-

ғызстаннан Омар Сұлтанов,  Айдарбек 

Сарманбетов, Тәжік станнан Мехмон Бахти, 

Башқұртстаннан Азамат Юлдашбаев, 

Татарстаннан Илфат Ибрагимов, Фатих 

Кутлу, Ресейден Иван Савилло, Виталий 

Мухин, Алла Боль шекова, Тұрсынай Ораз-

баева, Әзір байжаннан Елчин Гусен бейли 

сын ды  танымал  қайраткер-қаламгерлер 

қаты суда. 

Шыңғыс хан ұрпақтарының ге-

неа логиялық  тарихын  түгендеуге 

ар налған тұңғыш шығарма дү-

ниеге келді. «Шыңғыстықтар» деп 

ата ла тын  кітапты  құрас ты ру-

шылар – Ғизат Табылдин мен Ана-

толий Оло винцев. Кеше Алматыда 

жаңа туын 

дыны таныстыруға 

арналған кешке белгілі ақын, 

қоғам қай рат кері Олжас Сүлей ме-

нов, кітап авторлары және Шың-

ғыс ханның ұрпақтары қа тыс ты. 

Кітапты құрастырудағы негізгі мақсат 

– жер бетіндегі Шыңғыс ұрпақтарын 

түгендеу. Зерттеу жұмыстары көрсеткендей, 

даңқты тарихи тұлға, атақты қолбасшының 

ұрпақтары тек қана Моңғолия, Орталық 

Азия, Ресейде ғана емес, сонымен бірге 

Еуразия құрлығынан сыртқары елдерге де 

кең жайылған екен. Қазақ халқының тари-

хында Шыңғыс хан ұрпақтарының ерлік, 

батырлық істері кеңінен дәріптеледі. 

Әсіресе, билеушінің тікелей кіндігінен 

тараған ұрпақтары арасында атағы алты 

қырдан асқан қолбасшы, хандардың ел 

тарихында алар орны ерекше. Солардың 

қатарында Алаш ұлдары, әсіресе қазақ 

халқының соңғы ханы – Кенесарыны 

өзгеше құрмет тұтады. Авторлардың сөзіне 

қарағанда, мұндай кітаптың өмірге келуі 

заңды. Авторлар 10 жыл бойғы зерттеу 

жұмыстары барысында XIII-XXI ғасырлар 

аралығындағы Шыңғыс ұрпақтарын түгел-

дей қамтыған. Кітапта Еуразия құрлығында 

өмір сүрген түркі мемлекеттері билеу ші-

лерінің 5000-нан астам есімдері жазылған. 

Мұндай ғылыми жұмысты атқару үшін 

авторлар америкалық биолог, гене тик тер-

дің көмегін пайдаланған. 



Нұрмұхаммед МАМЫРБЕКОВ

Шыңғыстықтар 

шындығы

Бұл кітап бұдан бұрын Жазушылар ода-

ғы ның 70 жылдығына орай 2005 жылы 

«Ана тілі» баспасынан жарық көрген жи-

нақ тың  толықтырылған  нұсқасы. 

Бұл нұсқаға шығармашылық одақтың 

1-құрылтайы мен 13-құрылтайы (1934-

2009 ж.ж) аралығындағы қаламгерлердің 

әдеби-шығармашылық өміріндегі елеулі 

оқиғалар мен мерейлі мерекелер, Қазақ-

стан Жазушылар одағы басқармасы тара-

пы нан жүзеге асырылған әр алуан тақы-

рыптағы игілікті іс-шаралар тізбегі 

ен гі зілген. Сондай-ақ осы аралықта өткен 

құ рылтайларда жасалған баяндамаларға 

да орын берілген. Осынау шежірелі жи-

нақты баспаға дайындау ісінде «Ан Арыс» 

баспасының бас редакторы болған, өмір-

ден ерте кеткен талантты жазушы Талап тан 

Ахметжанның да өлшеусіз еңбегі бар. 671 

беттен тұратын қалың жинақты құрас тыр-

ғандар – Әбдәлхамит Нарымбетов, Еркін 

Жаппасұлы, Серікжан Қажи және Қайыр-

ниса Жұмабаева. Жауапты редакторы – Ға-

лым Жайлыбай. 

«Айтулы шығармашылық одақтың 75 

жылдық өміріндегі үлкенді-кішілі оқиғалар 

аса көп. Бұл шағын шежіреде сол әдеби 

шаралардың бәрін қамту мүмкін емес. 

Сондықтан шежіреде Жазушылар ода ғы 

төңірегіндегі атқарылған істердің не гізгі, 

маңызды дегендерін қамтуды мақ 

сат 

тұттық»  дейді  жинақты  құрас ты ру шы лар.



Бек МЕРГЕН 

Қазақстан Жазушылар 

ода ғының 75 жылдығы қар-

саңында «Ан Арыс» бас пасынан 

«Әдеби өмір шежіресі» атты 

анық тамалық  жинақ  жарық 

көрді.

Шежіре 

толықтырылды

Нұрғис


а ЕЛЕУБЕК

ОВ (фо


то)

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№162 (388) 21.09.2010 жыл, сейсенбі                 



www.alashainasy.kz

6

e-mail: info@alashainasy.kz

АЛАШ АЗАМАТЫ

?

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Әлем әдебиетінде мұндай аңыз ХVII-

ХVIII ға сырларда өмір сүрген әйгілі ағылшын-

ир ланд жазушысы Джонатан Свифтке қа-

тысты ай тылады. Шіркеуде дінбасылық ете 

жүріп, әде биетті жанына серік қылған Свифт 

жұм ба ғы көп жан болған. Ол сөз өнерін 

қиял-ғажайып хикаялармен ұштастыра 

отырып, иронияны әлеуметтің өзекті мәсе-

лесін қоз ғау ға пайдалана білген тұңғыш 

қаламгер сана 

ла 


ды. Свифт кітаптардан 

кішкене үй салған деседі. Оның ішіне ойдан 

құрастырған «ли ли пут», «гуигнгнма» сияқты 

кейіпкерлерін орналастырып ойнайтын 

болған. Бірақ жазу 

шы мұны ойын деп 

есептемеген, өмірге солар дың көзқарасымен 

қарап, кейде шындық қай сы, қиял қайсы, 

ажырата алмай кетеді екен. «Гулливердің 

саяхаттары»  атты  фан тас ти ка лық  тетралогия 

осылай дүниеге келді. Кеңес драматургі 

Григорий Горин осы аңызды негізге ала оты-

рып, «Свифт тұрғызған үй» деген пьеса жа-

зып, мұны режиссер Марк Заха ровтың көр-

кем фильмге айналдырғаны белгілі. Айта 

кетейік, Свифт ойдан шығарған «лилипут» 

сөзі әлем тілдерінің біразының сөздік қорына 

еніп кетті. 



Бір әйгілі жазушының ергежейлілерге арнап кітаптан үй салғаны туралы жиі 

айтылады. Оның аңыз екені, ақиқат екені белгісіз. Бұл қай жазушы туралы?

Ләззат СЕЙСЕНБАЕВА, Ақтөбе қаласы

Кітаптан үй тұрғызған қай жазушы?

ДАТ!

Қадыр МЫРЗА-ӘЛИ, Қазақстанның Халық жазушысы: 

– Қадыр аға, қай заманда да қо ғам-

дық ойға қозғау салуда жазушылардың 

алдыңғы қатардан көрінгені анық. Осы 

орайда, сіз қаламгерлер қауымының 

жалпы қоғамдағы рөлін қалай баға ла-

ған болар едіңіз?

– Тарихи-қоғами тұрғыдан келгенде, 

әри не, жазушылар қоғамдық мәселелерге 

ара ласпай тұра алмайды. Өмір де, қоғам да 

ортақ. Ал қоғам адамдардан тұрады ғой. 

Сондықтан бұл кейде «саясатпен шұ ғыл-

данайын» дегеннен шықпайды, өмірдің 

заңдылықтарынан, көзқарастардан туады. 

Бірақ, шынымды айтсам, мен өзім, негізі, 

қоғам дық шаруаларға көп араласқандарды 

ұнатпаймын. Рас, жазушының өзінің табиғи 

көргені, білгені, аңғарғаны болады. Көр кем-

өнер адамының соған байланысты өзі 

пайымдаған нәрселерін айтып жүруі артық-

тық етпейді. Оның үстіне, қай мем ле кет те 

өмір сүрсе де, қай халықтың өкілі бол  са да, 

қаламгердің қоғамнан тыс өмір сүре алмай-

ты ны – даусыз нәрсе. Дегенмен қоғамдық 

жұ мыс бір бөлек, көркем шы ғар ма бір бөлек. 

Бізде ана шаруаға да, мына шаруаға да 

белсене араласып кетіп, қыза-қыза келе со-

ның бел ортасынан табы лып жүретін кейбір 

ағайын дар бар. Өз ба сым олардан бө лек-

теумін. 


– «Ақын болу – шарт емес, азамат 

болу – парызың» деген сөз бар ғой. Әйт-

се де сіз жазушы қайраткерлігінің бел гілі 

бір шектен аспағанын жөн са 

най 

сыз 

ба?

– Әрине, жазушы қоғамдық мәсе ле лер-

ге белгілі бір дәрежеде араласуы керек. Бірақ 

мен оларды айтулы қайраткер деп айта 

алмаймын. Жан-жақты қадағалап жүр-

гендегі байқайтын нәрсем – шетел пар ла-

менттерінде жазушылар, суретшілер, жалпы, 

өнер адамдары өте сирек кездеседі. Есесіне, 

заңгерлер,  философтар,  әлеу мет та нушылар 

өте көп сайланады. Басқа жақтан, басқа бір 

қоғамдық шаруалармен келіп араласуы 

мүмкін, бірақ мәдениет өкіл дерінің тікелей 

сол қазанның ішінде қай нап жатуы некен-

саяқ. Әрине, өз қоға 

мы 

мыз 


дың ауруын, 

сырқатын білуге тиіспіз. Кейде сол аурумен 

ауырып қалуға да тура келеді. Мысалы, тіл 

мәселесіне араласпай тұра алмайтының тағы 

белгілі. Қоғам бол ған нан кейін онда өзге ріс-

тер болмай тұр майды, басқа халықтармен 

араласпай тұр май сың. Баяғы социалистік 

қоғамда  «ин терна цио нализм»  деген  жалғыз 

ауыз  сөз бенен  бар лы ғын  жуып-шайып, 

жұрттың бәрін бірік тіріп жібергісі келіп тұрды. 

Бірақ ол бол майды ғой. Әр халықтың өз 

ұғымы, өз қасіреті, өз мақсаты бар. Мысалы, 

өзіміз осы Алматыда оқу бітірдік, үйлі-жайлы 

бол 


дық. Сол кездерде тұңғыш баламды 

сабаққа берейін десем, қазақша мектеп жоқ. 

Ал оған қалай араласпайсың? Ара ла са сың. 

Содан шауып жүріп, жабылып қал 

ғалы 

тұрған жалғыз қазақ мектебін аяғынан қай та 



тұрғыздық. Тіпті Алматының қазақы ла нуына

қазақ мектептерінің қарасы кө беюіне тікелей 

осы жазушылардың ықпалы ба сым болды. 

– Шешімін таппай жатқан мәселелер 

бү гінгі күні де көп қой. Қаламгерлер қа-

зір неге ықпалды күшке айнала ал май 

отыр? 

– Қоғамның өзекті мәселелерінің бар лы-

ғына бірдей жазушылардың араласуы мін-

детті емес. Былай алып қарасаң, жазудың өзі 

де – қайраткерлік. Өз басым «Қозғап отырған 

мәселелерің, тақырыбың мемле 

кет 

тік, 


ұлттық идеяға сай келіп, елдік мақ сат қа қыз-

мет етіп жатса, сол да жетеді» деп ойлаймын. 

Кез келген жерде сөйлеп, кез кел ген нәрсеге 

өңешіңді созып керек емес. Біздің қолымызда 

қалам бар. Ең әуелі сол қаламға арқа сүйеуге 

тиіспіз. Салмақты ма 

қа 

ла жаз. Орынды 



пікірталастарға аралас. Жа нашырлық көрсет. 

Оның өзі де аз нәрсе емес. 



– Сіз қазақтың ардагер жазу шы ла-

рының бірісіз. Жазушылар одағымен 

сонау Сәбит, Ғабит, Ғабиден, Жұбан 

ағалардың кезінен бері байланыстасыз. 

Жалпы, осы қазақ қаламгерлері әуелде 

қандай мақсатпен одаққа топтасты және 

ол мақсат ақталды ма? 

– Қазақ жазушыларының о бастан қай-

ғыр ған, жаны ауырған мәселесі, ол – ұлттық 

мәдениет мәселесі болды. Бұл – тіпті одақтың 

құрылуынан талай жыл бұрын басталған 

нәрсе. Мысалы, кезінде Ахмет Байтұрсынов, 

Құдайберген Жұбановтар да осы тұрғыда 

жанын сала күресті, сол үшін талай азап та 

шекті. Мысалы, Құдайберген Жұбановтың 

сотталу құжатында «ұлтшыл», «Жапонияның 

тыңшысы» деген айыптау жолдары бар. 

Неге? Өйткені сол кездің өзінде-ақ ақылы 

асқан, білімі толысқан ғалым «жапон тілі мен 

корей тілі түркі тіліне жатады» деген пікір 

айтқан. Сол үшін ғана «аналарға бүйрегі 

бұрып отыр, бұл – ұлтшылдық» деп қырғын 

салған. Ал дәл бүгінде бүкіл дүниежүзінің 

түрколог ғалымдары жапон тілінің де, корей 

тілінің де түркі тіліне өте жақын екендігін 

сөзсіз мойындап отыр. Мәселен, пира ми-

даның суретін салсаң, оның басында қазақ-

тар, татарлар, ноғайлар, өзбектер, қырғыздар 

болып келеді де, ең аяғында корей мен жа-

пон тілдері тұрады. Өкінішке қарай, кезін де 

осыған араласқан адамдардың бәрі таяқ 

жеді. Қазір ондай қысым жоқ. Заман түзелді. 

Жақсы айлар, жақсы жылдар әлі де алда деп 

ойлаймыз. Бірақ халық жоғалып кетпеуі 

керек. Мысалы, сол сотталғандардың көбі 

– социа лизмнің қиындықтарын сезгендер. 

Міне, бұлардың күресі, сен айтқан әлгі 

қоғам 


дық, мемлекеттік шаруаларға әсер 

еткен діктің, сол үшін күрескендіктің арқа сын-

да орын алып отыр. Ал енді қазір бәріміз жа-

зуымызды тастай салып, қоғаммен шұғыл-

да натындай, алып бара жатқан ештеңе жоқ. 

Бірақ «бәрінен тыс жүру керек» деген тағы да 

дұрыс емес. Ақылға сыятын әдеттер мен 

әрекеттер аясында қоғамдық ой-санаға 

ықпал ету, үн қосу – Жазушылар одағының 

қай заманнан бергі мақсаты, мұраты. Және 

ол өзінің бұл міндетіне әлі де адал болып 

қала береді. 



– Әйтсе де бір кездерде «Осы Жа зу-

шы лар одағы керек пе, жоқ па?» деген 

де мәселелер көтерілді ғой... 

– Неге керек болмасын, керек. Ол дау-

лар ға кезінде мен де араласқанмын. Сондағы 

пікірім – бұл мәселеге біржақты қарауға бол-

майды. Жазушылар одағы тірілер түгіл, өл-

ген дерге де керек. Олардың ұрпағына керек. 

Біреудің жесірі қалады, біреудің жетімі қала-

ды. Соларға кім көмектесуі тиіс? Енді бір 

жазу шылардың мерейтойлары өтіп жатады. 

Мысалы, Әбу Сәрсенбаев, Әлжаппар Әбі-

шев, Дихан Әбілевтердің тоқсан жыл дық та-

ры көзі тірі кездерінде лайықты түрде атап 

өтіл  ді. Солардың тойын өткізіп, елге сіңірген 

ең  бегін лайықты бағалауда да, басқа мәсе-

ле 

 

лерге қатысты да одақ қыруар шаруа 



атқарды. 

– Одақ ұйытқы болған сол елеулі ша-

ра 

лардың ішінде өзіңіз куә болған, 

есіңізде қалған іргелі бір істер бар ма? 

– Шын мәнісінде, одақтың араласпаған 

шаруасы кемде-кем. Қазақ мектептерінің 

көп теп ашылуына ұйытқы болғаны өз ал-

дына, одақ жазушылардың өздері үшін де 

қан шама игі істер атқарды. Мысалы, 1950 

жылдары баспалардан жылына әрі кеткенде 

10-15-ақ кітап шығатын. Бірте-бірте соның 

қара сын көбейтті. Аударма жұмысын жан-

дандырды. Тіпті тек аудармашылығы арқы-

лы ғана Жазушылар одағына мүшелікке 

өткендер де болды. Тағы бір жайт, мәселен, 

сол 1960 жылдарға дейін қазақтардың көп-

том дығы ешқашан шыққан емес болатын. Ең 

алғаш рет сол жылдары М.Әуезов пен 

 

 



С.Мұқа новтың алты томы, Ғ.Мұстафиннің екі 

томы, Ғ.Мүсіреповтің үш томы, сотталып кет-

кендерден ең бірінші рет Сабыр Шәріпов 

аға мыздың екі томы, Сәкен, Ілияс, Бейім бет-

тер 

дің шығармалары бес томдап, алты 



томдап шыға бастады. Бұл – бұрын-соңды 

болмаған нәрсе. Ол кездерде одақты бас-

қарған Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, 

Әнуар Әлімжанов, Әди Шәріпов 

тер 

дің 


барлығы да әдебиетке, жалпы, қазақ қа жаны 

ашыған үлкен тұлғалар болды. 



– Жалпы, мемлекеттік, ұлттық идео-

ло 

гияны қалыптастыруға жазушылар 

қауымы қаншалықты әсер ете алды 

және бүгінгі ықпалы қалай болып 

отыр? 

 – Қаншалықты ықпал ете алғанымызды 

қай дам, бірақ біз бүкіл болмысымызбен, 

арман-ойымызбен қай уақытта да ұлттық 

мүдде жағындамыз. Шындығында, өткен 

қоғам қазақ тіліне жайлы қоғам болды деп 

айта алмаймын. Сөйте тұра, қазақ тілі кере-

мет байыды. Мысалы, бір ғана Ісләм Жарыл-

ғапов деген ағамыз көркем аударманың 

өзіне қаншама еңбек сіңірді! Біз Алматыға 

келгенде «аялдама» дейтін сөз болмайтын, 

«автобус тоқтайтын жер», «троллейбус тоқ-

тай тын жер» дейтінбіз. Ал сол І.Жарылғапов 

«аялдама» мен «балмұздақтан» басқа да 

қандай керемет сөздерді қолданысқа енгізіп 

кетті! Яғни тіл дамып жатты. Бірақ арха-

изимдер өлді. Мысалы, «ұшақ» деген сөзге 

қарсылығым жоқ. Ал енді «сынып» деген сөз 

ше? Негізі, «класс» дегеннің бірнеше мағы-

насы бар. Соның бәрін жиып әкеп, бір ғана 

«сынып» сөзіне теліп қоюға болмайды ғой. 

Бұл жердегі айтайын дегенім – аударма 

мәсе 

лесіне өте абай болу керек. Сосын, 



меніңше, халықаралық терминдерді аудару-

дың қажеті жоқ. Тілдегі ауыс-түйіс – заңды 

нәрсе. Мысалы, орыстың өзіне біздің «арба», 

«боран», «бүркіт» сияқты қаншама сөзіміз 

кірді! Өзіміз де араб, парсы тілдерінен талай 

сөзді алып отырмыз. Бұл – тілді байытудың 

бір жолы. Қарап отырсаң, қазір бүкіл түркі 

тілдері бойынша сөздіктің ең әдемісі және 

көбі – қазақ тілінде. Біздің он томдық түсін-

дір ме сөздігіміз Осман түріктерінде жоқ, 

олар да екі-ақ томдық қана сөздік бар. Біздің 

тіліміз – керемет бай тіл, кестелі тіл. Осы тіл 

үшін күрес жүрмесе, оған жазушылар, 

ғалым дар ықпал етпесе, осындай сөздіктер 

шығар ма еді, тіл дамыр ма еді?! 

– Рас, сөздіктер түр-түрімен, том-том 

бо лып шығып жатыр. Бірақ, жалпы ал-

ғанда, мейлі аударма жағынан болсын, 

мейлі термин тұрғысынан болсын, тіліміз 

соңғы уақытта мейлінше ақсап, кері ке-

тіп бара жатқан сияқты... 

– Ойлап қарасаң, күні кешеге дейін бүкіл 

меке мелерде орыс тілінің дәурені жүріп, 

қазақ тілі босағада қалып келді. Бұл – содан 

қалған жұтаңдық. Қазіргі күнімізді онымен 

салыстыруға болмайды. Алматыда бұрын 

қазақша жалғыз ғана мектеп болса, қазір 30-

40 мектеп бар. Жоғары оқу орындарында 

қазақ бөлімдері ілуде біреу ғана кездессе, 

қазір жаппай ашылып жатыр. Осылардың 

бәрі прогресс қой. Мен қазақты былай 

қойып, осы қаладағы армян, әзірбайжан 

өкіл дерінің өз балаларын қазақ бала бақ ша-

сына, қазақ мектебіне беріп жатқанын көр-

дім. Яғни қазақ тілінің болашақтағы қажет-

тілігін олар да сезіне бастады. Міне, осындай 

мақсат болмай, осындай мүдде болмай, 

ешқандай шаруа нәтиже бермейді. Менің 

үшке толмаған немерем бар. Сол қазақша 

сөйлегенде, тіпті миыңды айналдырып жібе-

реді. Демек, тенденция, бағыт осыны талап 

етіп отыр. Ал қазір өзі де ата болып отырған 

үлкен балам, кішкентай кезінде айналаның 

бә рі қазақ бола тұрып, үйден қазақша сөйлеп 

шығып, орысша сөйлеп кіретін. Біз ұрыса-

тын быз, ол «менімен қазақша сөйлесетін 

бала жоқ» деп жылайтын. Яғни ол кездегі ауа 

райының өзі қоғамға икемделіп кеткен 

болатын. Құдайға шүкір, қазір қайта түзеліп 

келе жатыр. 



– Ал терминдерді қалыптастыру ба-

ғытында неге соншама олқылыққа жол 

беріліп отыр? Ғылыми атауларды былай 

қойғанда, жоғарыда айтылған «сынып» 

сияқты қарапайым сөздердің өзіне тиім-

ді балама таба алмауымыз нелік тен? 

– Егер біздің бәленбай ғасырдан бері 

келе жатқан мектептеріміз болған болса, 

«класс» дегеннің де баламасы болар еді ғой. 

Мұның бәрі – Қазан төңкерісінен бері қарай 

келе жатқан дүниелер. Тіпті мектеп дегеннің 

өзі де – қазақтың сөзі емес, арабтың сөзі. 

Бұдан «тіліміз жұтаң» деген түсінік тумауы 

тиіс, бар мәселе – жаңадан енген ұғымдарды, 

сөздерді өз таным-түсінігімізге сай екшелеп-

текшелеп қолдана алмай отырғанымызда. 

Бірақ бәрін жоққа шығаруға болмайды. Біз 

қазір үлкен ұмтылыспен үлкен қарқынға 

көшіп келе жатырмыз. Бұдан былай бір сөзі-

міз жерде қалмайды. Рас, ашынамыз, ашы-

ғамыз, «неге бәрі тез бола қоймайды?» 

дейміз. Оның бәрі орынды. Өйткені біз ана 

тілін сағынған елміз, өткеннен опық жеп, 

өкінген елміз. Қалай болғанда да мен қазақ 

тілінің де, қазақ елінің де болашағы өте зор 

деп есеп теймін. 

– Қазіргі әдеби интеграция туралы не 

ой лайсыз? Біздің қаламгерлеріміз бұл 

орайда қаншалықты белсенділік, икем-

ді лік таныта алып отыр? 

– Бұл – өте дұрыс мәселе. Бірақ бұл ретте 

мынаны ескеру керек. Қоғам өзгерді және 

сол мезетте жазушыларға өте қиын болды. 

Жазушылар одағы тіпті жабылып қала 

жаздады. Өйтіп-бүйтіп жүріп қоғамдық 

мекеме ретінде ғана ұстап қала алдық. Бұрын 

да қоғамдық ұйым болатынбыз. Бірақ ол 

кезде мемлекет өзі қаржыландыратын, 

әдебиеттің әртүрлі жанрлары бойынша түрлі 

секциялар, күллі аппарат жұмыс істейтін. 

Соның бәрі қожырап, әдеби газет-журнал-

дардың өзі жекешеленіп кетті. Кейіннен 

соның бәрінің соңына түсіп жүріп, қайта 

қалпына келтірдік. Ал бұл аз жұмыс па? 

Мысалы, құрып кетуі де мүмкін еді ғой. 

Жазушылардың көптігі мен еңбекқорлығы, 

үкімет басында отырған ақылды-ақылды 

азаматтардың ықпалдылығы арқасында біз 

сақ талып қалдық. Газеттер мен журналдарды 

қайы рып берді. Рас, баспа мәселесінде үзіліп 

қал ған, әлі де жалғаспай жатқан желілер 

бар, кітап саудасы деген атымен жоқ. Енді 

осы ларды қалпына келтірсек, шын мәнісінде, 

жап-жақсы ұлт республикасына айна-

ламыз. 


– Ал тікелей әдебиетке көшсек, бүгінгі 

сөз өнерінің дамуы қай деңгейде? Әдеби 


1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал