Әдебиет идеологияның ең қуат ты қаруы. Әдебиет мемлекеттік



жүктеу 0.66 Mb.

бет2/6
Дата21.01.2017
өлшемі0.66 Mb.
1   2   3   4   5   6

HandyPay қызметінің 

қызығын көрейік

Инновацияға негіз-

дел  ген  ақпараттық  тех-

но логия қазіргі таңда ғы-

лы ми жаңалық күйінде 

қал май, сіз бен біздің күн-

де лікті  қажеттілігімізді 

өтеуге де жарай бастады. 

Басқаны қоя тұрғанда, енді 

банктегі есепшотты ұялы 

телефоныңызбен бас-

қаруға мүмкіндік туып отыр. 

Қазақстан бойынша алғашқы 

сервис болып табылатын бұл 

жүйені «Альянс Банкі» АҚ 

іске қосты. 

Болатбек МҰХТАРОВ

2. Банктен есепшот ашу 

және HandyPay жүйесіне 

және HandyPay жүйесіне 

қосылу жөнінде келісімшарт 

қосылу жөнінде келісімшарт 

жасаңыз. Есепшотты толтыруды 

жасаңыз. Есепшотты толтыруды 

ұмытпаңыз.

ұмытпаңыз.

1. Банк бөлімшелерінің 

1. Банк бөлімшелерінің 

біріне келіңіз.

біріне келіңіз.

3. Сіздің ұялы телефоныңыз бірнеше 

3. Сіздің ұялы телефоныңыз бірнеше 

минут ішінде аталған жүйеге 

минут ішінде аталған жүйеге 

қосылады. Тіркеу жазбасын іске 

қосылады. Тіркеу жазбасын іске 

қоссаңыз, төлемдерді орындауға 

қоссаңыз, төлемдерді орындауға 

кірісе аласыз.

кірісе аласыз.

Банктің өз тұтынушылары үшін енгізіп 

отыр  ған жаңа сервисі HandyPay деп атала-

ды. Мұның күрделі ештеңесі жоқ, бұл – жай 

ғана мобильді операция, яғни қалта теле-

фоныңыздан SMS-хабарлама жіберу ар қы-

лы Альянс Банкіндегі есепшотыңызға қаржы 

аударуға немесе одан қаржы алуға мүм кін-

ді гіңіз бар. Банк ел аумағында қыз мет көр-

се тетін барлық ұялы байланыс опе ра торы-

мен келісім жасап, тұтынушыларға ортақ 

бір ыңғай қысқа нөмірді енгізді, ол – 2588, 

яғни, бұл – HandyPay-ді пайдалану нөмірі. 

Жаңа қызмет түрі ұялы телефон мар касына 

тәуелді  емес  және  тран з ак ция лардың  теле-

фондағы бірліктерге ешқандай әсері жоқ. 

HandyPay пайдаланушылары бан ктегі есеп-

шотқа ақша аударымдарын жасау үшін SMS-

хабарламаның мәтінінде ақша алатын 

пайдаланушының телефон нөмірін және 

соманы көрсету қажет. Ау да рымды алу шы-

ның шотына ақша авто мат ты түрде қо сы-

лады. Ал оның ұялы теле фо нына есепшотқа 

соманың келіп түскені туралы SMS-хабар-

лан дыру жолданады. Түсінікті болу үшін 

мысал келтірейік, бала 

ңыз 

дың банктегі 



есепшотына 5500 теңге аудару қажет болып 

қалды делік. Оның ұялы телефонының нөмі-

рі – 8 777 789 63 70. Операцияны орындау 

үшін 2588 қысқа нөміріне 7777896370 деп 

жазып, ашық орын қалдырғаннан кейін 

5500 сандарын теріп, хабарламаны жол-

дай 

сыз. Жүйе теле 



фоныңызға әрекетті 

растауды талап ету сұранымын жібереді. 

Телефондағы хабар лама арнайы кодпен 

расталғаннан кейін санаулы минуттан соң 

көзделген қар жы аударылымы іске асады. 

Төлемдерді не месе аударымдарды жаса-

ған 

да ақша ұялы байланыс абонентінің 



дербес шоты нан емес, Альянс Банкі клиен-

ті нің ағым дағы шотынан алынады. Қызметті 

пай  да ла нушылар  өз  шоттарын  Альянс 

Банкінің кез келген есеп-айырысу-кассалық 

бөлім ше лерінде, Cash-In функциясы бар 

банко мат тарда,  сондай-ақ  Интернет-

банкинг арқылы толықтыра алады. 

HandyPay-дің көмегімен тағы бір ма ңыз-

ды операцияны іске асыруға болады. Ол 

банктегі есепшотта жатқан қаржы ар қы лы 

жаңа сервиске қосылған ұялы теле 

фо-


ныңыздың балансын толтыруға мүм кін дік 

бар. Күнделікті күйбең тірліктен мысал 

келтірер болсақ, айталық, сіздің ба ла ңыз-

дың телефонының балансы таусылып қал-

ды. Сол кезде сіз байланыс карточкасын 

сатып алу мен терминалдарға баруға уа қыт 

кетірмей,  ағымдағы  есеп шо ты ңыз дың 

есебінен оның балансын әп-сәтте толтыра 

аласыз. Балаңыз ғана емес, осындай мұқ-

таж дыққа тап болған досыңыз бен басқа да 

жақын адамдарыңыздың телефонын бір лік-

терге қарық қылуға таптырмас мүм кін дік 

туып отыр. Ал енді мұны жүзеге асы 

ру 


механизміне келсек, бұл да қарапайым. 

Мәселен, сіздің досыңыздың телефон нөмірі  

8 777 779 52 63 болса, оны 1000 бір  лікпен 

толтыру үшін 2588 нөміріне BEELINE 

7777795263 1000 деген маз 

мұн 


дағы 

хабарлама жолдасаңыз болғаны. Бұл қызмет 

телефон балансын толтыру үшін ғана ашыл-

ған екен деп ойлап қалмаңыз. HandyPay 

қызметінің көмегімен банктегі есеп шоты-

ңыздан телекоммуникациялық опе раторлар, 

кабельді телеарналар, ком му налдық, жет-

кізу және жарнама мен бас 

қа да түрлі 

қызметтер үшін тө 

лем жасауға болады. 

Айталық,  сізге  «Шығыс энер го трейд»  ком-

муналдық кә сіп орнына төлем жа сау қажеттігі 

туындады. Сол кезде HandyPay-ге қосылған 

теле 

фоннан 2588 нөміріне мекеменің 



атауын, учаске атауын, ағымдағы есепшот 

нөмі рін және ауда ры латын төлем сомасын 

араларына орын қалдыру арқылы жазып, 

хабарлама жол дайсыз, ары қарай жоғары-

дағы опера ция қайталанады. 

Тұтынушылардың, әрине, ең алдымен, 

сер вистің қауіпсіздігі туралы орынды сұрақ 

қоятыны сөзсіз. Банк тарапынан клиенттер 

мен олардың есепшоты қауіпсіздігінің 

барлық шаралары жасалған. Ұялы теле фон-

да HandyPay-ді пайдалану үшін арнайы 

пароль болады және телефоннан жаса ла тын 

әрбір транзакция бірегей сеанстық код пен 

расталып отырады. Ал телефонды жоғалтып 

алған жағдайда әдеттегідей бай 

ланыс 


операторына оны оқшаулау тура лы хабар 

берілуі керек, сол сияқты банк ке хабарласып, 

есепшотты құлыптау туралы өтініш жасалуы 

тиіс. Төлемдерді жүргі зудің механизмі – 

пайдаланушының төлем операцияларын 

міндетті растауы, жіберілетін SMS-хабар-

ламаларда жеке мәліметтердің, шот нөмірі 

мен клиенттің карточкалары нөмірлерінің 

көрсетілмеуі, жүйедегі сәйкестендірілуі – 

осының бар лы ғы клиенттерді үшінші жақтың 

қар жыны кездейсоқ немесе қасақана рұқ-

сатсыз есептен шығару жайттарынан сақтан-

ды ра ды. Тұтынушыларды ойлантатын тағы 

бір жайт – қызметтің тарифі. HandyPay-ді 

пай да лану үшін кемінде екі хабарлама жол-

дауыңыз қажет болады, қазіргі ұялы бай-

ланыс тарифі тұрғысынан алғанда, бұған 

14-18 теңге ғана жұмсалады деген сөз. Ал 

есепшоттан сауда және сервистік кәсіп орын-

дарға төлем жасау операциясы үшін банктің 

комиссиялық салымы 30 теңге болса, 

клиенттің есепшотына қатысты қар 

жы 

аударылымдарын жасауға 100 теңге алы-



нады. Альянс Банкі іске қосқан бірегей сер-

вис туралы толық мәліметті www.handypay.

kz сайтынан алуға болады.

Асқар БИШІҒАЕВ,

«Альянс Банкі» АҚ басқарма төрағасының 

орынбасары:

— Бізде бұл қызмет қазақстан дықтар 

арасында кеңінен пайдала нылады де-

ген пайымдауға барлық негіздемелер 

бар. Себебі бұл қара пайымдылығымен, 

ың ғайлы лығымен  және  қауіпсіздігімен 

ерек шеленеді. Біз клиенттеріміздің қа-

шықтықтан, тез әрі уақытын үнемдеп өз 

ақшасын аударуға және қызметтерге 

төлеуге мүмкіндік алғанына қуа ныш ты-

мыз. Енді біздің клиенттеріміз Банкпен 

SMS-хабарламалар арқылы қатынаса 

алады.

Басы 1-бетте

«Бір ел – бір кітап» акциясының 

идеясы АҚШ-тың «Бір кітап – бір 

Чикаго» және «Егер де бүкіл Сиэтл 

бір кітапты оқып шықса...» атты 

көпшілікке танымал кітапханалық 

жобаларының негізінде дүниеге 

келген. Бір кітапқа арналған жал-

пы қалалық оқу мерекесінің идея-

сын АҚШ-тың солтүстік-баты сын-

дағы ірі қала Вашингтон штатында 

Сиэтл көпшілік кітапханасының 

кітап орталығы ұсынған. 1998 

жы лы «Егер де бүкіл Сиэтл бір 

кітап ты оқып шықса...» ұранымен 

бі рінші рет өткізілген акцияның 

мақ саты – Сиэтл халқының бірлігін 

ны ғайту және оқуды насихаттау. 

Ак ция Чикаго, Буффало, Рочестер 

қа лаларында да өтті. «Бір ел – бір 

Чи каго» бағдарламасы чикаголық 

муниципалитеттің белсенді қол-

да 

уымен чикаголық көпшілік 



кітап  хананың 

бастамасымен 

ұйым  дас тырылған.  Бұл  үрдіс  біз-

дің елде де жалғасып келеді. 2008 

жы лы қазақ халқының заңғар жа-

зушысы Мұхтар Әуезовтің «Қилы 

заман» шығармасы жыл кітабы 

ретінде жарияланса, 2009 жылы 

ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың 

«Жан сөзі» шығармасы таңдалды. 

Ал биылғы жылдың наурызынан 

басталған дәстүрлі «Бір ел – бір 

кі тап» акциясында сарапшылар-

дың тұжырымынан кейін бүкілха-

лықтық оқуға Жұбан Молдаға-

лиев 


 

тың «Мен – қазақпын» 

поэ   ма сы  таңдалып  алынды.

Жуырда Forbes журналы биылғы 

жылдағы ең бай он жазушының 

тізімін жариялаған болатын. Олар 

2009 жылдың маусым айынан 2010 

жылдың маусымына дейін жалпы 

есепте 270 миллион доллар пайда 

көрген екен. Бұл тізімде «Өрмекші ке-

ліп» және «Бойжеткенді сүйіп» ро-

ман 


дарының авторы, америкалық 

жа зушы Джеймс Паттерсон көш бас-

тап тұр. Ол бір жыл ішінде 70 миллион 

дол ларды олжалаған. Екінші орынға 

вампирлер жайындағы «Сумерки» 

романының авторы Стефани Майер 

шықты. 30 тілге аударылып, тара лы-

мы 100 миллионға жеткен бұл шы-

ғар ма көрермендердің көзайымына 

ай 


налған фильмнің сюжетіне де 

арқау болды. Үшінші орынға бір 

жыл да 34 миллион доллар пайда 

көрген Стивен Кинг ілінді. Ол көбіне 

қорқынышты хикаяларды баян-

дайды. Төртінші орында – 32 мил-

лион дол лар табыс көрген Даниела 

Стил, бе 

сінші – Кен Фоллетт (20 

млн), ал тыншы – Дин Кунц (18 млн), 

жетінші – Джанет Иванович (17 

млн), сегізінші – Джон Гришем (15 

млн), Николас Спаркс (14 млн) тұр. 

Ал бірнеше жыл бойы алғашқы 

орынды босатпай келген «Сиқыршы 

бала Гарри Поттердің хикаялары» 

кіта бы ның  авторы  Джон  Роулинг 

биыл 10 миллион доллар табыспен 

оныншы орын ға түсіп қалыпты. 


РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№162 (388) 21.09.2010 жыл, сейсенбі



www.alashainasy.kz

3

e-mail: info@alashainasy.kz

 

Еліміздегі өзге ұлт театрларында қазақ жазушыларының шығармалары неге сахналанбайды? 



Жәди 

ШӘКЕН, 

жазушы: 

Есмұқан ОБАЕВ, 

М.Әуезов атындағы 

Қазақ мемлекеттік 

ака демия лық 

драма театрының 

директоры:

Әуезхан 

ҚОДАР, 

ақын, 

аудармашы:

?

А Л А Ш Т Ы   А Л А Ѓ Д А Т Ћ А Н   С А У А Л

А Л А Ш Т Ы   А Л А Ѓ Д А Т Ћ А Н   С А У А Л

– Әрбір ұлттық сахна дербес дүние деп саналады. 

Сондықтан кез келген ұлттық театр өзінің қалаған шығар-

масын қойғысы келеді. Мәселен, ұйғыр театры ұйғыр 

драматургтерінің шығармаларын қой 

ғанды қалай 

ды 

деген сияқты. Әрине, мұның ешқандай кемшілігі не 



сөкеттігі жоқ. Оған ренжудің де ешқандай реті байқал-

майды. Біз қазақ жерінің иесі болған дықтан, мұндағы 

ешқандай шағын ұлт тарға қысым жаса мауымыз керек. 

Жалпы, театрлар, ондағы қойылымдар бауыр малдық 

ынтымақтастық арқылы дамуы тиіс. Егер өзге ұлт 

театрларына қазақ жазушыларының шы ғармалары ұнап 

жатса, олар міндетті түрде соны сахна лайды. Екіншіден, 

біз өзіміздің ұлттық драматур гиямызды дұрыс насихаттай 

алмай жүрген сияқтымыз. Осы мәселені жолға 

қойғанымыз дұрыс. 

– Осыған дейін біз қазақ әдебиетінің классиктері саналатын Мұх-

тар Әуезов, Ғабит Мүсірепов сынды жазушыларды Толстой, 

Чеховтардың шекпенінен шыққандығын көрсеткіміз келді. Оны 

бүгінгі ұрпақтың бойына мықтап сіңірдік. Соның салдарынан біз 

өзіміздің төл әдебиетімізге менсінбей, мұрын шүйіре қарайтын 

болдық. Біз өзіміздің ұлттық құндылықтарымызды бағалай алмай 

жатқанда, өзге ұлттар біздің әдебиетті не қылсын?! Біз өзге ұлт 

әдебиетін қазақ оқыр мандарына жеткізуге бейімбіз, ал өзіміздің бай 

шығармаларымызды басқа тілдерге аудара алмай отырмыз. Осы 

мәселені қолға алғанда ғана, өзге ұлт театрлары қазақ жазушы-

ларының шығармаларын кеңінен сахналайтын болады. 

– Менің ойымша, біз басқа театрларға міндет жүктеп, 

тап 

сырма бергеніміз дұрыс емес. Сондай-ақ өзге ұлт 



театрларында қазақ жазушыларының шығармалары 

қойылмай жатқан жоқ деген де – жалған сөз. Мәселен, 

Лермонтов атындағы орыс театрының тарихында Абай 

пьесасы екі рет сахналанған. Орыс театрларында С.Жү-

нісов, Д.Исабеков, өзге де қазақ жазу 

шыларының 

пьесалары қойылып жатыр. Сонымен бірге кәріс театры-

ның репер туарында «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» пьесасы, 

Петропавлдың орыс театрының репертуарында «Ш.

Уәлиханов» туралы пьеса бар. Әрине, өзге ұлт театрлары 

үнемі қазақ жазушы ларының шығармаларын сахналай 

бермейді. Себебі олардың да өз талғамы бар, оларға да 

көрермен керек.

ӘДЕБИ КЕҢЕС



Дайындаған Нұрмұхаммед МАМЫРБЕКОВ

СИЯСА


УЫТ

ОЙ-КӨКПАР



Басы 1-бетте

Сәбит ДОСАНОВ, 

жазушы

 Дидар АМАНТАЙ, 

жазушы

Әдебиет – әсемдікке құштарлық. Кешегі 

кеңес заманында мемлекет әдебиетті 

идеологияның басты қаруы етуге, 

жазушыны өзіне бағындыруға тырысты. Ал 

қазіргі егеменді елде әдебиетті мемлекеттік 

идеологияға бағындырудың қажеті жоқ. 

Егер әрбір мемлекет өз әдебиетінің жоғары 

дәрежеге жеткенін қалайтын болса, онда 

әдебиетке еркіндік берілуі тиіс. Яғни 

мемлекеттің әдебиетке ең үлкен 

қамқорлығы – ол еркіндік, әдебиеттің алғы 

шебінде жүрген таланттарға, жастарға 

деген қолдауы. Алайда мемлекеттің 

әдебиет өкілдеріне көрсеткен көмегі 

жазушыны ештеңеге міндеттемеуі тиіс. 

Жалпы, әлемдік әдебиеттегі жазушылар 

қауымы барлық адамзатқа ортақ заңдарға, 

өз елінің конституциясына бағынады. Қай 

елде болмасын, жеке жазушыларға 

арналған заңның қажеті жоқ. Яғни жазушы 

халықты арандататын, зорлық-зомбылыққа 

шақыратын, қылмысты насихаттайтын, 

басқа да заңға қайшы келетін тақырыптарға 

қалам тартпаса болғаны. Қаламгер 

әдебиетке не үшін келеді? Ол өзінің айтары 

бар болғандықтан әдебиетке келеді. 

Жазушы өзіне ұнайтын, талабын 

қанағаттандыратын дүниені жазуға 

тырысады. Егер жазушының шығармалары 

көпшіліктің көңілінен шығып, халықтың 

игілігіне айналып жатса, онда мұндай 

шығарма халықтық сипат алады. Алайда 

әрбір жазушы өзінің қаламынан шыққан 

дүниенің бәрін халықтық болуы керек деп 

Әдебиет мемлекеттік идеологияға 

қызмет етуі керек пе?

Қаламұш қалғып кетпесін...

Меніңше, біздің еліміздің қаламгерлері 

көркемсөзде де, көсемсөзде де өз 

дәрежесінде белсенділік танытып жүр деп 

батыл айта аламын. Қазіргі кезде мем-

лекеттік идеология жүз пайыз әдебиеттен 

көрініс тауып жүр деуге болмас, дегенмен 

белгілі бір дәрежеде белді-белді жазушы-

ларымыз мерзімдік баспасөз беттерінде 

өздерінің публицистикалары арқылы, 

сөйлеген сөздері арқылы пікірлерін жет кізіп 

жүр. Әрине, өткен ғасыр басындағы «Оян, 

қазақ!» деген Міржақып, Әлихан, Ахмет 

секілді Алаш арыстарындай үлкен 

белсенділік, ұлт үшін бәйгеге басын тігу 

байқалмайды. Кеңес заманында ком-

мунистік идеология жазушыларды жақ-

сылап пайдаланды. Сондықтан сөз өнері нің 

өкілдеріне барынша жағдай жасалып, 

кітаптарын шығарды, кітаптары ның тара-

луын қамтамасыз етті, қаламақы төледі, 

яғни жазушы қауымын мемлекет идео-

логиясының сөзін сөйлетуге тырысып 

бақты. Сондықтан ол замандағы жазушы-

лардың басым бөлігі идеологияның 

сойылын соқты. Бірақ қылышынан қан 

тамған кеңес заманының өзінде көркемсөз 

шеберлерінің арасындағы үлкен таланттар 

идеологиядан ауытқып, халықтың сөзін 

сөйлеуге де тырысты. Туған халқының ба-

сындағы қасіретті көріп, сезіне білген 

жазушылар халықтың рухын ояту үшін өз 

шығармаларын қару етті, айтар сөздерін 

астарлап жеткізді. Өйткені жазушы – ең 

алдымен халықтың адамы. Халықтың мұң-

мұқтажын шығармаларына арқау еткен 

әдебиеттің көрнекті өкілдері Абай, 

Махамбетті айтпағанда, бертінде талай 

жастың ғұмырын қиған Желтоқсан көте-

рілісіндегі ақиқатты алғашқы болып Жұбан 

Молдағалиев, Салық Зиманов секілді 

қайраткерлер қаймықпай айтты.Тағы бір 

мысал, кеңес үкіметі кезінде «Қазақ 

ұлтшылдығы» деген қаулы қабылданған 

болатын. Осы қаулыға қарсы шығып, басын 

бәйгеге тіккен қаламгеріміз Әзілхан 

Нұршайықов еді. Мұндай мысалдарды 

көптеп келтіруге болады. Қазіргі кезде 

мемлекет әдебиет өкілдеріне жағдай жасап 

отырған жоқ. Жазушыларымыз сұраншаққа 

айналды. Кітаптарын шығару үшін кім 

көрінгеннен көмек сұрайтын болды. Жазу-

шыларының жағдайы нашар елдің 

идеологиясы да күшеймейді, халқы да алға 

баспайды. Сондықтан қазіргі таңда 

еліміздегі әдебиет пен өнерге қатысты 

үлкен бағдарлама керек. 

ӘДЕБИЕТ – СӨЗБЕН 

ӨРІЛГЕН ӨМІР

Әр дәуірдің рухани сұранысына 

байланысты түрлі әдеби жанрлар алға 

шығып, қоғамның қажеттілігін қанағат-

тандырып отырады. Жиырмасыншы ға сыр-

ды қазақ әдебиетінің алтын ғасыры деп 

атауымыздың себебі – барлық жанр дың 

қарыштап дамығандығында, соның 

нәтижесінде сүбелі дүниелердің, сүйекті 

туындылардың өмірге келгендігінде болса 

керек. Тәуелсіз ел атанып, қоғамдық фор-

мация өзгеріске түскенде ұлттық әдебиетте 

де динамикалық көрсеткіштің төмендеп 

кеткендігі анық байқалды. Мұның салдары 

әдебиеттегі кейбір жанрлардың кенжелеп, 

тіпті мүлдем тоқтап қалуына әкеп соқ-

тырды. 

Қазіргі таңда қазақ поэзиясының 



қадамына сүйсінетіндер көп. Тастай теңеу 

мен оралымды ойды кестелеп жеткізудің 

шеберіне айналған аға буын кейінгі 

жастардың аяқ алысына, қалам сілтесіне 

көңілдері толатын сыңайлы. Рас, поэзиямыз 

әлдеқашан әлемдік деңгейге жетіп, 

формалық ізденістерге тыңнан түрен салып 

жатқандығы анық. Жетіспей тұрғаны – тек 

аударма. Сапалы аударма болса қазақ 

ақындарын әлем халқы әлдеқашан танитын 

еді. Сондай-ақ поэзиядағы баллада 

жанрының назардан тыс қалып бара 

жатқандығы көңіл қынжылтады. 

Проза жанрында да жетістіктеріміз көңіл 

то 

ғайтарлық. Бір өкініштісі – мұнда да 



жетістікті айту үшін өткенге көз жүгіртуге 

тура келеді. Бүгінгі таңда әңгіме, повесть, 



Әдебиет – тұтас ұлтты, қала берді адамзат баласын гуманистік 

идеямен өмір сүруге үндейтін ғаламат құрал. «Әдебиеті мықты елдің 

ғана рухы жоғары» деген ғұламаның аузынан шығып, ғаламға тараған 

және де ақиқаттығымен әспеттелген пайымды пікір бұл ғасырда да 

маңызын жоймақ емес. Еңсесі тік, рухы асқақ халықтың ғылым-білім 

бәйгесінде бағы жанып, толағай табысқа кенелері және хақ. Бұл ретте, 

рухани кемелдену жолында әлемдік әдебиеттің ажырамас бөлігі – 

ұлттық жазушылық машықтың алар орны орасан.

Дархан БЕЙСЕНБЕКҰЛЫ

роман жазылып жатыр-ақ, дегенмен де 

драматургия, детектив, фантастика, 

бестсел 


лер тәрізді заманның, қоғамның 

сұранысына сай қызмет қылатын жанр-

лардың дамуы кенжелеп тұрғандықтан, 

оқырман мен қаламгердің арасы алшақтап 

кетті. Бұл – көз жеткен шындық. 

Адамзат баласының жабық қоғамда 

өмір сүре алмайтындығы ақиқат. Жер бетін-

дегі оқырманның талғамын, сұра 

нысын 

әлемдік қаламгерлер қалып 



тастырады. 

Қазақ оқырманы ағылшын, орыс я қытай 

тілінен түпнұсқаны оқуға да қауқарлы ғой. 

Демек, әлемдік ахуал әсер етіп қалыптасқан 

халықтың рухани сұранысын қамтамасыз 

ете отырып (бірақ ол деңгейге түспей), 

олардың талғамын ұлттық колориті жоғары 

туындыларды түрлі формалық тәсілдермен 

жеткізу арқы лы жаңа сатыға көтеру – қазақ 

қаламгерінің парызы. 

Ескі сүрлеуге түсіп, ұзақ-сонар баяндау, 

дүмбілез диалогтер оқырман қауымды 

әлдеқашан жалықтырғаны белгілі. Кеңестік 

кезеңдегі «мазмұны – социалистік, фор-

масы – ұлттық» ұстанымды өзгертіп, түпкі 

мән-мағынаны ұлттық болмыстың 

қазығына байлап, формасын заманауи 

үлгіге салып, оқырман қауымға ұсыну – 

уақыт талабы. Бұл ретте модернистік, 

постмодернистік және басқа да ағымдарға 

да үрке қараудың қажеті жоқ. Себебі бұл 

үлгілердің де түп мақсаты – өмірлік 

шындықты өзге, қалыптасқан жүйеден 

бөлек ой-ағымда жеткізу. 

Әдебиет – ұлттық сана-сезім формасы. 

Бұл тұрғыда қазақ әдебиеті өзіне тән 

дербестігін, ұлттық тілін, маңызын жоймас 

тақырып пен идеясын, этикалық және 

эстетикалық идеалын сақтаған жағдайда 

ғана прогрессивті әлем әдебиетінің 

мұхитына құяр арналы өзен болары 

сөзсіз. 


ҚАҺАРМАН ҚАЙДА, 

КЕЙІПКЕР КІМ?

Латынамерикалық жазушылардан 

бастау алған ой-ағымы бар, оқиғасы жоқ 

жанрдағы жазу стилі, қаһарманы бол-

майтын, бас кейіпкерінің өзі екінші, үшінші 

кезекте ғана көрінетін туындылар әңгіме-

романда міндетті түрде бас кейіпкер, яки 

қаһарман, жағымды және жағымсыз 

кейіпкер болуы тиіс деп санайтын әлемдік 

әдебиет өкілдерін, соның ішінде қазақ 

қаламгерлерін де қатты састырды. Тіпті 

кейіпкер таппай, қаһарман іздеп қиналды. 

Ендігіде әдебиетте ерлік, қаһармандық 

мадақталмайтынын, керісінше, адамның 

жан дүниесіндегі қайшылықтар, мінез, 

көңіл күй алға шығатынын анық ұқтық. 

Қазақ әдебиеті қаһармансыз болуы 

мүмкін. Бірақ кейіпкерсіз болмайды. Біздің 

әдебиетіміздің кейіпкері – ұлттық мінездегі 

болмысы былғанбаған, бітімі құлданбаған

санасы уланбаған тәуелсіз қазақ. Мейлі ол 

шаруа, қойшы, ұстаз яки депутат болсын. 

Кейіпкердің қызметі, әлеуметтік статусы 

маңызды емес, маңыздысы – оның 

жүрегіндегі ұлтқа деген, туған топыраққа, 

қасиетті қара шаңыраққа деген сүйіс-

пеншілік. Егер де кейіпкер осы межеден 

көріне білсе, онда қазақ әдебиетінің өлме-

гендігі, жанкешті жазушының еңбегінің 

ақталғаны. Өйткені Тәуелсіз елдің әдебиеті 

де егемен емле, салиқалы сөйлем, 

парасатты пайымнан бастау алуы тиіс.

«Ең әуелі сөз пайда болған» деседі 

қасиетті кітаптың бірінде. Бұл пікірді «Сөз 

– құдайдан шыққан бу» деп Алаштың 

арысы Шәкәрім қажы да қуаттай, толықты-

ра түседі. Қалай айтсақ та, сөз қазақ үшін 

әлімсақтан киелі, қасиетті. Ендеше, осы 

көркем сөзді кестелеп, бүгінгі өмір шын-

дығын ақ параққа түсіріп, ұлттың пайда-

сына, әлем жұртының игілігіне қызмет етіп 

жүрген адам жанының инженері – қазақ 

қаламгерінің қолындағы қасиетті қаламұш 

қалғып кетпесін. 



Классикалық жанрлардың қалыптасқан рационалистік жүйесін 

романтиктер мен сентименталистер бұзды. «Ереже, тәртіпке» 

бағынбаған олар классицизмге кереғар жанрлар тудырды. Ерлік, 

жасампаз істерді әдебиет төрінен ысырған сентименталистер адамның 

ішкі сезімін, сырын, көңіл күйін, тұлғаның уайым-қайғысын, қуанышын, 

адами қасиеттерін алдыңғы орынға шығарды. Классицистік мадақ 

жыры, батырлық поэмалар, трагедиялар ішкі сырды бейнелейтін 

элегия, лиро-эпикалық романтикаға жол берді. 


1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал