Әбікейзейшысәтбаев к ж садықоөа, А. М. Садықова С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік



жүктеу 126.9 Kb.

Дата08.01.2017
өлшемі126.9 Kb.

УДК 37(574)

ӘБІКЕЙЗЕЙШЫСӘТБАЕВ

К Ж  Садықоөа, А.М. Садықова 

С. ТораОаыров атындаеы Павлодар мемлекеттік  

униөерситеті

Ш щшһ дбікей Зейінры Сотбиевтыц омірбияиы



сияси усти- 



иымы, 

і ы а ы м ы

 



огартуіиылық қышті, тагдыры қаристырыыды

ВттриссматримтснСшография ӘСшкея Зейнутича Сат



бат. 



и его политическая поіиция,  научио-просветитешкая ()ея- 

темыіость

Тһе Ьіорарһу о/Аһікеу $аіһие\> һізроініс рохШоп, һіі Іі/е ашіһіі 

хіешфс асгіуііуінһот іп іһй агііс/е.

XX

 ғясырдьщ басынла казак 



елі

 оатшалы 



Ресейдің отары болды. 

Елдш 


саяси-өлеуметтік,  рухани ла

ыуы тежедді. Қазактын  үлгтылы- 

ғын 

сактал 


ш у  

мөселесі  күн  сағатына 



койылды.  «Халыктын күші 

мен 

өзін-өзі күткаруы 



онын

 озык ойлы, зиілы 



кауымынын денгейіне 

баАданысты» 

деп

 жазган орыс хазушысы А І І .  



Чехов [1,249].

  Қазак- 



тын кврнекті 

мемлекет кайраткері 



Т.Рысқүлов ғасыр басындагы

 казак 


нигшигешшясынын екі 

ту

рш

 ажыраткаи. 



Біріншісі

 -  


татар, башкүрт,  

баска ла му сылман мекгелтершде 



тәрбиеленіп,

 казак 


халкына Шыгыс 

мөлениегі сініруге күш салгаилар Ею  



ншісі

 -  


орысша білім алып, орыс 

ннтшигешшясына жакыи жүрген шамалы топ 



орыс биліпнін көмегі- 

меи 


казактарлы 

еуролалык мөлеииетке баулуга ат салысты. Олар пат- 



ша үкшетшш 

іс-кимылына катысты саяси үстамлылык таиыпы. Ашык 

күреске 

шыіулын 

өлі ерге екеши білді. Алдымен халыктъш 



сана-ссзімін 

оятуга, 

сөйтіп кажет болган  жагдаида  куреске шығуға әзірлеуге куш 



садлы 

[2].  Еліміэдін  рухани  өркендеуін, 

ағарту  аркылы  халыкты


32

Вестник ПГУЛЫ, 2004

бостан ды к ка жеткізуді өмірлік максаты еткен үлтгы к зиялыларымыз 

«канды 30-жылдары» «халык жаулары» атанып, репрессияға үшырады. 

Ұ мыт болды. Бертін келе акталды. С оларды н іш інде біздін көптеген 

жерлестеріміз де бар. Бүгінгі сөз, есімі мен енбегі еліне ж ана таныла 

бастаған, ж ерлесіміз, үстаз-ағартуш ы  -  Ә.З. С әтбаев туралы.

Әбікей Зейінүлы С әтбаев  1881  ж ылы казіргі П авлодар облысы, 

Баянауы л  ауданынын С әтб аев  (Т ендік)  аулы нд а  көп  балалы ,  орта 

ш аруалы  отбасында дүниеге келген. Руы -  каржас. Ш ежіреге үнілсек, 

С үйін дік  ү р пактары ны н  бірі  Қ арж астан   -   Қ үлы ке,  Қ үлы кеден  -  

Телт-Тілеу, одан Анай, анаңдан -  Ж әдігер, Ж адігерден -  Сатай, одан 

Баубек,  Баубектен  -   Ш өтік,  Ш өтіктен  -  Сәтбай.  С әтбайдан  бесеу: 

И мантай, Зейін, Ә мін, Ж әм ін, Ш әм ш икам ар.  О сы Зейіннен Ә бікей 

тарайды  [3,14-156.]. Қаныш Имантайүлына немере ағасы болып келеді

Ә.Зейінүльшьщ ғылыми-ағартушылык жолға түсуіне өскен оргасы 

зор ы кпал етті. Әкесі Зейіннін арабш а сауатты болғаны деректерден 

белгілі.  Ш еш есі туралы   мәлімет сақталмаған.[4,  96].  А тасы С әтбай  

каж ы  (1823-1902)  арабш а,  орысш а сауатты,  көзі  аш ык адам  болды. 

Елге абыройлы, беделділерімен (олардың ішінде Ш орман әулеті, Тәті 

акын, Сегіз сері, Ж аяу М үса) ж аксы араласқан. «Сәтбай ата ауылынын 

кадір-касиетінін  молдығы,  биік  мәдениеттілігі  мен  білім-ғылымға, 

ө н ер ге  б е й ім д іл ігі, әд іл е тт іл ігі  м ен  и н аб атты л ы ғы  а й н алаға үлгі 

с ан а л ға н » ,  -  деп  атап өтеді  Ш .Қ.  С әтбаева  езін ін  «Сәулелі  әулет» 

к ітаб ы н д а  [5].  С әтб ай   ата  балалары   мен  н ем ерелерін   ж алдам алы  

м ү ғ а л ім д е р д е н   ар аб ш а,  о р ы сш а  х а т  тан ы ты п ,  кейін  к алалард а 

білімдерін тереңдетуді максат еткен. Бүл жолда бар байлығын, дәлетін 

аяған  емес.  Сәтбай атанын бүл игі  ісін жалғастыру  кейін үлкен үлы 

И мантайға (1845-1928) жүктелғен.

Имантай есімі ж үртш ылыкка таныс. О лтуралы  Ә.Х. Марғүлан да 

бірсыпыра м әлім ет калдырған. А раб, парсы, шағатай,  орыс тілдерін 

менгерген,  езі  сері,  би  атанған  И м екең е з  зам аны ны н аса сауатты 

адамы  болды.  Қазак  арасынан  ш ыккан  өнер иелерімен  (Ж арылғап- 

берді, К али Байж анүш і, А ш у б а й д ь т  Әбжаны, С үр Омар) гана аралас- 

паған  [6,  3],  сонымен  бірге  орыс  өлке  зерттеуш ілері  Ф.А.  Щ ербин, 

Г.Н. Потанин сыйлас болды. Орыс-географиялык коғамынын коррес- 

пондент -   мүшесі  болып,  халықтың  ауыз  әдебиеті  ш ығармаларын 

ж азы п  алып ж іберіп  түрған  [4,  17  ж ән е  31].  Ә.Х.  М аргүлан  өзінің 

естелігінде:  «Имекең ғылымды,  ой  жүмысын  жаксы  коретін;  оның 

сол касиеті ж ас үрпақтарға үлкен әсер етеді. Рсволюциядан бүрынғы 

қьір казактары арасында Сәтбаевтардан коп окыған ауыл болған емес. 

О лардын іш інде Қаныш тын ағасы Әбікей Сатбаев Омбьшын семина-


с е о » ^ \ м а н ш п а р н ь ^ і а у к

33

риясын  бітіріп. сол  кездін өзінде орыс тілі  мен  әдебиетінін бірінші 



маманы болып ш ығады. Бүгінгі Ш ығыс Қазакстан, Семей, Павлодар 

облы старынан  ш ы ккан  ж астарды н  Ә бікейден  окы м ағаны   кемде- 

кем...»  деп жазған [4.104].

Ә.З.  С әтбаев әуелді  Обалыдағы  Ү лкен ауы лда молда  алдында 

екі-үш ж ы л оқиды. Одан соң оры сш а О мбыга білім алу үшін барады 

(бүл онын он жастан аскан кезі). А лғаш кы  жылы дайынды к бөліміне 

түсіп, сонынан екі сыныпты училш цеде оқиды [3, 43]. Оны бітірген 

сон, Семейдегі мүғалімдер семннарнясына (бір жыл бүрын ашылған) 

1904 ж ылы түскен тө р т қазактын (Ахметолла А қтайүлы  Барлыбаев, 

Тәуекел Нүркинов, Әбіш Хасенов ж әне Әбікей Зейінүлы) бірі болып 

аталған.  (Б үл  тү ста  аны ктауды   каж ет  ететін  б ір   ж әй т  д атал ар ға 

байланы сты .  М әселен,  кей д еректерд е  Ә бікей  С әтб аевты н О мбы 

семннариясын  тәмәмдаған  жьшы  1905ж.  деп  корсетілген  [4.  96]). 

Қалай болса да Семей семинариясында тер т жьш окьш оны 1908 жылы 

бітіреді.  Өзінін  үстаздык жолын  27  азамат  Баянауылдағы  орыс-қазақ 

мектебінде бастайды [7,61]. Атап айту керек, гасыр басында Баянауыл 

өнірінде  үстаздык  еткендер  қатарында  Бексүлтан  Уәлиханов,  П әуен 

Жүсіпбаев, Сүлеймен Ержанов, Г.В. Терентьев, Х.А. Печорин, А хме- 

толпа Барлыбаев, Әбділда Ж андосов,  С әлем хат Күлембаев,  М асғүт 

Қадырбаев, Аспандияр Шорманов, Ж үмат Доскараев болды (ескерту: 

бүлардың кейбірі үстаздык енбекке 1915 жылдан беріде кіріскен) [7,71].

1909  жылы  Әбікей  Зейінүлының үздік білімдарлығы танылып, 

Павлодардағы  екі  сыныпты  оры с-казақ учішищ есіне  оқытуш ылық 

кызметке шакырылады.  М үнда ол оры с тілі мен әдебиетінен, тарих, 

география пәндерінен сабақ береді.  1910-1917(7) жж.  училишесінің 

директоры болады [4,96] (ескерту: мүндағы сүрак белгісі «аныктауды 

кажет етеді» дегенді білдіреді, оған әл і орапамыз).

Әбікей  Зейінүлының  Павлодарда  өткізген  жылдары  туралы  аз 

гана мәліметтерді үсынуды ж ён көрдік. М . С әрсеке Әбікей ағай мен 

н ем ер е  ін ісі  Қ ан ы ш ты н  « у чи лн ш ен ін   ст у д ен т і»   орнал аскан ы  

жайында: «Ә. Зейінүлы мен Қаныш Имантайүлы екеуі Владимир (Ле- 

нин)  көшесіндегі татар банынын  ескі  үйін  жапға алған,  үш  бөлмелі 

жүпыны м екен...» деп хабарлайды. Келесі мәлімет Әбікей Зейінүлынын 

жеке басының касиетгерін ашып көрсетеді:« .. .Қаныш ка еріп келген 

шәкірттерге:  «Балалар,  үялмаңдар  қарындарың аш қанда  үй дәм ін 

сағынсаңдар, келіп жүріндер!» -члеп Әбікей ағай әрдайым шақыратын» 

дегені оның ақ жаркын, адамгершілігі мол адам болғанын танытады 

[3, 60].  Сонымен бірге «Әбікей Зейінүлы -  тәртіпті  қатан үстайтын 

үстаз.  Ж үріс-түрысы,  үйдегі-түздегі  әрекеті,  тіпті  жүмыс  істейтін.


34

Вестник ПГУ №1,2004

үйыктайтын мерзіміне дейін белгілі кестемен өлшеулі. Ш әкірттерінен 

д е о л  нак сондай реж ім  талап  ететін-ді» [3,  66]. Ә бікей Зейінүлы ны  

учнлнш енін  когамды к  өм іріне  белсене  араласканы   ж айы нда  Ә.Х. 

М арғүлан:  «Қаныш   пен  ағасы  Әбен бүл м ектептін ж ары к жүлдызы 

болып  көрінеді.  Оқумен бірғе екеуі  косылып өзге балалармен  сауы к 

кешін өткізіп, ән салып, скрипка,  гитара, домбыра тартып,  Абай мен 

орыс акындарынын жырынан үзінділер окиды»; деп  ж азған [8,30].

У чилиш еде Ә бікей Зейінүлымен бірге кы зм ет істеген үстаздар -  

тарих ж әне география окы туш ы сы Я.И. О всянников, дене ш ыныкты- 

рудан В.Н .Терентьев, м атематикандан А.А. Барлы баев, оры с тілінен 

А рсеньев,  ж аратылы станудан  Н .Е.  А лексеев,  м олла  К әрім ов,  діни 

окы туш ы В.М . Чемоданов т.б. [9, 3].  1911-1914 ж .ж . Ә бікей ағайдан 

окы ғандарды н  іш інде  Қ .С әтбаев,  Ғабдүлхай  Рамазанов,  Солтыкен 

М үсы лманкүлов т.б. болды [10,26].

Ал, енді аны ктауды  каж ет ететін м әселем ізге оралсак. Бүл түста 

тағы  да даталар келіспейді. М әселен, бір деректерде Әбікей Зейінүлы 

1910-1917 ж .ж . П авлодардағы училиш енін директоры  болды делінсе 

[4, 96], екінші бір деректерде училиш еге ш акыры лғаннан кейін төрт 

жылдан сон, яғни 1913-1914 жж. Семей семинариясына окы туш ы лык 

жүмыска ауысады деп ж азылған [7 ,6 1 ]. Бүл м әселснің сы р-кы ры  еш 

ж ерде  аныкталып  жазылмаған.  Бүл  түста  Әбікей  Зейінүлы ны и  екі 

к ы зм етті  д е   к а тар   атк ар у ы   м үм кін   д еген   о й ға   т о к т ад ы к .  С ем ей  

сем и н ар и ясы н д а Әбікей  Зейінүлы  оры с тілі мен әдебиетінен сабак 

берді. С еминарияда үстаздык еткендердін есімдері көпш ілікке таныс: 

Қазакстанға ж ер  аударылған  өлке  зерттеуш ілер ағайы нды А.Н.  мен 

В.Н. Белослюдовтар, Н.Я. Коншин, ерлі-зайыпты Н әзипа ж әне Нүрғали 

Қүлжановтар, Н.П. Ильинский, В.М. М орозов, Н.Сулима-Г рузинский, 

В.Н. П опов болды [9].

Әбікей Зейінүльшьщ орыс зиялыларымен карым-қатынасы жайлы 

Ә.Марғүлан былайдеп жазған: «Революция қарсаңында ӘбенніңТомск 

ун иверситеті  п роф ессорлары м ен  байланы сы   өте  ж ақ сы   болаты н. 

У ниверситет профессорларынын Алтайға, Қарқаралы, Баянауыл тау- 

лары на экспедицияғг бара ж аткандарының Семейдегі Әбеңнің үйіне 

соқпайтындары кемде-кем болатын.  О лардын іш інде Г.Н.  Потанин, 

В.В. Сапожников, М.А. Усов, А.В. Адрианов, А.В. Анохин тағы басқалар 

болатын...» [8 ,3 2 ]. М.А. Усов Қаныш Имантайүлымен бір кездесуінде:

«.. .Немере ағаныз  Әбікей  семинарияны ғана бітірсе  де,  өте көп 

біледі, ол кісімен сүхбат күру -  мен үшін тек кана ракат сезімге бөле- 

ну!...»  деп Әбікей Зейінүлы ерекше білімдарлығын атап айткан [3,116].



Семей  семинарнясынын окытушысы,  оку-огарту  тетігін  жаксы 

менгерген маман Әбікей Зейінүлы сол кездегі саяси-коғамдык езге- 

рістерден  тыс  кала  алмады.  1917  ж.  акпан  революциясы  патша 

өкіметін  кұлаткан  сон,  өкімет  билігіне  үмтылған  өртүрлі  саяси 

күштердін жіктелу процестері жүрді. Қазак интеллнгенииясы өз ара 

екі жікке бөдінді. Онын көп бөдігі кадеттерді және баска контррево- 

люииялық элементтерді колдады, Қазан революшіясы өкелген Кенес 

өкіметін  мойындамады.  Бір белігі  кенес  өкіметін  таныды  [11,  35]. 

Ә.Бөкейханов бастаған бірінші топ знялылар революцняга дейін де 

идеологнялык жағынан жакын көрінген кадетгерге іш тарткан болатын. 

Кейін күрылған Уакытша Үкімет күрамына да солармен бірге енген. 

Көп үзамай қазақтын либералдык-демократиялык қозғалыс жетек- 

шілерінін Уакытша үкіметке деген сенімі әлсіреді. Өйткені «Уақытша 

үкімет Қазакстанда түбірлі әлеуметтік-саясн мәселелер бойынша іс 

жүзінде  күлатылған  патша  үкіметінін саясатын  жүргізумен болды. 

Өзінін мәні жөнінен нмпериалнстік билеу мен баскару органы болған 

Уакытша үкімет нағыз демократияпык түрғыдан  үлт және аграрлык 

мәселелерді шешу түрмак, оған талпыныс та жасамады. Баска езілгек 

халыктар сиякты, казак халкынын өзін-өзі бнлеу, Қазакстаннын өз ал- 

дына үлпык -  терригориялык автономия болуы жөніндегі мәселені мем- 

лекетгік дәреже деңгейіне көтереді деген үмітгі аякасты еггі». [ 12,115].

Зиялылардын козғалыс эво люшіясы либерадоық-демократиялыктан 

үлпык-демократиялыккз карай өзгерді. Олар енді казак автономиясын 

күруға негіз болуға тиіс үлттык- саяси паргия үйымдастыруына кірісті.

Бүл түста Әбікей Зейінүлынын саяси көзкарасындағы үстанымы 

кандай болды? Оны мына хаттан айкын көруге болады:

«Әлікең, Ахан, Жакан сынды көшбасшы жақсыларымыз «Оян, 

қазақ!» деп үлтымыз үшін үран тастап, ел билігін алайыкдеп жатқаңда, 

каскырдан бүккан көжек күсап тасада үнсіз кала алмадык. Монархия 

қүлағаннан кейінгі өсіре үгітерге де сеніп қалдық білем. Қалай да мен 

өзім, аттөбеліндей ғана түрғыластарым бүл жолдың, сірә, кейін қарай 

кайта алмаймыз,  түтылсақ  та,  қүтылсақ  та тағдырдын  жазғанын 

көреміз. Таңдаған  жолымыздын ақ екеніне имандай сенемін.  Мүны 

енді тарихтын төрелігіне қалдыралық...» [3, 89].

Қ  Нүрпейісов «Апаш һөм Алашорда» зерттсу ютабында козғалыска 

қатысқандар мен ниеттестердін тізімін келгіреді. 275 адамнын есім- 

дері аталатын бүл тізімде баянауьщшк жерлестеріміз: Ж. Аймауытов, 

Ахметолла Барлыбаев, Мүкыш Боштаев, Қошке Кеменгеров, Базарбай 

Мәметов,  Асылбек  Сейітов,  Мүсылман  Сейтов,  Сүлтанмахмүт 

Торайғыров, Қаражан Үкібаев жіне Әбікей Сәтбаев бар.



36

Веспишк ПГУЛҺІ, 2004

Әбікей Зейінүлынын «Алаш» партиясынын мүшелігіне сайланғаны 

туралы  леректер  бар.  Н.Мартыненконын  «Алаш  орда,  сборник 

документов  »  жинағында  және  С.Сейфуллиннін «Тар  жол,  тайғак 

кешу» енбегінде (Алматы,  1960,876.) партиянын күрылтай жиынына 

Акмола және Семей облысынан катыскан «№5 тізіміндегі» он тоғыз 

мүшенін  16-болып  Сәтбаев Әбікей аталған.  Бүл тізім және «Қазак 

тарихы» журналында (1997, №5,45-46 б.б.) берілген. Әбікей Сөтбаев 

есімі жиырма мүшенін 15-болып аталады. Тізімдер айырмашылығы 

сол мүндағы тізімде Ережеп Итбайүлынын есімі аталмаған, ап бірак 

Сүлтан Аблаев пен Ахмет  Райымбеков есімдері тіркелген. Ол тізімді 

келтіруді жөн көрдік:

1. Ғалихан Бөкейханов -   1Г. Дума  ағзасы.  Торғай облысынын 

комиссары.

2. Айдархан Түрлыбаев -  присяжный поверенный. Акмола облы- 

сынын қазак комитетіндегі председатель.

3. Әлімхан Ермеков -  студент.  Семей облысынын комитетінде 

ағза һәм «Сарыарка» газетінін жазушыларынын бірі.

4. Халел Ғаббасов -  уак карыз инспекторы. «Сарыарка» газетін 

шығарушы.

5.  Акылбек Сейітов -  доктор.  Областной  казак  комитетінде 

председатель орынбасары.

6. Мүкаш Боштаев -  юрист. Уйезд комиссары.

7. Якуб Акбаев -  юрист.

8. Сейілбек Жанайдаров -  юрист.

9.  Райымжан  Мәрсеков  -   присяжный  поверенный.  Семей 

облысынын казақ комитетінде ағза һөм областной сотгын прелседател і.

10. Жүмағали Тлеушин -  фельдшер. Қазақ газетінін жазушы- 

ларынын бірі.

11. Биахмед Сәрсенов -  учитель.

12. Рахымжан Дүйсенбаев -  адвокаттык кылады.

13. Ахмеджан Қозбағаров -  фельдшер.

14.  Мағжан Жүмабаев  -  учитель.  Ақмола облысынын  казак 

комитетінде ағда.

15. Әбікей Сәтбаев -  учитель.

16. Сүлтан Аблаев -  пікірлі жігіт.

17. Ахмет Райымбеков -  фельдшер.

18. Сыздык Мешенбаев -  судьянын персводчигі.

19. Бозкен Өскенбаев -  фельдшер.

20. Салмақбай Көсемісов -  банк кызметкері.

1917ж.  Түркістан  автономиясын  күру  идеясы  өріс  алып,  Таш -


сс о и я  Гум пнш иаиы ы х наук

37

кентте «ПІуран-Ислам» (Ислам Кенесі) күрылды.  1917 жылгы шілдеде 



Орьшборда болған бүкілказактык съезде сайланған сегіз адам Бүкілре- 

сейлік мүсылмандар съезіне делегат болды. Солардын ішінде Семей 

облысынан -  Сәтбаев Әбікей. Тізім төмендегідей:

1  от Акмолинской -Турлыбаев Айдархан.

2. от Семипалатннской -  Сатбаев Абнкей.

3. отТургайской -  Байгурин Альжан.

4. от Уральск -  Досмухамедов Джанша.

5. от Букеевск -  'Ганашев Валидхан.

6. от Семнречинск — Маметов Назарбай.

7. от Сыр-Дарьинск -  Чокчев Мустафа.

8. от Ферганск -  Уразаев Габдрахман [4,98].

Ә.З. Сәтбаевтын Семей земство басқармасынын мүшесі болғанда 

саяси істерге араласкаиы жөнінде қүжатгар сакгалған. Солардын бірі

— 

заңсы з  түткы н д алган   « С ар ы ар к а»   га зе т ін ш   к ы зм еткер і 



И .Ә лімбековті  босату  талабымен  Кеңес  өкіметі  органдарына 

жазылған хат. Хатта: «Нравственный облик и политические убежде- 

ния Имама Алимбекова безупречны, что может подтвердить и, помимо 

указанных  выше данных,  целый ряд его статей на страницах газеты 

«Сарыарка» как до падения советской, так и после него... Нам хорошо 

і  известно, что бесчеловечным репрессиям и поголовной резбе подвер- 

гается Киргизское (казахское) население в Семиречье.... Видя это ... 

мы естественно переживаем  нравственные страдания  и  гонения,  не 

I  даюшие нам возможности спокойно продолжать возложенную на нас 

законом и населением работу...» делінген. Бүл батыл хатка Ә.Сәтбаев 

I  Земство  басқару  торағасы   Р.  М әрсеков  ж әне  оры нбасары  

Х.Ғаббасовпен бірге қол койған еді [4,98-99 б.].

Келтірілген  деректерден  Ә.З.  Сәтбаевтың елдің саяси  өміріне 

і  белсенді араласканы көрінеді. Сол кездері кырықгың қыркасына жаңа 

]  шыққан  білімдар  азамат  Ә.Бөкейханов,  Ә.Ермеков,  Х.Ғаббасов, 

|   Ж.Акбаев  сынды  үлт кесемдері  бастаған күрескерлердің касынан 

I  табылып, түп  мақсаты  -  туған  халкын,  отарлык  езгіден  күткарып, 

Г  казак жүртын  өркениетін елдер санатына жеткізуді  көздеген  саяси 



козғалыстын белсенді колдаушысы болғаны хак.

Алайда саяси іс Әбікей Зейінүлы үшін өмірлік іс болып калмады. 

Кенес  өкіметі толык  орнаған  соң,  «Алаш»  партиясы  күйреп,  оның 

I  басшылары накты бір шешім қабылдауға тиіс болады.... Не шетелге 

|   эмиграцияга кету не халык арасында қалып өзінін «айыбын»  жуу... 



Олар кенес өиметінен кешірім сүраганмен соны жаксылыкка апарып 

I  соқпағаны белгілі. [11,45].


38

Вестник ПГУ /61,2004

«Қазіргі заманда білімдінін білегі бүрынғы батырлардын, балуан- 

дардын күш -кайраты нан әлдекайда басы м ы рак» д еп  санаған Әбікей 

Зейінүлы саяси күрестен бірж ола ты йы лы п, өзін ін  өм ірлік ісі -  ағар- 

туш ы лы кка ж анын сала кіріскен.

1920-1921  ж .ж .  Ә бікей  З ейінүлы   С ем ей   губ ер н и ял ы к   х ал ы к 

ағарту бөлімін баскарады.  Кейін  Семейдегі  мүғалім дер даярлайтын 

семинарияға кы зметке  ауыстырылады.  Ж ана қүры лы сты н алғаш кы 

күндерінен  бастап  губерниялы к  м ектептерді  к айта  күру,  о ку   мен 

тәрбие  ж үмысын бір аркаға заманға сай  етіп  келтіру,  жана  жүйесін 

жасауға б ар күш ін салады.

Қ а д р л а р   ж е тіс п ей т ін д ік т ен   к а за к   ж а с т а р ы н а н   м ү ғал ім д ер  

даярлайтын арнаулы оку орнын аш у мөселесін алга қою ға бастамашы 

болған Әбікей Зейінүлы еді.

1922  ж.  4   ж елтоқсанда  Қ азақстандағы  м үғалім дер даярлайтын 

түнғыш   оку  оры ндарынын бірі  -   С ем ей  педагогикалы к техникумы 

аш ылғанда  Ә.Зейінүлы  бес жыл  бойы (1927 ж .  соны на дейін)  онын 

директоры  болады [ 4 ,9 9  -   100 б.].

Қ ы ры қгы н қы рқасынан ж ана аскан Ә .Зейінүлы  педагогика май- 

даны нда өзін  іскер басты,  парасатты  п едагог ретінде көрсете  білді. 

Онын техникум  такы рағы н көтеріп,  алға басуына косқан үлесін сол 

кезде  ш ығып  түрған  «Қ азак тілім»,  «С тепная  правда»  газеттерінде 

басылған материалдар айқындайды. М әселен, техникум ашылғаннан 

сон  үш  айдан  кейін А .А сылбековтін  «С емей ж айы »  атты мақаласы 

ж а р и я л ан д ы   (« Қ а за қ   т іл і» ,  1923,  25  н ау р ы з).  О н д а:  « С ем ей д е  

окыгуш ылар даярлайтын мектеп бар. М үнда жүз ш амалы казак баласы 

окиды.  М үны н  бастығы  С әтбаев  ж олдасты н  бүл  іске  шьга  керісіп, 

ынталы ж үрекпен істеген ісінін аркасы нда бүл мекемені республика- 

дағы бірінші ретінгі оку орны деп санауға әбден болады» деп жазылса, 

бүл мақаладан бес күннен кейін «Үлгілі жолдас» атты макалада Әбікей 

Зейінүлынын  1920 ж ылдан бері ағарту ж үйесінде кы зм ет істеп  келе 

ж атканы, онын калыптасқан киындыктардан ж алтакталм ай, шыдам- 

дылы қ таны тқаны   турапы   айтыла  келіп,  «...Қ айтсе  д е   бүл  мектепті 

алға басты рған Ә бікей ағай. Ол сиякты енбегін сінірген окымьібтыла- 

рымыз аз... Әбікей ағайдын бүл кызметі казакты н тарихынаи д а  орын 

алар  ...Қ ы зм ет  істей м ін  деген  азам атгарға  Ә бікей  ағай  үлгі  б олуға 

жарайды» деп  жазьтлған [4 ,1 0 9 -   100 б.].

Техникум ж анындағы сауатсызды кты ж ою  комитетін басқарған 

Ә .Сәтбаевтын бастамасымен 119 окуш ы ж азғы каникул кезінде ауыл- 

д а р ғ а   ж і б е р і л і п ,  1 9 2 5   ж .  ж а з ы н д а   ғ а н а   3 ,5   м ы н   а д а м н ы н  

сауаты н  аш ты  [13,79].


я_Дшяшщзе^і^ЛШ

Ж==============================^Е:

Әбікей Зейінүлы техникумнын рухани дам уы на кеп көніл белді: 

үлкен хор үжымы. драма.  музыка үйірмелері калыптасты.  Техникум 

үжымы түнғыш казақ театры н үйымдастыруға зор үлес косты.

Әлбетте,  мүнын бәрін тынымсыз днректор ж алғы з аткармаған. 

О н ы м е н   б ір г е   е н б е к   ет к е н   ү с т а з д а р д а н   -   Н .С .  П л о т н и к о в , 

Е.Т.  М ертвецов,  Н.Ф .  В иноход ов,  С.Н .  И ванов,  С .Г.  С ироткнн, 

С.Н. Рябов, В.Г.Герасимов, Т. А. Кошкина, В.Д. Халдеев, А.Н. Колатиков, 

М.В. М ичурнна т.б. болды [3,192].

Ә.Зейінүлы ө з ка тар ы на ен саналы , білімді  казак зиялы лары н 

топ тасты рды .  С ан кт-П етер б у р гта  асп н р ан т у р ад а  окы п  ж үрген 

М .О .  Әуезов  казак  әдебиетінен  сабак  беруге  ш акы рылған.  Қ азак 

тілінен  Ғ.  Төребаев,  орыс  тілінен  Ш.  Қокымбаев,  Х.К.  Тамырбаев, 

Ә .Сыздыков,  М .Түрғанбаев  т.б.  үстазды к  еткен[4,  113].  (ескерту: 

мүнлағы кейбір үстаздардын есімдері кітаптарда келтірілмейді, оларды 

біз «Қ.И. С әтбаев атгы музейде» сакталған сурет негізінде келтірдік).

Педагогикалык техникумды түнғыш  бітіргендер -  Ә.Марғүлан, 

М .Ақынжанов,  С.М үхамедж анов,  Т.Беисов,  Ә.Айманов,  Фаизова, 

Балтабаев, Аскаров, Асылханов, Дүйсекин, Ш айманов (1925 ж.). Осы 

оку  орнында  ә р   жалдырда  генерал  Ш .  Қабылбаев,  тілші  -   ғалым 

Ж .Доскараев,  Ә.Сембаев  (СССР  Пед.  Акад.  акад.).  М .Бажеев  және 

Ғ.Сармурзин, Қ .Барманкүлов,  М .Бегалин  сиякты  ж урналистер т.б. 

танымал түлекгер білім алды. Олар үстазы Ә.Зейінүлы т>'ралы есгелікгер 

мен  жылы  лебіздер  жазып  калдырған.  Қаныш  И мантайүлы  өзінін 

өмірбаяндық анкетасынын бірінде:«... алған білімім үшін немере ағам, 

ескі  ннтеллигент  Әбікей  Зейінүлы  С әтбаевқа өмір  бойы  карыздар- 

мын...» деп жазған [4,103]

Ш.Қабылбаев окуға түсу арызымен Ә. Сәтбаевка барғаны туралы 

I  былай деп  еске  алады:  «Балаларды  жеке-ж еке  кабылдап  сөйлесуі, 

документтерін  бастан  аяқ окып  шығуы,  арыз беруш ілердін түрмыс 

халдерімен танысуы -  оны н камкор адам екенін көрсетеді» [4,116].

С е м е й   п е д а г о г и к а л ы к   т е х н и к у м ы н ы н   к а б ы р ғ а с ы н д а  

Ә.З. Сәтбаевты н педагогикалық -  ағартушылық көзкарастары дамып 

Г  калыптасады. Ташкенгге  1923-1924 жылдары шыккан «Сана», Семей 

I  каласында  1924-1925  ж ы лдары   басылған  «Тан»  ж урналдары нда 

I  Ә.Зейінүлынын макалалары жарык кереді. Бірге елдін еркендеуі жол- 

I  дарын іздестірумен бірге оңда окытушы  енбегінін м әні, мүғалімдер 



кадрларын  даярлау,  окушыларды  еңбекке  баулу,  ой-өрісін  дамыту 

I  сиякты маңызды педагогикапық мәселелер көтеріледі.

«Әр біреудіңтілін, енерін білген онымен бірдей дәрежеге кіреді 

...оры сты ң ғылымы,  өнері  -  дүниенін  кілті,  оны   б іл ген д е дүние


40

Вестник ПГУЛгІ, 2004

ар зан ы р ак  түседі»  деп  А бай  кезінде  ескерткен...  А лды нғы   толкы н 

ағаларды н бүл айткандары н кейінгі толкы н  інілер ж ерге тастамады. 

«Орыстілі аркылы ғана біз Европа елінін мәдениетімен таны са апамыз» 

д еп   айткан   оры с  тіл ін   ж аны м ен   к у аттаған   Ә .С ө тб аев  бастауы ш  

окуды к ана тілінде ж үріп, 2-сыныптан бастап оры с тіл ін ін  ж еке пән 

ретінде окытылуын үсынған еді [4,101].

«О кы туш ы   деген  кім ?»  атты   м акаласы н да  Ә .С әтб аев  койған 

сүрағы на былай деп ж ауап береді «...А дам баласына аны к адам атын 

кигізетін адамдарды окы туш ы деп атайды... Білім иелерінін іш індегі 

ең  күрметті адам -  окы туш ы ...». О қу - ағарту ісін ін н әти ж ел і болуы 

окы туш ы ға байланысты деп,  өз ойын дам ы та түседі:  «...тек  окы ту- 

ш ылар өз  аттарын кадірлей біліп,  киынДыкка  ш ыдаса.  С онда  ғана 

ынтасы  мен  тапабы  ж анбак.  Қ алаған  биігіне жетпек».  Ө зінің  ойын 

былайдеп корытады: «Ж ақсы лы к іс адамды қол бүлғап шакырмайды. 

Ж ан иесі ж аксы лықты өз сезімімен сүйсініп, өз бетімен керек кылып, 

ж ақсы лы кка тойм ак, таппақ. Ж аксы лы к негізі -  білім.  Білім  рухын 

себуші де мүғалім...». Я ғни,  үстаз ш әкірттерге т е к  білім казы насын 

менгеруші ғана емес, ол өмір жолын үйретуші, жаксылыкка бастауышы.

«О қудың негізі -  еңбекке тірбиелеу» деп ж азған Ә .С әтбаев өзінін 

«А ғарту  ж олында н е  ш ара  колдануы ны з  керек»  атты  макаласында 

білімнің тәжірибемен үш тастыры луы керекгігін д е  ескерткен. «...Ж ас 

буьш мектепке келгеннен бастап коғам үшін тіршілік жолында еңбекпен 

бас косуды ң қаж ет екендігін сезініп үйренулері керек. Бірігіп істеген 

істің жемісті болатынын білуі  керек» деген өз алдына бір ой айтады 

[1 4 ,7 6 -7 7 ].  О к ы ту ш ы н ы ң   к о ға м д ағы   о р н ы ,  м ін д е т те р і  т у р а л ы : 

«М үғапім -  ел ішіндегі мәдени күш... ол өзінің мінез-қүлқын елге үлгі 

берердей  ж олға  қою   керек...  Ж астар  үйымы мен  араласып  іс  істеуі 

кажет. О ларғадүрыс жол к ө р с е ту -ү л к ен  борыш тың бірі» деп  жазған.

Ә.Зейінүлының ағартуш ылык ойлары  өткен  заман үш ін  канш а- 

лыкгы күнды болса, бүгінгі күн үш ін де  сонш алыкты маңызы бар. Әр 

заманның алдына коиған максаты болады, соған ж ету болады  Ресейдін 

отары болғанда, тәуелсіз болсак деп едік... Т әуелсіздікалы п, дамуш ы 

елдер санатына қосылдык. Енді дамыған, алдынғы қат5элы өркениетті 

ел  болсак дейміз...  Заманға  катысты:  «Біздің заманда біз  халы қты к 

кызметшісі жәнесүрауш ы сы болуымыз керек. Өйткені біздің еңбегіміз 

өлі  нәтиж е әкеле койған жоқ.  Егер біз е з еңбегімізбен пайда әкеліп, 

халыкка тәрбие, терең білім дөнін ексек, емірге квзін аш сак, максатка 

ж ету  жолындағы  барлык  кедергілер  ж ойылатын  болады»  деп   атап 

көрсетгі Ә .Сәтбаев [15,12].



1927 жылдын апдынан былай Ә .Сәгбаевтын оз кызметін жалгас- 

тыруға  мүмкіндігі  болмайды.  Голошёкиннің  «Кіші  Қазан»  саясатын 

елде іске асырмакшы  болған Сталинге окы ған зиялы  кауым.  әрине, 

кедергі болды. Елді «халык жауларынан» «тазарту» наукасы басталды. 

Сол  кезде  Ә .Сәтбаев  педгехникумдагы  ж үмысынан  босатылып,  әрі 

камауға  алынып,  саяси  көзқарасы  үш ін  үш  ж ы л  түрм еге  кесілген. 

Мәскеуде кызмет істейтін немере інісі Қаныштын белсенді әрекетімен 

бүл жазадан  күтылғанмен,  Омбыға көшуге  мәж бүр болады.  Онда ол 

жүмысшылар факультетінде (1928-1931) педагогикалык кызметін жал- 

гастырады.  Алайда,  онда да  кеп түрақтамай  Қыргызстанға,Фрунзеге 

коныс  аударады.  Кырғыз  мүғалімдер  институтында  жүмыс  істейді. 

Акыры үсгалып, түрмеге жабылады. Атылады... Жерленген жері белгісіз.

Ә.Сәтбаевтын накты кай жылы атылғанына байланысты бірнеше 

п ік ір л е р   б а р .  Б ір е у л е р ін д е   1 9 3 7 -ж ы л   д еп   к о р с е т іл с е   [4 ,9 6 ], 

басқаларында о л -1 9 3 8  [16] ...1939 деген ж әне бар [14,75]. Бүл мәселе 

аныктауды кажет етеді.

Ә.З. Сатбаевтын өмірі ізсіз кетпеді. Онын сара жолын шәкірттері

балалары жалғастырды. Әбікей ағаны н өмір серігі Қ ам ила С үлтан- 

баевадан бес баласы: Райхан, Раушан,  Бәлел, Ңәзипа, Зағипа калган 

Үлкен  кызы  Райхан  Әбікейкызы  С әтбаева  (1912-1989)  -   кернекті 

ғалым,  казақ әйелдері  арасынан  ш ы ққан түнғы ш   терапевт-ғылым 

докторы, профессор, Қазакстаннын енбек сіңірген ғылым кайраткері. 

1935  жылы  О рта  А зия  медицина  институтын  бітіргеннен  кейін  50 

жылдам астам уакыт бойы емірінін соңына дейін А лматы медишіна 

институтында кызмет етті. Оның ем ірлік жары  -  академик, техника 

гылымдарының докторы, Қ Р  Үлттык ғылым академиясынын химия 

ғылымдары инстиіутына есімі берілген Ә.Б. Бекгүров. Райхан Әбікей- 

кызының ғылыми жолын куған кеп ш әкірттері болды. Солардын бірі 

-  медицина ғылымдарыньш кандидаты, 1972 жыдцан Павлодар облы- 

сынын бас терапевті кызметін атқарған, -  Садыков М арат Сейтімүлы 

(1938-2002) бояды.

Әбікей Зейінүлынын екінші  кызы -  Раушан Әбікейкызы (1916- 

1986) -  онколог,  медишша  ғылымының докторы.  Онын жолдасы  -  

академик, Қазақстан археология мектебінің негізін салған, ҚР Ұ л п ы қ  

ғылым  академ иясынын  А рхеология  институты на  есім і  берілген 

Ә.Х.  М арғүлан.  Райхан  Әбікейқызы  мен  Рауш ан  Әбікейкызынын 

емірбаяны  Ш .Қ.  С әтбаеваны н  «С әулелі  әу л ет»   кітабы нда  толы қ 

келтірілген [122-133 беттер].

Ә.З. Сәтбаевтын «тар жол, тайғақ кешуі» бар өмір жолы осы.


42

Вестник ПГУК

і і

, 2004

Қорыта  келгенде,  казак  ннтеллнгенциясынын  көрнекті 

өкілдерінін бірі, үстаз-ағартушы, өз елінін патриоты болған Әбікей 

Сәтбаевтын тағдырын,  кызметін,  орнын,  шын  мәнінде,  бүпн  ғана 

түсіне бастадык... Ә.З. Сәтбаев, онын Отанға адал кызметі барлык аза- 

маттарға,  әсіресе  ғылым  жолына түскен  жастарға үлгі  болуы тиіс. 

Әбікей ағайдын жаркын  есімін ел жадында мәнпге сакталған ба?.. 

2002 жылы казанда университетімізде Ә.З. Сэтбаевка ескерткшгпн 

орнатылуы -  бүл игі істін бастамасы болды. Жакын болашакта Қазак- 

стандағы оку орындарынын біріне Ә.З. Сәтбаев есімі берілсе... Әбікей 

Зейінүлынын кызметі, шын мәнінде тиісті бағасын алар еді.

Ә Д Е Б И Е Т

1. Әбдәкімүлы. Қаз-н тарихы. (ерте дәуірден бүгінге дейін), Оку 

күралы. - А., 1997.-403 б.

2. Бүл да сонда. -  Б. 250-251

3. Сәрсеке М. Қазактын Қанышы. - А.: «Атамүра», 1999. - 592 б.

4. Сәтбаева Ш.Қ. Свулелі өулет. -  А.: «Қазакстан», 1996. - 175 б.

5. Бүл да сонда. Б.  10-13.

6. Бәделхан А. Өнердін жалынды жанашыры //Сарыарка самалы. 

1999. - 28 желтоксан.

7. Сәрсеке Медеу. «Қаныш елі -  Родина Сатпаева». -  А.: Жібек 

жолы, 1999. - 336 б.

8. Марғүлан Ә. Халыктын сүйген үлы. «Қаныш аға» жинағынан. 

-А ., 1989.-400 б.

9. Масыгапүлы Б. Есею жылдары. (Қ.И. Сәтбаевтын 100 жылдык 

мерей тойына орай) //Сарыарка самалы.  1999. - 9 акпан.

10. «Есімі ел ішінде -  в памяти народа». -  Павлодар: ТОО НПФ 

«ЭКО», 2000. - 264 б. (Қур. Бадельхан А., Шевченко С.)

11. Алдаберген Қ , Нүскабайүлы Ж. Алгы алаштын ардактылары.

-  А.: «Рауан», 1944 -112 6.

12. Нүрпейіс Кенес. Алаш һәм. алашорда. -  А.: «Ататек», 1995.

- 256 б.


13. Қазак Совет Энциклопедиясы  10-том. А .,  1977.

14. «Қазакстан төлімдік ой-пікір антг догиясы». 2-том. -  А., 1998.

15.  Арын  Е.,  Нүхүлы  А.  «Іскер  басты,  парасатты  педагог» 

//Сарыарка самалы. 2002. -11 казан.

16. Батырбеков Г. «Репрессии выбивали лучших» //Казахстанс- 

кая правда. -1993. -  8 мая.






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал