Дипломдық жобада «110/35/10 кВ 2х63 мва №211»



жүктеу 5.01 Kb.

бет3/4
Дата14.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріДиплом
1   2   3   4
3 Арнайы  бөлім. Күн  панелінің  трекерлік  жүйесі 
 
Дипломдық    жобаның    осы    бөлімде    күн    панелінің    пайдалы  әсер 
коэффициентін (ПӘК) көтеруге  арналған  трекерлік  жүйесі  жайлы  болады.  
Трекерлік  жүйе  екі  бөліктен  құралған  ол: 
а) жарықты  сканерлеуші  құрылғысы; 
б) жарық  бағыты  бойынша  бұрылатын  трекерлік  құрылғы. 
Жарық  бағыты  бойынша  бұрылатын  құрылғыда  кішігірім  күн  панелі  
орналасқан. Ол  монокристалды  максималды кернеуі 6В, ток күші 100-200 мА 
шамасындағы күн панелі болып  табылады.  
Жарықты  сканерлейтін  құрылғы  жайлы  толығырақ  айтатын  болсақ, 
ол  кеңістіктегі  барлық  жарық  нүктелерін  орнатылған  қадамдар  бойынша  
қозғалып    сол    жарық    нүктелеріндегі    ең    үлкен    жарық    мәнін    тауып, 

82 
 
радиобайланыс    арқылы    екінші    құрылғыға    сигнал    жібереді.  Жарықтың  
жарықтылығын  анықтайтын  датчик  16 биттік, демек  жарықтылық 65535  лк, 
I
2
C  байланысымен  ақпарат  алмасатын,   BH1750  датчигі  болып табылады. 
Радиобайланыс    NRF24L01,  жиілігі    2,4  ГГц,  каналдар  саны  127,  ақпарат  
алмасатын  байланыс SPI, максималды  байланыс  арақашықтығы  100 метрлік  
құрылғысы    болып    табылады.  Бұған    байланыс    арақышықтығын    ұлғайту  
үшін    максималды    байланысы    1000  метрге    жететі,  NRF24L01  
құрылғысының    күшейтілген    түрін    қолдануға  да  болады.  Ол    жердегі  
басқарушы  Atmel Atmega 328P  микроконтроллері  болып  табылады. Жиілігі  
16 Мгц, жады 32 кБ, ОЗУ 2 кБ, EEPROM 512 байт.  
Жарықты    сканерлейтін    құрылғының    басқа    жарықты    табатын  
құрылғылардан  басты  айырмашылығы, ол  алдамшы  жарыққа  алданбайтын  
режимімен    ерекшеленеді.  Және    де    бұл    құрылғының    параметрлерін  
өзгертуге  арналған  компьютерде  бағдарлама  жасалды. Ол Visual Studio C#  
бағдарламасымен    құрастырылды.  Ол    құрылғымен    виртуалды    COM  
портмен    байланыс    жасайды.  Құрылғы    комьютерге  UART    тізбектей  
байланысы  арқылы  сигнал  жібереді. Комьютер  бұл  сигналдарды  түсініп, 
комьютер    порттарының    біреуіне    тіркелетін    TTL-UART    аралық  
түрлендіргіші    қолданылады.  Құрылғы    115200  бод/сек    байланыс  
жылдамдығымен    ақпараттар    жібереді.  Сол    бағдарламамен    құрылғының  
келесідей  параметрлерін  өзгертуге  болады: 
а) сканерлеу  қадамдары, град; 
б) әрбір  сканерлеудің  уақыт  аралығы, сек; 
в) алданбау  режимін  қосып, өшіру; 
г) алданбау  режимінің  градустар  айырмашылығы, град; 
д)  алданбау    режміндегі    уақытша,  алдамшы    жарықты    күту    уақыты, 
сек; 
е)  алданбау    режиміндегі    пайда    болган    жарықтың    пайыздық  
көрсеткіші, %. 
Бағдарламада    құрылғымен    кері    байланыс    қарастырылған,  онымен  
құрылғыдағы    сол    сәттегі    орнатылған    параметрлерді    көруге    арналған. 
Бағдарламада    бағдарламаның    тілін    өзгертуге    арналған    параметр  
қарастырылған. Ол  қазақ  тілі  мен  орыс  тілі  болып  табылады.  
Осы    параметрлерді    өзіміздің    қалауымызша    өзгертіп,  параметрлерді  
қабылдасақ, ол  микроконтроллердің  энергияға  тәуелсіз  жады (EEPROM)-ға  
жазылады    да    келесі    қосылысында    осы    параметрлерді    ескеріп,  сол  
бойынша  жұмыс  жасайтын  болады. 
Сканерлеуші    құрылғыда    төрт    бағытта  (оңтүстік,  солтүстік,  шығыс, 
батыс)  фоторезисторлар    орналыған,  ол    күн    батқанда,  түнде    құрылғының  
жұмыс  тоқтаруға  арналған. Себебі  түнде  күн  энергиясы жоқ  болғандықтан  
оны    қайтадан    сканерлей    берудің    қажеттігі    болмайды,  және    қосымша  
энергия  жұмсалады. Құрылғы  демалу  режиміне  кеткенде  жарықпен  сигнал  
беріп    тұрады.  Бұл    құрылғыға    төрт    фоторезистордың    біреуіне    жарық  
түсетін  болса  ол  дереу  өзінің  жұмысын  жасайтын  болады. 

83 
 
 
 
3.1 сурет – Жарық  сканерлеуші  құрылғысының  бағдарламасы 
 
Сканерлеуші    құрылғыда    төрт    бағытта  (оңтүстік,  солтүстік,  шығыс, 
батыс)  фоторезисторлар    орналыған,  ол    күн    батқанда,  түнде    құрылғының  
жұмыс  тоқтаруға  арналған. Себебі  түнде  күн  энергиясы жоқ  болғандықтан  
оны    қайтадан    сканерлей    берудің    қажеттігі    болмайды,  және    қосымша  
энергия  жұмсалады. Құрылғы  демалу  режиміне  кеткенде  жарықпен  сигнал  
беріп    тұрады.  Бұл    құрылғыға    төрт    фоторезистордың    біреуіне    жарық  
түсетін  болса  ол  дереу  өзінің  жұмысын  жасайтын  болады. 
Сканерлеуші    құрылғыны    координаталар    бойынша    бұруды  
орындатқызатын  серво  жетектер  қолданылады. Оның  моделі  Micro Tower 
Pro 9G.  
 
Сканерлеуші    құрылғыда    қорек    көзінің    кернеуін    төмендетіп, 
тұрақтандырып  тұратын    5В    тұрақтандырғыш  7805CT,  ал  3,3  В  
тұрақтандырғаш LM317  орындалған. Бұл  құрылғыға  9-25 В  аралығындағы  
тұрақты  ток  көзімен  қоректендіруге  болады.   
 
Жарық    бағыты    бойынша    бұрылатын    трекерлік    құрылғы    жайлы  
толығырақ    айтатын    болсақ,  ол    Atmega  328P    микроконтроллерінде  
басқарылады.  Ол    жерде  де    радиобайланыс    модулі    NRF24L01  бар.  Және  
құрылғыда  ақпараттарды  көрсетуге  арналған  LCD  16х2  дисплейі  бар. Бұл  
құрылғыда    трекерлік    жүйеден    басқа,  күн    панелінен    шығысында 
дифференциалдық  қорғанысы  бар, сонымен қатар  үлкен  жүктеме  кезіндегі  
кернеу  құрауынан  сақтану  үшін  кернеу  деңгейін  ұстап  қалу  үшін  реверті  
қосу  мүмкіндігі  да  бар.  

84 
 
 
Дифференциалдық  қорғаныс  іске  асқанда  құрылғыдағы  реле  бірден  
өшіріп,  жарықтық    сигнал    орындалады    да,  дисплейге    қорғаныстың  
қосылғандығы   жөнінде    ақпарат   беріледі. Дифференциалдық    қорғаныстың  
минималды    сезу    тогы    200  мА.    Дифференциалдық    қорғанысты    орындау  
үшін    екі  ACS712  ток    датчигі    қолданылды.  Екі    ток    датчигіндегі    токтар  
айырмашылығын  білу  үшін  LM339N 4  каналды  компаратордың  1-2 каналы   
қолданылды.  
 
Резервті  қосу  жайлы  толығырақ  айтатын  болсақ, оғанда  кернеудің  
түсіп    кеткені    жайлы    білу    үшін    LM339N  компараторының  3  каналы  
қолданылды.  Резервті    қосуды    кернеу    деңгейінің    қандай    мөлшерде  
түскенде    қосылу    керектігін    реттеу    үшін    құрылғыда    бұрайтын  
потенциометр    қарастырылған.  Бұл    жерге    қосып-өшіру    IRFZ46N  маркалы  
өрістік  транзисторында  орындалды.  
 
Құрылғының    дисплейі    микроконтроллермен    I
2
C    байланысымен  
орындалады.  Дисплейде    трекердің    қай    градустар    бойынша    бұрылғанын, 
дифференциалдық    қорғаныстың    іске    асып-аспағандығы,  күн    панелінің  
кернеуі  жайлы  ақпараттар  көрсетіледі.  
 
Трекердегі  күн  панелін  координаталар  бойынша  бұрғызатын  серво  
жетектер  MG995 Tower Pro   маркалы  сервожетектері  қолданылды.  
 
Бұл  құрылғының  қорек  көзі  тұрақты  ток  көзінен 9-25 В  арасындағы  
кернеумен    қоректенеді.  Ток    көзінің    кернеуін    тұрақтандыру    үшін  5В  
тұрақтандырғыш    78S05CV  тұрақтандырғышы,  ал  3,3В  тұрақтандырғыш  
IRU1117-33  тұрақтандырғышы    қолданылды.  Бұл    тұрақтандырғыштар  
металлды    радиатормен    бірге    орнатылды,  себебі    тұтыну    кезінде    оның  
температурасы    көтеріліп,  оның    істен    шығуына    себепкер    болады. 
Температура  металға  жақсы  берілуі  үшін, оны  термопастамен  орнатылды. 
Оның  максималды  жұмыс  жасау  температурасы 125˚С  шамасында  болады.  
 
Құрылғылардың    баспалық    платасының    суреті    Proteus  ARES  
бағдарламасында    жасалды.  Баспалық    плата    лазерлі    үтіктеу  
технологиясымен  жасалды.  
 
Сонымен  бұл  жасалған  құрылғы  жарықты  күн  панельмен  90 градус  
перпендикуляр  тура    түсуін    орындатады.  Себебі    күн    панелі    осындай  
жағдайда    максималды    электр    энергиясын    бере    алады.  Жарықты  
сканерлеуші    құрылғының    өте    тиімділігі,  бізге    әрбір    трекерлік    жүйеге  
жеке-жеке    сканерлеуші    қоймай-ақ, жалпысына   біреу  қойып,  қалғандарына  
радиобайланыс    арқылы    бұруға    ақпарат  берумен    орындайды.  Бұл  
экономикалық   жағынан  өте  тиімді  және  трекерлік  жүйенің  бағасының  
төмендеуіне    алып    келеді.  Және    алдамшы    жарықты    айыра    алады,  демек  
трекерлік    жүйе    өтірік    координаталарға    бұрылмай,  өзінің    максималды    
энергия  беру  мүмкіндігін  сақтайды.  
 
Күн    панельдері    жайлы    толығырақ    ақпараттар    беретін    болсақ,  күн  
панельдері  келесідей  түрлерге  бөлінеді: 
 
а) монокристалды; 
 
б) поликристалды; 

85 
 
 
с) аморфты; 
 
д) теллу кадмия  негізіндегі
 
е) селен, мыс, индия негіздегі, т.б. 
 
Осылардың  ішіндегі  ПӘК  жоғары – монокристалды  панельдер  болып  
табылады.  Оның    максималды    ПӘК    17-22%  арасынды.  Өзінің    құнын  
қайтару  уақыты  2  жыл  көлемінде  болады. Оның  түсі  қара  болып  келеді. 
Оны  өндіру  кезіндегі  температура  1400˚С  тең. 
 
Осыдан    кейінгі    ПӘК    азырақ  (12-18%)  –  поликристалды    панельдер  
болады.  Оның    бағасы    монокристалмен    салыстырғанда    төменірек.  Себебі  
бұл  панельдерді  жасау  барысына  оған  жұмсалатын  энергия  монокрисалды  
панельді    жасағандағы    энергиямен    салыстырғанда    төмен    энергия  
жұмсалады.  Өзінің    құнын    өтеу    уақыты    2-3  жыл    көлемінде    болады.  
Поликристалды    панельді    өндіру    кезінде    температура  800-1000˚С  
аралығында  болады.  
 
Осы  айтылған  екі  панель  қатты  иілмейтін  күйде  болады. Ал  иілетін  
жұмсақ  панель аморфты  болып  табылады. Ол  өте  иілгін, оның  иілгішінің  
көмегімен    бізде    панельді    қалаған    жерге    қоюымызға    мүмкіндік    береді. 
Бірақ  бұл  панельдің  ПӘК  жоғарыдағы  айтылған  екі  панельден  қарағанда  
әлдеқайда    төмен,  бірақ    оның    ПӘК    бұлтты    күндері    екі    панельмен  
салыстырғанда  жоғарырақ. Оның  максималы ПӘК  5-6%  құрайды. Аморфты  
панельдегі  кристал  қалыңдығы  1мкм  жетеді.  
 
 
Болашақтағы  трекерлік  жүйенің  AutoCad  бағдарламасында  жобалап  
3D  моделін  сыздым:  
 
 
 
Сурет 4.2 – Жарық  бағыты  бойынша  бұрылатын  трекерлік  жүйенің  3D 
моделінің  суреті 
 
Бұл    суретте    күн    трекерінің    механизімі    және    оның    корпусы  
көрсетілген. Жетек  төмендеткіш  редуктор  арқылы  қосылады. 
 
 

86 
 
4 Экономикалық  бөлім 
 
4.1 Теориялық  мәліметтер 
Экономика  –  катергориясы    көне    грек    елінде    пайда    болған.  Ол    үй  
шаруашылығын  немесе  қоғамдық  шаруашылықты  басқару  өнері  дегенді  
білдіреді.  Экономика  –  көп    буынды    және    көп    деңгейлі    жүйе.  Ол  – 
материалдық  игіліктерді  (қызметтерді)  өндіретін  және  тұтынатын  салалар, 
кәсіпорындар  және  бизнестер  жиынтығы [18]. 
Энергетиканың    экономикасы  –  бұл    саланың    ел    экономикасының  
басқа    салалармен    өзара    байланыста    қызмет    ету    және    даму  
заңдылықтарын,  сондай-ақ,  нарықтық    жағдайларда    оны    басқарудың  
ерекшеліктерін  зерттейтін  ғылым. 
Электр    энергетикасы    субъектілерінің    өзара,  ресурстар  
нарықтарындағы    басқа    салалардың    қатысушыларымен,  сондай-ақ, 
мемлекеттік    органдармен    экономикалық    қарым-қатынастары    энергетика  
экономикасының  негізі  болып  табылады [17]. 
Электр    энергетика    экономикасың    ерекшелігі,  электр    энергиясын  
нарықта    тауар    ретінде    қарастыру    болып    табылады.  Электр    энергиясын  
нарыққа  шығаруда  келесідей  ерекшеліктерді  ескеру  керек  болады: 
1)  электр    энергиясын    өндіру,  тасымалдау    және    тұтыну  физика  
табиғатында  бәрі  бір  мезетте  жылдам  орындалады, және  өндірілген  өнімді  
үлкен  көлемде  сақтап, жинай  алмайды.  
2) Электр  энергиясы  өте  жоғары  сапада  стандартталған   өнім  болып  
табылады.  Электр    энергиясы    жүйеде    өндірілген    электр    энергиясының  
жиынтығы    ретінде    жүреді.  Сондықтан    оны    физикалық    көзқараста    сол  
тауарды    кім    өндіргенін    анықтау    мүмкін    болмайды.  Тек    оны  
тұтынушының    тұтыну    жерінде    басқарып    қаншалықты    тұтыну    көлемін  
білуге  болады.  
3)  Тұтынушының    электр    энергиясы    жүйесінен    тұтынуы    маңызды  
болып  табылады. Тұтынушыға  электр  энергиясының  үзіліп  берілмеуі,  сол  
тұтынушының   өндірісіндегі    өнімің    сапасына    тәуелді    болады.  Сондықтан  
электр  энергия  жүйесі  сенімділігі  жоғары  болуы  тиіс.  
4)  Электр  энергиясы    жүйесіндегі    кернеу    айнымалы    токтагы    уақыт  
бойынша  қатаң    түрде      синусиодалы  өзгеру    қажет    болады.  Сондықтан  
өндіруші    қондырғылары    синхронды    жұмыс    жасап,  стандартқа    сәйкес  
бірдей  кернеу  мен  жиілікте  болуы  қажет [19]. 
Электр  энергиясы  тауар  ретінде  нарықта  сатып  алу  және  сату  заты  
қызметін    атқарады.  Электр    энергиясының    либерилизацияланған    
нарықтарында    нарық    қатысушылары    нарықтың    кез    келген    басқа  
қатысушысымен  электр  энергиясын  сатып  алу-сату  туралы  келісім-шарт  
жасай  алады  және  сәйкесінше  осы  келісім-шарттармен  келісім  бағасын  
ғана  емес, сондай-ақ, электр  энергиясын  жеткізу  және  тұтыну  көлемдерін  
және  мерзімдерін  анықтай  алады. 

87 
 
Электр    энергиясының    нарығы    сатып    алынған    электр    энергиясын  
тасымалданатын  электрлік  желілер  шегінде  ғана  қолданылуы  мүмкін  және  
оны    тасымалдау    бойынша    қызметтерді    көрсету      оның    қызмет    етуінің  
негізгі  міндеті  болып  табылады.  
Көтерме  нарықта  сатып  алу-сату  аты, сондай-ақ  электрлік  қуат  және  
желілік    операторлар    қызметтері    болуы    мүмкін.  Сондықтан    да,  «электр  
энергиясың  нарығы»  ұғымы  ретінде  тек   қана  электр  энергиясының  өзі  
ғана  емес, сонымен  бірге  ілесетін  электрлік  қуат  пен  қызмет  көрсетулер  
нарықтары  да  түсіндіріледі [18]. 
 
4.2  №211  110/35/10  кВ    қосалқы    станцияның    қондырғыларының  
жалпы  бағасының  есептелуі 
 
4.1 кесте – Қондырғылар  тізімі  мен  бағалары 
№ 
Атауы 
Бағасы, тг 
Саны, шт 
Толық  бағасы, тг 

Күштік  трансформатор  
ТДТН-63000/110  
12506509 

25013019 

Күштік    ажыратқыш 
110кВ  ВГТ-110-40/3150 
ХЛ1* 
6564000 
10 
13128000 

Күштік    ажыратқыш 
35кВ 
ВГТ-35-50/3150 
ХЛ1* 
3950000 

11850000 

Күштік    ажыратқыш 
10кВ  VAH  12-63-5000-
27 
2500000 

7500000 

Ажыратқыш фидр 10кВ 
ВВТП-10/630-1600 
815000 
13 
10595000 

Ажыратқыш 
тарату 
желісі  35кВ  ВВК-35Б-
20 
3200000 

19200000 

Айырғыш  110кВ  РДЗ-
110/1000 У1 
416343 
33 
13739338 

Айырғыш  35кВ  РДЗ-
35/2000 У1 
112000 
15 
1680000 

Кернеу  
трансформаторы  110кВ 
НКФ-110-58 
962136 

2886408 
10  Кернеу  
трансформаторы  35кВ 
ЗНОЛ-35 
344916 

689832 
11  Кернеу    трансформатор 
10кВ ЗНОЛ.09 
75 948 

151896 

88 
 
4.1  кестенің  жалғасы 
12  Ток    трансформаторы 
110кВ  ТФЗМ  110-У1 
1000-2000/5 
522900 
126 
65885400 
13  Ток    трансформаторы 
35кВ 
ТФЗМ 
35-У1 
2000/5 
239662 
81 
19412662 
14  Ток    трансформаторы 
10кВ ТШВ15 6000/5 
260000 
72 
18720000 
15  Сақтандырғыш 
110кВ 
ПВТ-110-50-2,5У1 
25000 

75000 
16  Сақтандырғыш 
35кВ 
ПКТ-103-35-50-8У3 
15236 

30472 
17  Сақтандырғыш 
10кВ 
ПКТ-103-10-50-8У3 
5200 

10400 
18  ЖКШ 110кВ РВС-110М 
234000 

1170000 
19  ЖКШ 35кВ РВС-35Т1 
96200 

192400 
20  ЖКШ 
10кВ 
ОПН-
20/24/10/680 УХЛ1 
30472 

60944 
21  Шина  110кВ  Linergy 
Shnider  Electric  04536 
60x5 
24960 

74880 
22  Шина  35  кВ  Linergy 
Shnider  Electric  04548 
80x10 
33800 

67600 
23  Шина 
10кВ 
POWERDUCT 200x6 
55300 

110600 
24  Терминал Micom P116 
351000 

351000 
25  Терминал Micom P633 
1180000 

1180000 
26  Терминал Micom P435 
550000 

550000 
27  Жер  бағасы 
187000000 
28  Құрылыс материалдары 
300000000 
Жалпы  соммасы: 701324851 тг = 701 млн.тг 
 
 
6.3 Инвестициялық  жоспар 
 
Бұл    қосалқы    станцияны    салуға    кететін    инвестициялық    мөлшерін  
келесідей  анықтаймыз: 
 
ΣК = Ко + Кс + Км +Кпр.                                       (4.1) 
 
мұндағы Ко – қондырғылар сатып алуға кететін ақша жұмсау қаражаты, 
ΣК-ның   73   %-ын  құрайды, Ко = 701 млн.тг; 

89 
 
Кс  –  құрылыс  жұмыстарына  кететін  ақша  жұмсау  қаражаты, 
ΣК-ның 14%-ын  құрайды; 
Км  – монтаждау және іске қосу, баптау жұмыстарына кететін 
ақша жұмсау қаражаты, ΣК-ның 7 %-ын  құрайды; 
Кпр  –  басқа  да  шығындарға  кететін  ақша  жұмсау  қаражаты, 
ΣК-ның 6%-ын  құрайды. 
 
Қондырғылар сатып алуға кететін қаражат: 
 
K=(701 ∙100) / 73 = 960 млн.тг. 
 
Құрылыс жұмыстарына кететін қаражат: 
 
Kс=(960∙14)/100 = 134,14 млн.тг. 
 
Монтаждау және іске қосу, баптау жұмыстарына кететін қаражат: 
 
Kм=(960∙7)/100 = 67,2 млн.тг. 
 
Басқа да шығындарға кететін қаражат: 
 
Kпр=(960∙6)/100 = 57,6 млн.тг. 
 
Бұл    есептелген  мәндерді  (4.1)  формулаға  қойып    оның    жалпы  
соммасын  анықтаймыз: 
 
∑K = 701 + 134,14 + 67,2 + 57,6 = 959,94 млн.тг. 
 
Бұл  жобадағы  қосалқы  станцияда  параллель, қуаты 63 МВА  болатын  
екі  күштік  трансформатор  жұмыс  жасап  тұр. Оның  қуат  коэффициентін  
cosφ = 0,8 тең  деп  аламыз. Сондағы  біздегі  активті  қуатымыз: 
 
P = S · cosφ = 63 · 0,8 = 50,4 МВт.   
 
  (4.2) 
 
мұндағы cosφ – қуат  коэффициенті. 
 
Қосалқы    станциядағы    келісімді    қуат    максималды  жүктеме  кезіндегі 
абоненттің  есептік  сағаттық  қуатымен    анықталады.  Трансформатордың  
максималды    қолдану    уақыты    4800-6000  сағат  арасында  болып    табылады. 
Яғни    максималды    қолдану    уақытын  tmax  =  6000  сағат    деп    таңдаймыз. 
Осыдан  келісімді  қуат  келесідей  анықталады: 
 
W = P ∙ tmax = 50,4 · 6000 = 302,4 мың кВт  сағат . 
          (4.3) 
 
мұндағы P – трансформатордың  активті  қуаты, МВт;  

90 
 
tmax  –  трансформатордың    максималды    қолдану    уақыты, 
сағат. 
Кәсіпорын 
шығындарына 
кіргізілетін 
амортизациялық 
аударылымдардың  сомасы  әртүрлі  әдістермен  анықталуы  мүмкін.  Егер 
жаңадан  өндірілген  өнімнің  құнына  біртекті  берілетін  негізгі  қорлардың 
құнына  тең  болу  шартынан  шығатын  болсақ,  онда  төмендегідей  анықтауға 
болады: 
100
0
0
h
K
Z
амр



 
 
 
 
 (4.4) 
 
мұндағы Z
амр
 – амортизациялық аударылымдар сомасы, млн теңге;  
К
o
 – негізгі қорлар құны, млн теңге;  
h
0
  –  амортизациялық  аударылымдар  нормасы,  мәнін  6%    деп  
қабылдаймыз [20]. 
Амортизациялық 
аударылымдар 
нормасы 
негізгі 
қорлардың 
нысандарының  әрқайсысы  үшін  олардың  нормативтік  қызмет  ету 
мерзімдеріне байланысты орнатылады. 
Кәсіпорынның кейбір негізгі қорларына амортизациялық аударылымдар 
нормасы келтіріледі. 
Негізгі қорлардың нысанның амортизацияланып бітпеген бөлігінің құны 
тозу мен моральдық тозу салдарынан нысан нормативтік мерзімнен ерте істен 
шығарылып  тасталған  кезде  пайда  болады.  Ликвидациялық  құн  өндірістен 
шығарылатын нысанның оны сатып жібергеннен түскен қаржыны білдіреді.    
Амортизациялық аударылымдар сомасын  анықтаймыз: 
 
59
,
57
100
6
94
,
959



амр
Z
млн.тг. 
 
Өндірістің  тиімділігі  негізі  қорлардың  ғылыми-техникалық  деңгейіне 
байланысты ғана емес, сонымен қатар ғылым мен техниканың қазіргі заманғы 
жетістіктеріне  сәйкестігі  және  оларды  өндірістік  үрдісте  толық  қуатында 
пайдалануына да байланысты болады. 
Эксплуатациялық 
шығындарды 
анықтаймыз. 
Амортизация 
жұмыстарына кеткен шығындарды есептейміз.  
Электр  қондырғыларының  физикалық  немесе  моральді  тозуына 
байланысты  олардың  тозуына  кеткен  шығындардың  орнын  толтыру  үшін 
электр  қондырғыларының  құнының  бөлігінен  ақша  бөлінеді.  Бұл  бөлінетін 
ақша  амортизациялық  шығын  деп  аталады.  Ол  барлық  шығынның  51%-ын 
құрайды. 
Шығынның қалған 49%-ын келесілер құрайды: 
1. Іс-сапар шығындары. 
Іс-сапар  шығындары  дұрыс  толтырылған  құжаттарға  сай  жол  жүру, 
тәуліктік және пәтер шығындарынан тұрады;  

91 
 
2. Кеңсе шығындары. 
Әр  ай  сайын  немесе  әр  тоқсан  сайын  барлық  бөлімдерде  кеңсе 
тауарларының қажеттілігі туындайды. Кеңсе шығындары осы қажеттіліктерді 
қосып шығу арқылы анықталады; 
3. Еңбек қорғанысы. 
Еңбек  қорғанысының  талаптарына  байланысты  кез-келген  компанияда 
арнайы  жұмыс  киімдері,  аяқ-киімдері,  комплектілері  болуы  тиіс.  Қажетті 
заттардың  барлығын  штаттық  мамандықтар  мен  санына  байланысты  сатып 
алады; 
4. Құрылғыларды тексеру. 
Жұмыс және бастапқы эталондарды тексеру тиіс. Келісімшартқа сай бұл 
іспен арнайы ұйымдар айналысады;  
5. Баспа шығындары. 
Бұл  шығындар  әр  түрлі  есеп  беру  және  күнде  қолданатын  бланктарды 
(журналдар,  карточкалар,  ведомость,  актілер,  нұсқаулар,  ережелер, 
сұранымдар) сатып алудан құралады;  
6. Экология бойынша шығындар. 
Бұл  шығындар  компания  көлігінің  жанар-жағармай  материалдарын 
қолданудан  атмосфераға  зиянды  заттектердің  шығарылу,  қоршаған  ортаны 
қатты-тұрмыстық қалдықтармен ластау және т.б. шығындарды қамтиды; 
7. Кадрларды дайындау. 
Компания жұмысшылары біліктілікті көтеру үшін баратын ұйымдармен 
келісімшартқа тұруға кететін шығындардан құралады; 
8. Сәтсіз оқиғалардан сақтандыру. 
Қазақстан Республикасында сақтандыру міндетті болып табылады. Бұл 
жерде тек сақтандыру түрін таңдау керек; 
9. Еңбекақы төлеу. 
Өнеркәсіптік  және  әкімшілік  қызметкерлер  еңбекақысын  төлеуден 
құралады; 
10. Байланыс қызметін көрсету. 
Бұл  шығындарға  телефон  үшін  абоненттік  төлем,  қалааралық  және 
халықаралық төлемдер, жоғары жиілікті байланыс төлемдері кіреді; 
11. Коммуналдық қызмет көрсету. 
Бұл  шығындар  салқын  су  мен  канализация,  қоқыс  лақтыру,  жылу 
энергиясының бағаларын қамтиды; 
12. Банк қызметі. 
Барлық  банктар  өз  қызметі  үшін  белгіленген  пайыз  мөлшерінде 
айналым  сомасынан  комиссиялық  (еңбекақы,  іссапар,  есептік  қағаздарен 
операциялар) төлемдер алады
13. Есептеу және ұйымдастыру техникасының материалдары. 
Картридж,  барабан,  тонер,  қосалқы  бөлшектерді  сатып  алу  кіреді, 
баспалық қағаздар сияқты да кіреді. 
14. Техникалық шығындардың орнын толтыруға қажет энергия. 

92 
 
Электр  энергиясын  тарату  кезінде  оның  шығындалуы  шарасыз,  сол 
себепті оны сметада есептейді; 
15. Шаруашылыққа қажет энергия [20]. 
Бөлме,  монтер  пунктін  жылыту,  барлық  ғимараттарды,  кәсіпорын 
бөлмелерін,  жөңдеу  базаларын  және  т.б.  жарықтандыру  шаруашылық 
қажеттіліктеріне жатады. 
Шығынның қалған 49%-ын келесідей табамыз: 
 
33
,
55
51
49
59
,
57
51
49






амр
доп
Z
Z
 млн.тг.                      (4.5) 
 
Сонда  толық  шығын: 
 
92
,
112
55,33
57,59





доп
амр
пол
Z
Z
Z
млн.тг.   
    (4.6) 
 
Осыдан өзіндік құнды табуға болады: 
 
саг
кВт
тенге
W
Z
S
пол




37
,
0
302,4
112,92
.   
 
      (4.7) 
 
Өзіндік  құнға  тағы  10%  қосамыз,  өйкені  табыс  ескерілуі  керек.  Ол 
келесідей анықталады: 
 
саг
кВт
тенге
S
S
ПС






41
,
0
1
,
1
37
,
0
1
,
1

 
Жылдық  кірісті  анықтаймыз.  Қосалқы  станса  арқылы  кірістік  налогты 
20% құрайды деп аламыз: 
 
9
,
9
8
,
0
41
,
0
1
,
0
4
,
302
8
,
0
S
1
,
0
W
ПС
год










г
П
млн.тг.      (4.8) 
 
Алматы қаласындағы электр энергиясы 2017  жылдың наурыз айындағы 
тарифіне  сәйкес  16,65  теңге/кВт∙сағ  құрайды.  Қосалқы  стансаның  баға 
түрлену механизімін және оның құрамаларын қарастырайық: 
- электр стансасынан электр энергияны сатып алу (7,2 теңге/кВт∙сағ); 
- КЕГОК ҰЭТ тарифі (1,2 теңге/кВт∙сағ); 
-  «АЖК» тарифі (3,31 теңге/кВт∙сағ); 
- «Ж.Е.Н» ЖШС жеке тарифі (0,612 теңге/кВт∙сағ). 
Сол  кезде  қосалқы стансаның  электр  энергиясының өзіндік  құны 12,32    
теңге/кВт∙сағ  құрайды.  Электр  энергияны  тұтынушыларға  13,5  теңге/кВт∙сағ 
бағасымен сатқан кезде, ЖШС 1,18 теңге/кВт∙сағ көлемінде кіріс алады [17]. 
Кіріс салығын есептеген кездегі берілген түрдегі жылдық кіріс келесіні 
құрайды: 

93 
 
∑Пкп = Wгод·1,68·0,8 = 302,4·1,18 ·0,8 = 285,4 млн.тг. 
    (4.9) 
 
Өнеркәсіптің екі түрінен де алынған суммалық кірісі келесіні құрайды: 
 
      ∑П = ∑Пкп + ∑Пг = 285,4 + 9,9  =  295,36 млн.тг.          (4.10) 
 
NPV анықтау (таза әдеттегі құн) 
Берілген әдіс келесіден тұрады:  
1.  Керекті  шығын  бағасы  анықталады,  яғни  берілген  жоба  үшін  неше 
қаражат керек екені анықталады.  
2.  Жобадан  келешекте  түсетін  ақшалай  түсілімдердің  қазіргі  бағасы 
есептелінеді. Әр жылдағы табыс CF (кэш-флоу) қазіргі уақытта беріледі. 
 





n
n
n
r
CF
PV
1
1
.   
 
 
 
  (4.11) 
 
мұндағы CF – жыл сайынғы ақшалай түсім;  
n – жобаны тарату жылдары;  
r – банктің пайыздық қойылымы. 
 
Берілген шығын бағасы (I
0
)  берілген  табыс  бағасымен  салыстырылады. 
Олардың айырымы жобаның таза әдеттегі құнының бағасын береді. 
Берілген  жобаны  тұтастай  инвестициялауды  бағалауды  таза  әдеттегі  құн 
(NPV) әдісімен жүргіземіз. Инвестиция анализінің осы әдісі инвестициялаушы 
жобаны  ұсыну  нәтижесінде  фирманың  құндылығының  өсу  шамасын 
көрсетеді, ол екі сілтемеден тұрады: 
1) Кез-келген өнеркәсіп өзінің нарықтық құнының өсуіне ұмтылады; 
2) Әр түрлі уақыттағы шығындардың біркелкі емес құны болады. 
NPV  анықтау  үшін  жобаның  әр  жылдағы  қаржы  ағынының  шамасын 
сараптау керек, сосын оларды уақыт бойынша теңестіру үшін жалпы бөлімге 
келтіру  керек.  Яғни  NPV  –  жобаны  тарату  барысында  туындайтын  ақша 
түсімдерінің  қосындысы  мен  осы  жобаны  тарату  үшін  қажетті  барлық 
шығындардың қосындысы арасындағы айырмашылық. 
Таза келтірілген құн келесідей анықталады: 
 
0
1
)
1
(
I
r
CF
NPV
n
n
n




.   
 
 
    (4.12) 
 
мұндағы CF – жыл сайынғы ақшалай түсім;  
n – жобаны тарату жылдары;  
I
о
 – толық қосынды инвестиция;  
r – банктің пайыздық қойымы. 
Ақша ағымы келесі формуламен анықталады: 

94 
 
ао
ч
И
П
CF



 
 
 
 
(4.13) 
 
мұндағы  П
ч
 – таза кіріс, млн.тенге;  
И
ао
 – амортизациялық аударымдар, млн.тг. 
 
95
,
352
59
,
57
36
,
295
CF



млн.тг. 
 
4.2 кесте – Берілген нұсқа үшін NPV есебінің нәтижесі 
Жылдар 
CF, млн теңге 
1/(1+і)
n
 
NPV, млн теңге 



-959,94 

352,95 
0,901 
-641,93 

352,95 
0,812 
-355,33 

352,95 
0,731 
-97,32 

352,95 
0,658 
134,92 

352,95 
0,621 
354,1 

352,95 
0,565 
553,5 
 
Есептеулер  бойынша    біздің  салған  инвестиция  4  жылдан  бастап  бізге 
пайда алып келеді. 
 
PV = 352,95∙(0,901+0,812+0,731+0,658) = 1094,85 млн. тг. 
 
Рентабелділік  индексі  -  profitability  index  (PI)  –  таза  дисконтталған 
пайданы инвестицияға бөлу арқылы анықталады. 
 
 
 
 
 
Егер:  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
PI > 1, онда жобаны қабылдау керек
PI < 1, онда қабылдаудың қажеті жоқ; 
PI = 1, жоба пайда да және шығында әкелмейді. 
 
 
 
Рентабелділік  индексі  таза  дисконтталған  құннан  айырмашылығы 
салыстырмалы  көрсеткіш  болып  саналады.  Жобаларды  таңдауда,  егер 
олардың  NPV бірдей болған кезде PI қарап таңдауға болады [18]. 
 
73
,
1
94
,
959
658
,
0
/
85
,
1094
)
1
/(
PI
1
0






n
t
t
K
і
PV
.  
        (4.14) 
 
РР анықтау (орнын толтыру мерзімі) 
Бұл  әдіс  бастапқы  инвестиция  сомасын  төлеу  үшін  қажет  мерзімді 
анықтау  болып  табылады.  Орнын  толтыру  (РР)  есебінің  алгоритмі 
инвестициядан жекеленген кірісті бірдей таратумен тәуелді болады. Егер кіріс 
бірдей  болса,  онда  төлеу  мерзімі  бір  уақыттағы  шығынды  жылдық  кіріс 
шамасына бөлу арқылы есептеледі [20]. 

95 
 
 
PP-ның мәні  келесідей  анықталады: 
 




95
,
352
94
,
959
CF
К
РР
 2 жыл 8 ай. 
 
            (4.15)     

1   2   3   4


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал