Державний вищий навчальний заклад



жүктеу 11.92 Mb.

бет1/137
Дата02.04.2017
өлшемі11.92 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   137

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

ДЕРЖАВНИЙ ВИЩИЙ НАВЧАЛЬНИЙ ЗАКЛАД 



«Переяслав-Хмельницький державний педагогічний університет 

імені Григорія Сковороди» 

 

 

 



Рада молодих учених університету 

 

 



 

 

 



Матеріали 

Х Міжнародної науково-практичної інтернет-конференції 



«Тенденції та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації» 

16-17 січня 2016 року 

 

 

 



Збірник наукових праць 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Переяслав-Хмельницький ‒ 2016 



 

 

УДК 001+37(100) 



ББК 72.4+74(0) 

Т 33 


 

 

Матеріали Х Міжнародної науково-практичної інтернет-конференції «Тенденції 



та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації»: Зб. наук. праць. 

‒ Переяслав-Хмельницький, 2016. ‒ Вип. 10. ‒ 646 с. 

 

 

 



ГОЛОВНИЙ РЕДАКТОР: 

Коцур  В.П.  ‒  доктор  історичних  наук,  професор,  академік  НАПН  України, 

ректор ДВНЗ «Переяслав-Хмельницький державний педагогічний університет 

імені Григорія Сковороди» 

 

 



РЕДАКЦІЙНА КОЛЕГІЯ: 

Рик С.М. ‒ кандидат філософських наук, доцент, проректор з наукової роботи 

ДВНЗ  «Переяслав-Хмельницький  державний  педагогічний  університет  імені 

Григорія Сковороди» 

Скляренко О.Б. ‒ кандидат філологічних наук, доцент 

Коцур  В.В.  ‒  кандидат  політичних  наук,  голова  Ради  молодих  учених 

університету 



Кикоть  С.М.  ‒  кандидат  історичних  наук,  заступник  голови  Ради  молодих 

учених університету 



Гайдаєнко І.В. ‒ керівник центру усної історії, секретар Ради молодих учених 

університету 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



©Рада молодих учених університету 

©ДВНЗ «Переяслав-Хмельницький  

державний педагогічний університет 

імені Григорія Сковороди» 

 


Тенденції та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації

 

 

 

 



СЕКЦІЯ: БІОЛОГІЧНІ НАУКИ 

Салиха Айжарыкова, Райла Аманова 

(Актобе, Казахстан) 

 

СҮТ ӨНІМДЕРІНІҢ САПАСЫ МЕН ҚАУІПСІЗДІГІ 

 

Сүт  -  бұл  сүтқоректілердің  сүт  бездерінен  алынатын  өнім.  Сүт  -  адам  мен  сүтқоректі  жануарлардың  сүт 



безінде лактация кезеңінде түзілетін сұйық зат. Сиыр сүтінің құрамында орташа  су (87,5%), сүт қанты (4,7%), 

май  (3,9%),  ақуыздар  (3,3%),  минералды  заттар  (0,7%),  витаминдер  мен  ферменттер  бар  [1].  Мал  сүтінің 

құрамындағы  ақуыздар: альбумин  –  жас организмнің өсуі;  глобулин  –  иммунитеттің қалыптасуы  үшін қажет. 

Сүт  майы  глицеридті  қоспалардан  тұрады.  Салқындатылған  сүтте  май  түйіршіктерінің  диам.  0,1  –  20  мкм 

болатын суспензия, ал жаңа сауылған сүт пен ысытылған сүтте эмульсия түрінде болады. Осы түйіршіктер сүт 

біраз тұрғаннан кейін оның бетіне кілегей болып жиналады. Сүт лактозасы (дисахарид) – таза күйінде ақ түсті, 

кристал  тәрізді  ұнтақ.  Оны  айран,  қымыз  ашыту  үшін  және  медицинада,  бактериологияда  қоректік  орта 

дайындау  үшін  қолданады.  Сүттің  минералдық  құрамы:  макроэлементтер  (кальций,  фосфор,  натрий,  калий, 

күкірт,  хлор,  магний,  т.б.)  мен  микроэлементтерден  (цинк,  мыс,  темір,  т.б.)  тұрады.  Сондай-ақ  ферменттер, 

гормондар,  иммунды  денелер,  газдар  да  кездеседі.  Сүт  құрамындағы  вегетативті  микробты  (оның  ішінде 

патогендік түрін) жою үшін пастерлеу әдісін қолданады. 

Сүттің сапасы мен дәмі көбінесе оның майлылығымен анықталады: майы көп болған сайын, оның дәмі де 

жақсы болып, құнарлылығы да артады. Әртүрлі мал сүттерінің майлылығы (% есебімен) орташа мынадай: сиыр 

сүті - 3,9, ешкі - 4,3, қой - 7,2, шошқа - 5,9, түйе - 5,0. 

Мал  сүті  –  құнды  тағамдық  зат,  одан  әр  түрлі  сүт  тағамдары,  май,  айран,  шұбат,  қымыз,  ақлақ,  уыз, 

уызқағанақ,  қатық,  сарысу,  сүзбе,  сүт  көже,  құрт,  балмұздақ,  т.б.  жасалады.  Адамның  күнделікті  тағамдық 

рационында сиыр сүті көп пайдаланылады [2]. 

Сүт  -  барлық жастағы адамдар үшін  жұғымдылығы  жоғары  оңай сіңетін өнім. 100 грамм сүтте  3 грамға 

жуық  ақуыз,  3,2  грамм  эмуль-гацияланған  оңай  сіңетін  май,  көптеген  мөлшерде  оңай  сіңірілген  кальций  мен 

фосфор  қосындылары,  сондай-ақ  белгілі  мөлшерде  А1,  В2,  Д  витаминдері  бар  және  де  жазғы  уақытта  сиыр 

сүтіндегі  бұл  витаминдер  қыстағыдан  едеуір  көп  болады.  100  грамм  сүт  организмге  60-қа  жуық  килокалория 

береді.  Сүт  ақуызы  негізінен,  казеиннен  (2,7 %),  лактальбуминнен  (0,4 %)  және  лактоглобулиннен  (0,1%) 

тұрады. Сүт ақуызының 75-96 пайызы организмге сіңімді келеді. Құрамындағы лактоза не сүт қанты тез ашиды. 

Бұл  қасиетті  сүт  ашытуда  пайдаланылады.  Минерал  заттары  органикалық  және  бейорганикалық  қышқыл 

тұздары  түрінде  кездеседі.  Сондай-ақ,  60-тан  астам  фермент,  әртүрлі  гормон  (окситоцин,  пролактин, 

фолликулин, адреналин, инсулин т.б.), иммундық заттар (антитоксин, глотинин, онсонин т,б,), газдар (СО2 , О2, 

Н2, NH3), микроорганизмдер болады [5]. 

Сүт  -  бағалы  тағамдық  өнім.  Ана  босанғаннан,  мал  төлдегеннен  кейін  алғашқы  күндері  сүт  уыз  түрінде 

шығады. Ана сүттінің уызы сәбиді әр түрлі аурулардан қорғайтын затқа (антиденелерге) бай. 7  – 10 күн өткен 

соң  сүттің  әдеттегі  құрамы  қалыптасады.  Ана  сүтінің  құрамы  сәбиге  қажетті  қоректік  заттар,  гормондар 

(әсіресе,  қалқанша  бездің  гормоны),  ферменттер,  ақуыздар,  көмірсулар  мен  витаминдерге  бай  болғандықтан 

сәбидің  организмі  оны  жақсы  сіңіреді.  Сондай-ақ  сүт  құрамындағы  минералды  тұздардың  (кальций  мен 

фосфор)  сәбидің  қаңқа  сүйегінің  қалыптасуына  әсері  зор.  Сондықтан  баланың  дұрыс  дамып,  өсуі  үшін  жас 

сәбиді ана сүтімен емізудің маңызы өте зор. 

Сүт  және  сүт  өнімдерінің  химиялық  және  биологиялық  құндылығы  табиғатта  кездесетін  барлық 

тағамдардан  жоғары.  Сүт  және  сүт  өнімдері  әр  түрлі  тағамдардың  құрамына  кіре  отырып,  оның  тамақтық 

құрамын  жақсартады,  түрлендіреді  және  тамаққа  жағымды  дәм  береді.  Ежелгі  философтар  сүттің  химиялық 

және  физикалық  қасиеттерін  білмеген,  бірақ  олардың  организмге  әсерін  байқап,  оларды  «ақ  қан», 

«денсаулықтың көзі», «өмірдің шырыны» деп атаған.  

Сүтті  қолданудың  алғашқы  басы  көне  кезеңге  кіреді  және  ол  жабайы  ешкілерді,  қойларды,  кейіннен 

сиырларды қолға үйретумен байланысты. Ежелгі адамдардың ерте заманда қан аздық, асқазан ауруларын, және 

басқа да ауруларды емдеуде сүтті қолданғанын куәләндыратын көптеген деректер бар.  

Сонымен  қатар,  атақты  грек  дәрігері  Гиппократтың  (б.э.д.  400  жыл  бұрын  өмір  сүрген)  ойы  бойынша, 

аурулардың көптеген қатарларына малдың сүтін қолдануға болатыны немесе болмайтыны айтылды. 

Сүтпен  емдеуді  ең  алғаш  рет  1000  жыл  бұрын  өмір  сүрген  Тәжік  оқымыстысы  -  дәрігер  Ибн-Сина 

(Авиценна) кітабына енгізген. Ол кітабында сүт тағамдары, әсіресе, қарт адамдарға пайдалы деп жазған. Ежелгі 

Грузия  мен  Арменияда  қалтырауды  сүтпен  емдеген,  ал  Қазақстан,  Орта  Азия,  Кавказ,  ежелгі  Шығыс  елдері 

ертеден сүтті ашытып қымыз, айран, сыр түрлерін алған.  

Сүт  өнімдерінің  сапасы  сол  өнімдерді  алатын  шикізат-сүтке,  мал  тұқымына,  сауу  мерзіміне,  жем  шөпке 

жыл  мезгіліне,  т.б.  факторларға  байланысты.  Республикамыздың  көптеген  лабораторияларының  зерттеген 

материалдарына қарағанда сүт сапасы көбінесе жыл мезгілдері мен жайылымға қарай өзгеріп отырады [3].  

Сүт  сапасы  тек  сүттің  химиялық  құрамына  ғана  емес,  сонымен  бірге  оны  сауу  тәсіліне  де  байланысты. 

Мәселен,  қолмен  сауғанда  1  мг  сүтте  орта  есеппен  21  мың  бактерия  болады  да,  машинамен  сауғанды  сүтте 

(ыдыстарды күту тәртібіне байланысты) 6,7-10,0 мыңға дейін бактерия болады. Демек сүт машинамен сауылса, 



Тенденції та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації

 

 

 

 



құралдар таза сақталса, онда сүт сапасы жоғары болады да, ыдыстар таза сақталмаса ондай  сүтте бактериялар 

көп болып, өнім сапасы төмендеп кетеді. Сонымен сүт сапасы - оны сауу әдісіне, сақтауға, тасуға және сатуға 

да байланысты. Кей кезде өндіріске лас сауған сүт түсіп отырады. Мұның өзі сүт сауғанда сауыншы тазалығы, 

санитарлық-гигеналық жағдай сақталмағандығынан болады [3].  

Сүт  көптеген  микроорганизмдердің  қолайлы  қоректік  ортасы  болып  табылады.  Соның  ішінде  қолайлы 

жағдайда ауру тудыратын патогенді микроорганизмдер, сондықтан сүттің эпидемиологиялық ролі жоғары. Сүт 

эпидемияларының  пайда  болу  механизмі  қарапайым,  себебі  ол  ластанған  сүт  өнімдерін  пайдалануымен 

байланысты. Сүтпен берілетін ауруларды инфекция көзіне байланысты 2-ге бөлуге болады: 

Адамға  қауіпті,  сүт  жануарлары  арқылы  ластанатын  (зоонозды)  малдардың  ауруы.  Бұл  кезде 

қоздырғыштар сүтке желін, тері жамылғысы, кілегей қабықшасы, көң және жеммен түседі. 

Сүт  арқылы  берілетін  адам  аурулары.  Бұл  кезде  сүт  пайдалануға  дейін  өтетін  барлық  кезеңде  ластануы 

мүмкін. Олардың ішінде ең қауіптісі жылумен өңдеуден кейінгі (пастерленген) сүттің ластануы (мысалы: сүтті 

бутылкаға құю, жабдықтау, сүтті сату кездерінде), себебі патологиялық микрофлора антогонист (сүт қышқылы 

микрофлорасы) болмағанда қолайлы температурада еркін көбейеді. 

Сүт-тағамдық  зооноздың  бір  мысалы  бруцеллез  болып  саналады.  Бруцеллезбен  зақымдалу  кезіндегі  сүт 

және  сүт  өнімдерінің  ролі  жоғары  (алиментарлы  негізгі  зақымдалудың  60-80%).  Бруцеллез  сыртқы  ортада 

тұрақты және сүт пен сүт өнімдерінде жақсы сақталады. 

Адамның  бруцеллезбен  сүт  және  сүт  өнімдері  арқылы  зақымдалуының  алдын  алу  үшін  бірқатар 

ветеринарлық-санитарлық  шаралар  жасау  керек,  ауру  малдың  сүт  және  сүт  өнімдерін  залалсыздандыру 

шараларын  қолдану  қажет.  Ауру  малды  анықтау  үшін  жылына  бір  рет  әр  малға  серологиялық  (Райта  және 

Хедельсон)  және  аллергиялық  (Бюрне)  реакциясын  жасау  керек.  Бруцеллезге  оң  реакция  көрсеткен  малды 

оңашалайды. Бруцеллезге жасалған серологиялық және аллергиялық реакцияларға оң нәтиже көрсеткен малдың 

сүтін  клиникалық  белгілері  болмаса,  тағам  ретінде  қолдануға  болады  және  алдын  ала  пастеризациялағаннан 

кейін сүт өнімдерін жасауға болады. Балалар және емдеу мекемелеріне пастерленбеген ірімшікті жіберуге тиым 

салынады.  

Ауылшаруашылығында  сүт  және  сүт  өнімдері  арқылы  таралатын  аса  қауіпті  адам  ауруының  бірі  – 

туберкулез. Туберкулезбен ауру адам қақырығынан бөлінетін микобактерия арқылы және ауру жануардың сүті 

арқылы  зақымдалуға  болады.  адам,  мал,  құстар  туберкулезінің  қоздырғыштары  өзгеше  (адам  туберкулезінің 

бактериясы  3  түрімен  шақырыла  алады:  адам,  өгіз,  құс).  Ауру  малдың  туберкулезіне  балалардың 

қабылдағыштығы жоғары. Бұл кезде сүт негізгі жұғу көзі болып табылады. Сүтке туберкулез микобактериясы 

ластармен,  қоршаған  ортадан  (көң,  шаң  ж.т.б.)  түседі,  бірақ  инфекцияның  басты  көзі  туберкулезбен 

зақымдалған желін болып саналады. Малдардың туберкулезінің басқа да клиникалық түрлері (ішектік, өкпелік) 

туберкулез  бактерияларының  сүтке  түсу  қаупін  тудырады.  Туберкулез  микобатериясы  сүтте  10  күн,  сүт 

қышқылы  өнімдерінде  20  күндей,  сырда  300  күнге  дейін  сақталады.  Сондықтан  туберкулинге  оң  нәтиже 

көрсеткен  малдардың  сүтін  туберкулез  клиникасы  байқалмаған  жағдайда  ғана  алдын  ала  80-850С 

температурада  30  минут  пастеризациялағаннан  кейін  ғана  тағам  ретінде  немесе  сүт  өнімдерін  өндіруге 

пайдалануға рұқсат етіледі [5]. 

Сүттің  және  сүтті  малдардың  адам  түріндегі  туберкулезбен  зақымдалуын  болдырмауға  бағытталған 

шараларды орындау керек. Ол үшін: 

-

 



ферма және сүт мекемелерінің жұмыскерлерін жыл сайын тексеру керек; 

-

 



туберкулездің белсенді түрі бар және бациллотасымалдаушы адамды жұмысқа қабылдамау; 

-

 



туберкулез  емхана  мен  санаториялардағы  залалсыздандырылмаған  тамақтық  қалдықтармен  малдарды 

қоректендіруге тиым салу; 

-

 

туберкулез  емхана  мен  санаторияларындағы  іркінді  су  мен  қоқыстарды  тазалауды  бақылауын 



ұйымдастыру керек.  

Сонымен бірге аусыл, сібір түйнемесі, ку қызба аурулары да мүйізді жануарлардың қауіпті аурулары. 

Сүт және сүт өнімдері адамдардың басқа да ауруларының берілу факторы бола алады. Олардың ішінде ең 

бастылары:  іш  сүзегі,  паратиф,  сальмонеллездер,  дизентерия,  полиомиелит,  эпидемиялық  гепатит,  дифтерия, 

кене энцефалиті және т.б. 

Сүт  және  сүт  өнімдерінің  ластану  себебі  санитарлық-гигиеналық  ережелердің  және  сүт  зауыты  мен  сүт 

тауар  фермасындағы  жағдайдың  дөрекі  бұзылуы  болып  саналады.  Дер  кезінде  емделмеу  және  оңашаланбау 

салдарынан  бациллотасымалдаушы  және  аурудың  жеңіл  немесе  жасырын  түрімен  ауыратындар  өте  қауіпті 

және олар инфекцияның кең таралуына ықпалын тигізеді. 

Сонымен қатар адам организмінде антибиотиктер төзімді микроб түрі түзілу қаупі туындайды. Сондықтан 

антибиотикалық ем қабылдаған сиыр сүті антибиотик енгізгеннен кейін 72 сағаттан соң ғана қолдануға рұқсат 

етіледі. Ол уақытқа дейін бұл сүтті ішуге, одан сүт өнімдерін жасауға, басқа сүттермен араластыруға болмайды. 

Тексеру  санитарлық-ветеринарлық  бақылаудың  келісімі  бойынша  жасалынады.  Оны  барлық  мекемелер, 

сүт кәсіпорындарында жұмыс істейтін адамдар қатаң орындау керек. Бұл ережелерге жатады: 

-

 

сүтті міндетті түрде пастеризациялау және оны таратар алдында салқындату



-

 

сүт  зауытының,  ыдыстардың,  фермадағы  территория  жағдайының  санитарлық  ережелерінің 



орындалуы; 

Тенденції та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації

 

 

 

 



-

 

ішуге арналған сүттің бүкіл одақтық стандартқа сәйкес болуы



 Ветеринарлық бақылауда: 

-

 



малдардың денсаулығын; 

-

 



ауру малдың дер кезінде оңашалануын; 

-

 



малдардың емделуін; 

-

 



мал сауыққан соң, оның сүтін пайдалануға рұқсат беруді; 

-

 



антибиотик және т.б. дәрілерді пайдалануды; 

-  малдарды  паразиттерден  қорғау  үшін  дезинфицирлеуші  заттарды  пайдалану  ережелерінің  орындалуын 

қадағалайды. 

Сүтті және сүт өнімдерін сату кезінде оның қауіпсіздігіне қойылатын талаптар:  

 1.  Сүт  және  сүт  өнімдерін  өткізу,  олардың  нормативтік  құжаттамаларына  сәйкес  тамақ  өнімдерін 

қабылдау,  бақылау,  сәйкестендіру  және  сақтау  мүмкіндігін  қамтамасыз  ететін,  ішкі  сауда  объектілерінде 

санитарлық-гигиеналық 

нормативтерді 

сақтай 

отырып 


жүзеге 

асырылады. 

 2. Сүтті және сүт өнімдерін өткізу үшін негізгі шарттар мыналар болып табылады: 

-

 



ілеспе құжаттардың болуы; 

-

 



сүт және сүт өнімдері, оны қолдану және сақтау шарттары туралы ақпараттың болуы; 

сүт  және  сүт  өнімдерінің  қауіпсіздігін  растайтын  құжаттың  (санитарлық-эпидемиологиялық 

қорытындының, 

ветеринариялық-санитарлық 

қорытындының, 

ветеринариялық 

сертификаттың, 

ветеринариялық анықтаманың, сәйкестік сертификатының) болуы.  

3. Сүт және сүт өнімдерін өткізу сүт және сүт өнімдерінің нақты түрлерін сақтау шарттары сақталған кезде 

нормативтік құжаттармен белгіленген жарамдылық мерзімі шегінде жүзеге асырылады. 

4. Сүт және сүт өнімдері тұтынушылық немесе топтық орамда (ыдыста), немесе оларсыз: құйылып немесе 

таразыға тартылып өткізіледі. 

Сүт  және  сүт  өнімдерін  бүлінген  және  (немесе)  тығыз  жабылмаған  орамда  (ыдыста)  өткізуге  жол 

берілмейді.  

Сүт  және  сүт  өнімдерін  құйылмалы  немесе  таразылап  өткізу  кезінде  кесуге  және  таразылауға  арналған 

арнайы  жабдық,  сондай-ақ  таңбаланған  сауда  мүкәммалы  (төсеніштер,  қысқыштар,  қалақшалар  және  т.б.) 

пайдаланылуы тиіс.  

Буып-түйілмеген сүт өнімдерін тікелей таразыларда орама материалдарсыз тартуға жол берілмейді. 

5.  Сүт  және  сүт  өнімдерін  өткізуге  белгіленген  тәртіппен  міндетті  түрде  медициналық  тексеруден  өткен 

адамдар жіберіледі.  

Сүт және сүт өнімдерін өткізуді жүзеге асыратын адамдардың арнайы киімі болуы тиіс.  

Cонымен қатар сүт және сүт өнімдерін өндіру (дайындау) үшін пайдаланылатын шикізат, ұйытқылар мен 

пробиотикалық дақылдардың, дайын сүт өнімдерінің қауіпсіздігіне, сүт және сүт өнімдерін өндіру (дайындау) 

кезінде  пайдаланылатын  ғимараттардың,  Сүтті  және  сүт  өнімдерін  сақтау  және  тасымалдау  кезінде  оның 

құрылыстарына қойылатын, сүтті және сүт өнімдерін кәдеге жарату кезінде олардың талаптарна, сүтті және сүт 

өнімдерін буып-түюге (ыдыстарға) және таңбалау қауіпсіздігіне қойылатын талаптар қарастырылған.  

Сүт  өнеркәсібінің  шикізаты  болып  сүт  және  оның  жеке  компонеттері  соның  ішінде  май,  ақуыз,  казеин, 

лактоза қолданылады. 

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 

1.

 



Әлімжанова Л.В.Сүт өнімі. Оқулық. ‒ Астана, 1998. ‒ 175 бет. 

2.

 



Барақбаев Б. Сүт және сүт тағамдары. ‒ Алматы: Қайнар, 1989. ‒ 168 бет. 

3.

 



Ысқақбаев Б. Сүт және сүт өнімдері. «Қайнар», 1977. ‒ 85 б. 

4.

 



Бредихин С.А., Космодемьянский Ю.В., Юрин В.Н. Технология и техника переарботки молока. ‒ М.: 

Колос, 2001. ‒ 400 с. 

5.

 

Васюкова А.Т., Михайлов Н.А. Оценка качества пищевых продуктов // Вопросы питания. – 1997. ‒ № 1. 



– С. 31-35. 

6.

 



Мукашева Г.Д. Практическое занятие по микробиологии. ‒ А., 1991. 

 

 

Максат Аймаханов, Бахадур Юсупов 

(Туркестан, Казахстан) 

 

ОСНОВНЫЕ ПРЕИМУЩЕСТВА ЦИАНОБАКТЕРИЙ КАК БИОУДОБРЕНИЕ ПОЧВЫ 

 

Основной способ увеличения продуктивности земледелия – повышение плодородия почв. Важнейшая роль 

в  этом  принадлежит  биологическому  фактору  и,  в  частности,  активности  и  направленности 

микробиологических процессов в почве.  

К  одному  из  наиболее  важных  факторов,  определяющих  уровень  почвенного  плодородия,  относится 

органическое  вещество  почвы  и  главным  образом  гумус.  Однако  при  интенсивном  ведении  земледелия  с 



Тенденції та перспективи розвитку науки і освіти в умовах глобалізації

 

 

 

 



использованием  высоких  доз  минеральных  удобрений  значительно  усиливаются  процессы  минерализации 

органического вещества. И хотя гумусовые соединения довольно устойчивы к разложению, эти процессы могут 

привести  к  заметному  снижению  в  почве  общих  запасов  гумуса.  В  результате  утрачиваются  многие  ценные 

свойства  почв,  что  отрицательно  сказывается  на  почвенном  плодородии  в  целом.  В  связи  с  этим  разработка 

путей  сохранения  стабильного  уровня  содержания  органического  вещества  в  почве  –  актуальная  задача 

сельскохозяйственной науки [1-2]. 

Практически  во  всех  почвенно-климатических  условиях  от  содержания  азота  зависит  величина  урожая 

сельскохозяйственных культур. Растениям недоступен газообразный азот, в большом количестве находящийся 

в воздухе, они могут использовать только минеральные формы этого элемента. 

Источниками почвенного азота являются атмосферный газообразный азот (N2) и осво-бождающийся при 

разложении  органического  вещества.  Некоторое  количество  органиче-ского  азота  превращается  в 

минеральный, то есть в ионы аммония (NH4), нитрита (NO2) и нитрата (NO3). Минеральный азот поглощается 

растениями  и  микроорганизмами  и  превращается  в  органический.  Азот  растений  может  составлять  большую 

часть  всего  азота  в  системе  почва    растение,  особенно  в  лесах.  Газообразный  азот  присутствует  также  в 

почвенном  воздухе,  но  его  не  рассматривают  как  азот  почвы,  потому  что  между  почвой  и  атмосферой  идет 

активный газообмен [3]. 

В  условиях  интенсификации  сельскохозяйственного  производства  и  резкого  повышения  антропогенного 

воздействия  на  окружающую среду,  в  том числе, и  на  почвенный покров,  в значительной степени возрастает 

роль  биологических  факторов  повышения  плодородия  почв  и  их  рекультивация.  Большую  помощь  в  этом 

может оказать умелое использование и регулирование развития почвенной биоты, постоянной и существенной 

составляющей которой являются цианобактерии. 

Микроводоросли успешно используются для повышения плодородия почв, то есть для пополнения запасов 

органических  веществ  (типа  гуминовых  кислот),  что  способствует  повышению  урожайности 

сельскохозяйственных  культур.  В  этих  целях  применяют  зеленые  (Ch.Vulgaris,  Scenedesmus  obliquus, 

Scenedesmus acutus, Scenedesmus quadricauda, Scenedesmus spinosa) и сине-зеленые микроводоросли (Семейство 

Nostocaceae). Вопросы альгологизации почв впервые были затронуты в работах Дэ, обратившего внимание на 

стабильность урожаев риса в Индии при монокультуре без внесения удобрений [4]. Оказалось, что на рисовых 

полях Индии обитает большое  количество сине-зеленых водорослей, среди которых много азотфиксирующих 

форм. Очевидно, что применение микроводорослей в качестве биоудобрения является экономически выгодным 

и более безопасным для окружающей среды по сравнению с химическими удобрениями. 

Цианобактерии (сине-зеленые водоросли) весьма широко распространены как в водоемах, так и в почвах. 

Причем ареал их распространения, не ограничиваясь тропическим и субтропическим поясом, простирается и на 

регионы с умеренным климатом. Среди цианобактерий выделено около 40 видов, способных к азотфиксации. В 

почве  сине-зеленые  водоросли  локализованы  в  верхнем  5  сантиметровом  слое.  Согласно  данным  английских 

исследователей сырая масса водорослей на пшеничном поле может достигать 80 г/

  м².


 При такой биомассе за 

год  они  в  среднем  смогут  накапливать  около  25  -  30  кг  азота  на  гектаре.  А  иногда  после  сильных  дождей 

особенно  в  конце  лета  цианобактерии  фиксируют  до  1  -  2  кг/га  в  сутки.  В  областях  с  умеренным  климатом 

наибольшее  распространение  имеют  сине-зеленые  водоросли  р.Nostoc.  Исследования  же  ведутся  с 

представителями  различных  родов,  но  преимущественно  с  цианобактериями  родов  Anabaena,  Nostoc, 

Cylindrosporum,  Tolypothryx  и  Aulosura.  На  интенсивность  азотфиксации  цианобактериями  влияют  те  же 

факторы, что и у других азотфиксаторов: температура, влажность, pH  и т.д. плюс  уровень освещения.  Лучше 

всего  водоросли  развиваются  при  100%-ной  влажности  от  ПВ  и  слабощелочной  реакции  среды  (pH  не  менее 

7,0).  По  отношению  к  температуре  различают  холодоустойчивые  и  теплолюбивые  виды.  Но  даже  для 

холодоустойчивых видов оптимальные значения температуры не опускаются ниже +20  t. Для большинства же 

цианобактерий температурный оптимум колеблется в пределах +25...+30°С. Цианобактерии, как большинство 

азотфиксирующих  микроорганизмов,  негативно  реагируют  на  внесение  минерального  азота.  Применение 

органических  азотных  удобрений  иногда  стимулирует  рост  цианобактерий.  Внесение  соломы  и  других 

целлюлозосодержащих  субстратов  усиливает  рост  цианобактерий  и  их  азотфиксирующую  способность  более 

чем  в  3  раза.  Положительно  реагируют  сине-зеленые  водоросли  и  на  внесение  фосфорных  удобрений. 

Отношение  к  пестицидам  и  другим  средствам  химизации  у  разных  видов  цианобактерий  неодинаково. 

Например,  Anabaena  очень  чувствительна  к  большинству  пестицидов,  а  вот  Tolypothryx  и  Aulosura  довольно 

устойчивы  к  широкому  спектру  пестицидов.  В  настоящее  время  во  многих  странах  (США.  Канада,  Китай, 

Индия.  Вьетнам  и  др.)  ведутся  работы  по  искусственному  разведению  Цианобактерий  и  использованию  их 

биомассы,  обогащенной  азотом,  в  качестве  биоудобрений.  Например,  разработанный  в  США  биопрепарат 

"Майкроп" вносят в почву вместе с поливной водой в лозе 0,3 кг/га. При этом урожай кукурузы увеличивается 

на  62  т/га,  сои  -  на  0,6  т/га,  хлопчатника  -  на  0,1  т/га.  При  использовании  другого  препарата  "Plants  soil 

inoculant", содержащего смешанную культуру ассоциативных диазотрофов и сиие-зеленых водорослей, урожай 

пшеницы возрос на 0,5 т/га [5]. 

Практические  подходы  к  использованию  почвенных  водорослей  для  повышения  плодородия  почв  в 

настоящее  время  развиваются  в  двух  направлениях.  Во-первых,  возможно  активирование  автохтонного 

комплекса почвенных микроводорослей, поскольку данные организмы как накопители органического вещества 



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   137


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал