Дениет негіздері



жүктеу 1.52 Mb.
Pdf просмотр
бет34/92
Дата12.02.2022
өлшемі1.52 Mb.
#17179
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   92
СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІ
Delphi, Информатика кітап, УМК ИТ в сервисе.Оргтехника (гос 2 пок) (1), 03.04.2020 -18-20 Қолданбалы информатика, 28.03.2020-18-21 Қолданбалы информатика, 07.04.2020-18-20 Информатика, СӨЖ3, instrukciya portal rus

Глава 2. Антикоррупционная культура: механизмы 
и институты развития
«Еңбек етпесең зейнетін көрмейсің» (күрд мақалы); «Ақ саусақ адам 
бөтеннің  еңбегін  жақсы  көреді»,  «Шеберлік  пен  еңбек  бәріне  қол 
жеткізеді», «Пеш емес, кең дала тойдырады» (орыс мақалдары). 
Білім  мен  ілім  көп  этносты  қазақстандық  қоғамның  әлеуметтік 
құндылықтар жүйесінде ерекше орын алды. Білім аға ұрпақтан өскелең 
ұрпаққа халықтың тыныс-тіршілігі үшін қажетті тетік ретінде әлеуметтік 
тәжірибенің сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, беріледі.   
Білім адам мен қоғамның табысты даму тәжірибесін  көрсете отырып,  
маңызды ақпарат береді,  ақырында  оның дамуына белсенді ықпал етіп,  
қайтадан практикаға қайтып келеді.   
Халық ділінде білім әл-ауқат пен байлықтың факторы ретінде  ерекше 
орын  алады.  Білім  мен  еңбек  ажырамайды:  еңбекпен  білімге  қол 
жеткізіп, байытамыз, өз еңбегіміздің жемістілігін арттырамыз. Сондықтан 
Қазақстан  этностарының  дүниетанымында  білім  байлық,  әлеуметтік 
капитал ретінде қабылданады: 
«Білім байлықтан  жақсы», «Алтынды іздеме,  білім алуға тырыс» (қазақ 
мақалдары);
«Әлем күнмен, адам біліммен жарықтанады», «Құс қанатымен, адам 
білімімен  күшті»,  «ілім  тамыры  ащы,  ал  жемісі  тәтті  (орыс  мақалдары);
«Байлық  таусылады,  білім  азаймайды»,  «Ақыл-ойдан  артық  байлық 
жоқ» (өзбек мақалдары);
«Ілім  –  алтын:  шірімейді,  ал  байлық  –  қоқыс:  шіріп  кетеді»  (күрд  
мақалы).
Мақал-мәтелдердің басқа тобы қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың 
кеңдігі  мен  тереңдігі  және  оны  әлеуметтік  кесел  ретінде  қабылдау  
туралы дәлелдейді, халық оны мойындай отырып, оны айыптау арқылы  
онымен  күресуге  тырысады.  «Балық  басынан  шiридi» 

  «Рыба  гниет 
с  головы»,  «Адамды  билік/тақ  өзгертеді» 

  «Человека  кресло/власть 
портит», «Құдайын ұмытқан»  

 «Бога забыл», «Иманы жоқ» – «Креста на 
них нет».
Парақорлықты,  сатып  алу,  ұрлық  жасау  мен  сатқындықты  айыптау 
жазушылар  мен  ақындардың  шығармаларынан  табуға  болады.  Оның 
жарқын мысалы халық ақыны Абайдың «Қара сөздері» болып табылады.
Үшінші  қара  сөзінде    Абай  былай  дейді:  «...  әрі-беріден  соң  сырты-
мызға  шықты,  жауластық,  дауластық,  партияластық.  Осындай  қастарға 
сөзім өтімді болсын және де ептеп мал жиюға күшім жетімді болсын деп, 
қызметке болыстық,  билікке  таластық» [5, 144-б.].
Одан  әрі  бесінші  сөзінде  халықтың  әрекетсіздігіне  қынжылады: 
«Әйтеуір  ұрлық,  қулық-сұмдық,  тіленшілік,  соған  ұқсаған  қылықтың 
қайсысын болса да қылып жүріп, мал тапса, жазалы демесек керек екен... 
Бұлардың  жас  баланың  ақылынан  несі  артық?  <...>  Жас  бала  ұялса, 
жерге ене жаздаушы еді, бұлар неден болса да ұялмайды екен. [5, 149- 
150-бб.].  Осындай  кәдімгі  сыбайлас  жемқорлықтың  себептерінің  
бірі  ретінде  ұлы  ақын  кедейшілік  және  пайдакүнемдік  пен  атақ 
құмарлықтан көреді.
Бұл  жерде  бір  ғана  жол  бар 

  білім  мен  еңбек:  «Ғылымсыз  ахирет 
те  жоқ,  дүние  де  жоқ.  Ғылымсыз  оқыған  намаз,  тұтқан  ораза,  қылған 
41


ОСНОВЫ АНТИКОРРУПЦИОННОЙ КУЛЬТУРЫ
хаж,  ешбір  ғибадат  орнына  бармайды.  Ешбір  қазақ  көрмедім,  малды 
иттікпен  тапса  да,  адамшылықпен  жұмсаған.  Бәрі  де  иттікпен  табады, 
иттікпен айрылады. Бейнет, күйігі, ызасы 

 сол үшеуінен басқа ешнәрсе 
бойында  қалмайды»  (оныншы  сөз)  [5,  143,  144,  161-бб.].  Отыз  жетінші 
сөзінде ол  осы екі  қасиеттің – еңбек пен білімнің қаншалықты жоғары 
бағалатынын нақты айқындап береді: «Бақпен асқан патшадан, Мимен 
асқан  қара  артық;Сақалын  сатқан  кәріден,  Еңбегін  сатқан  бала  артық.  
[5,  212-б.].  Ашкөздік  пен  еңбексіз  баюды  айыптау,  еңбек  пен  оқу- 
білімге  шақыру  алыс  және  көрші  халықтардың  батырлары  туралы 
тарихты  кеңінен  тарату  арқылы  даладан  далаға  берілетін.  Ұлы  Абай 
Шығыстың  көптеген  халқына  танылған  және  халық  ауыз  әдебиетінде 
ойып  тұрып  орын  алған  грек  қаһарманы  Александр  Македонскийге 
арнаған «Ескендір» поэмасында былай деп жазады [5, 257-б.]:
Кәпір көздің дүниеде араны үлкен,
Алған сайын дүниеге тоя ма екен? 
Ұятың мен арыңды малға сатып,
Ұятсызда иман жоқ, түпке жетер. 
Өзінің  басқа  «Масғұт»  поэмасында  Абай  былай  дейді:  «Еңбексіз  
мал  дәметпек  –  қайыршылық,  Ақылды  ерге  ар  болар  ондай  қылық.»  
[5, 261 -б.].  
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениеттің  элементтерін  халықтың 
өзі  шығарған  шығармаларда  –  халық  ертегілерінен  табуға  болады. 
Ертегі  –  халықтың  арманы,  оның  керемет  қоғам  туралы  елесі.  Ертегі-
лердің  көпшілігінде  халыққа  тән  адамгершілік  белгілері:  отанына 
деген  сүйіспеншілік  және  оның  қорғау,  батырлық,  зұлымдықпен 
күресу,  еңбексүйгіштік  және  әділдік,  адалдық  пен  достық,  білім  мен 
шығармашылық жинақталған. Ертегілер халықтың мінезін, оның психо-
логиясын, өмірлік ұстанымдарын білдіреді. 
«Сондай-ақ  халық  ертегілерінде  басты  персонаж  ретінде  жануар- 
лар  –  жылқылар,  түйелер,  ешкілер,  қойлар,  бүркіттер  алынады,  қоғам-
ның  материалдық  өмір  жағдайларына  байланысты.  Үй  жануарлары  
образында  әдеттегідей,  адам  сияқты  сөйлейді,  халық  аллегориялық 
нысанда адамның кеселі мен кемістігін күлкі етеді және айыптайды» [4].
Қасқыр  персонажы  көптеген  ертегілерде  дөрекі,  қатал  адаммен, 
қоян – қорқақ, аю – қолапайсыз, түлкі – айлакер және сараң адаммен 
ұқсастырады.  Мысалы,  «Қаңбақ  шал  мен  түлкі»  қазақ  ертегісіндегі 
шалдан  күн  сайын  балығын  тартып  алатын  және  біреудің  еңбегімен 
күн  көретін  түлкі  айлакерлік  пен  сараңдықты  сипаттайды.  Аралар  мен 
құмырсқалар  (кейбір  ертегілерде  есектер  мен  түйелер)  еңбекқор 
адамның  прототипі  және  оқырман  немесе  тыңдаушының  нақты  
өмірде  еңбекке  және  еңбекшілерге  құрметін  тәрбиелеп,  жалқаулық, 
ақымақтық пен көргенсіздікті  мазақтайды.  
Көріп  отырғанымыздай,  ұлттық  мәдениет  адамдарды  адамгер-
шілік  тазалығы  мен  арына,  әділдікке,  адалдыққа,  парасаттылыққа, 
сатылмаушылыққа шақырады. Ол  әрқашан да  парақорлықты,  ашкөздікті 
әдепсіз  құбылыс,  әділдікті,  моральдық  адамгершілік  нормаларын  бұзу 
ретінде  айыптайды.  Бұған  дәлелді  Абайдың  «қара  сөздерінен»  табуға 
42


жүктеу 1.52 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   92




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет