Бұл романда совет дәрігерлерінің адам өмірі үшін еткен адал еңбегі, қажырлы қайраты, жаңа ем табудағы алуан түрлі іс-әрекеті суреттеледі



жүктеу 113.71 Kb.

Дата18.02.2017
өлшемі113.71 Kb.

Зейін ШАШКИН 

Жазушы Зейін Шашкин «Теміртаудың» екінші кітабын — «Док-

тор Дарханов» атты роман жазып бітірді. 

Бұл романда совет дәрігерлерінің адам өмірі үшін еткен адал 

еңбегі,  қажырлы  қайраты, жаңа ем табудағы алуан түрлі іс-әрекеті 

суреттеледі. 

«Теміртау» романының бас геройы — Дәмеш Сағатова ауырып 

санаторийға түседі де, осы адамның өмірін сақтап  қалу үшін күрес 

басталады. Біз сол романнан үзінді беріп отырмыз. 

Дәмеш шар айнаның алдына ба-

рып, 

қ ызы л барқытпен тысталған 



тумбаға отырды да, шашын тарады. 

Айнадан тесіле  қ а р а ғ а н аққұба  қыз-

дың сағы неге сынық?.. Түн бойы 

кірпік  қақпай шыққан адамның си-

қы:  қ абағ ы шытыңқы, көзі кіртиген, 

ерні кезерген... «Ертең той» деп 

гүл-гүл жайнап, жүректе 

қ уаны ш 

күйі ойнайды десе, бетінің  ұшы  қы-

зарған, опа  ж а қ қ а н тәрізді, онысы 

несі? 

Дәмеш таңданып, 



қолымен бетін 

сипайды. Сөйтіп, мең-зең боп отыра 

берді. 

Күн бүгін  қ а л а й тымық! Дәмеш-



тің тынысы тарылып, дем ала алмай 

отырғанын көрдің бе? Арқаның  қы-

ратында асыр салған аңызақ жел, 

қос емшек тауды ң шат қ ал-жыңғы -

лынан өтіп, Самарқанд көлінің суын 

лайлап, көшені шаңдатып, Дәмеш 

үйінің терезесін жұлқына ашады, 

нәрселердің астан-кестеңін шығарып, 

айна алдында отырған Дәмештің 

шашына жармасып дударлап, кеу-

десіне суық  қолын салады. Дәмеш 

ауаны  қабына  ж ұ т а м деп, тамағы 

жыбырлап, жөтеле бастайды. Соңғы 

күндері пайда болған осы бір тық-

тық жөтел басылмай-ақ  қойды. Түу, 

берекесін кетіруін-ай! Айша апай 

болар ма еді, телефон соғып, дәрі 

жаздырып ала  қоятын... Әлгі  Қайыр 

да жоғалып кетті. Совнархоздан 

келген комиссия заводтың астан-

кестенін келтіріп, бөрідей тиіп  ж а -

тыр деп еді, сонымен басы  қатып 

жүр ме, директордың күні сол ғой!.. 

Дәмеш  құлағына алыстан гүріл-шу 

естілгендей. Өзеннің тасқыны сияқ-

ты ма? Іле сабалап жаңбыр  құйды. 

Дәмештің де жөтелі үдеп, су ішпек 

боп, тұра бергенде, жып-жылы  ж ы -

лымшы татыған бірдемеге аузы тол-

ды. Түкіріп  қалса... бұл не сұмдық?.. 

Қ а н ғой мынау! 

Дәмештің зәресі  ұшып, шегіншек-

теп отыра  қалды. 

— «Дәрігер!» деген сөзді,  қысыл-

ғаннан айғайлап айтты. Бірақ ести 

қ оятында й маңында  ж а н жо қ : Көр-

шілес  құрбысы —  Л и д а  қызметінде, 

оның әкесі Иван Иванович таң ат-

пай балық аулайды, Асқар ағасы 

ңғы кездері біржола Магниткаға 

көшіп алған, сирек  қатынасады,  Қ а -

йыр!  Қайыр! Дәмеш тағы да айғай 

салды.  Қ а й д а жүр? Бүгін таң  а т қ а -

лы әлі көрінген де жоқ. 

—  Құрысын! Тірі  қалудың жолы 

дәрігерге тезірек жету,— Үрейі  ұш-

қ а н Дәме ш телефон  қ ұлағына  ж а р -

маса беріп,  құлай түсті — буында-

ры әлсіреп,  қолы дірілдеп, жөтел 

қысып,  қ а н түкіре берді. 

Аз кідірсе —  ж а н тапсырады. Сөз 

ж о қ оған! 

Қайтсе жан ы 

қ алады ? 

Үш  қ а д а м жерде тұрған телефонға 

қ ол ы жетпеді-ау... 

Осындай бос па едің Дәмеш? 

А ж а л алдында  қол  қусырып, оп-

оңай берілгенің бе? Дәмеш шынта-

ғымен басын тіреп, телефонға  қ а р а й 

сырғи бастады. Жөтел, жөтел! Тау-

сылмайтын не 

қ ылға н жөтел! Я, 

сәт, есік алдына машина кеп тоқ-

тады білем. Есік кенет ашылып,  Қа-

йыр кіріп келді. 

Еденде масаты кілем үстінде аузы-

мұрны  қып-қызыл ала  қан, сілейіп 

ж а т қ а н Дәмешті көрді, шошып кет-

кен бе,  құп-қу боп, босағада сілейіп 

тұрып  қ а л д ы ол. Тіл  қатуға үні шық-

пады. 


Дәмештің көзінен: «Қайыржан, не-

ғып тұрсың, жетсейші тезірек дәрі-

герге!» деген ойын  ұқты ма,  ж о қ  қо-

рықты ма, —  ж а л т бұрылып, 

қ а ш а 

жөнелді. Бейшараның есі шығып кет-

кен бе, Дәмештің  қасына кеп, бір 

ауыз сөз айтуға  ж а р а м а д ы - а у ! 

Телефон неге соқпады емханаға? 

Барғаннан гөрі  ж ы л д а м ы р а қ емес 

пе? 

Дәмештің ойында бәрі сайрап-ақ 



тұрғандай. Тек  қимылдауға дәрмен 

жоқ!  Қан кетіп жатыр, кетіп жатыр! 

Дәмештің көзі өзінен өзі жабы-

лып,  ұйқысы келгендей  м а у ж ы р а й 

бастады... Аздан соң көзін ашып еді, 

біреу келіп, біреу кетіп  ж а т қ а н сы-

қ ылды . Кім екенін де аңғар а алмай-

ды,  ж а л ғ ы з - а қ сөніп бара  ж а т қ а н 

мый түбінде бір ой ғана жылтырай-

ды. «Ертең той!» Осы бір екі ауыз 

сөз өмірге, тіршілікке шақырғандай 

қ у а т беріп, сода н нәр алады . 

Ақ халат киген әйелдер, Асқар тә-

різді еркектер буалдырланып, мәні-

сіне түсінбесе де күбір-күбір сөзде-

рін  құлағы шалады. Ия, Асқар аға-

сының дауысы. Ағатайы жеткен екен! 

Енді  Д ә м е ш тірі  қ а л а д ы . Оған сені-

мі толық!... 

Ұ йы қ та п кеткен бе, Дәме ш көзін 

ашса, Асқар ағасы  қасында тамырын 

ұстап отыр. Көзін алмайды ,  қ уанға н 

а д а м д а й күлімдеп; 

—  Қалайсың, жаным? — дейді. 

—  Ж а қ с ы , ағатай. 

Сол кезде: 

— Ал, алып жүріңдер! — деді бір 

ер адамның дауысы. Асқар орнынан 

тұрып,  ж о л берді, зембілге салған Дә-

мешті көтеріп ала жөнелді, Емханаға 

апара  ж а т қ а н ы н түсінді. Үйінен  ш ы -

ғып бара  ж а т қ а н д а , төрдегі ілулі ақ 

торғын көйлегі, оқалы тақиясы, ақ 

орамалы көзіне оттай басылды. Бірін 

кие алмай, шынымен арманда кетке-

ні ме?! 


Е м х а н а д ағ ы күндері түс секілді бі-

ріне-бірі  ұқсас, шым-шытырық бір-

деме: ақ  х а л а т киген сестралардың 

бірі кеп укол жасап, дәрі ексе, енді 

бірі дәрі ішкізіп, ыстығын өлшейді. 

Қимыл-жүрісі. келбет- түсі, сөз түрі, 

бірінен бірі аумайды.  Қасына не  Қа-

йыр, не ағасы келсе, еңсесі көтеріліп, 

сол бір азғантай уақыт  қана есінде 

қ алғандай . 

Той бұзылды. Енді  қайтып ол той 

ж а с а л а ма?  Ж а с а л с а — думан-қы-

зық шарықтап, шегіне жетіп, түйт-

кілсіз көңіл жауыннан кейінгі күн-

дей  ж а р қ ы р а р ма?.. Мына алдыңда 

отырған  Қайырдың да ойы осымен 

сабақтас. Екі күнде сүлік сорғандай 

бозарып біткен.  Қөзін алмай жаутаң-

дап  к а р а й береді. Дәмештің жігерін 

қ айрап , келешек әмірдің үмітін жа -

ғады десе, жасып,  құтын  қашырып 

алған. Әрине,  Қайырға да кінә ар-

туға бола ма?  Б а қ ы т  қайығына мі-

ніп, өмір дариясын ертеңгі күн кешпек 

боп тұрғанда,  қайығы сынып, арал-

да  ж а л ғ ы з  қ а л ғ а н жоқ па? Бес  ж ы л 

тосып, енді ертең той деген  қүні көр-

дің бе, тағдырдың: мазағына  ұшыра-

ғанын... «Бес  ж ы л тосқандағы күт-

кен күнім осы ма?» — деп  қиналып 

отыр ма жігіті... 

—  Қайрөш, сен не ойлайсың? —Аң-

даусызда айтылған Дәмештің осы 

бір сөзі  Қайырдың үстіне суық су  құ-

йып жібергендей тиді. Сасқалақтап 

«жәй, әшейін!» дей берді.  Б а я ғ ы 

паң да, батыл, өз күшіне өзі мығым, 

табанымен шірене жер басатын  Қа-

йыр емес,  ж а с қ а н ш а қ , жасық»  ж у а с 

тайлақ. Бір күнде адамды өмір те-

рідей илеп, ж ұп - ж ұм с а қ  қып жібер-

гені ме? Тегеуріні  қ а н д а й  қатты еді 

өмірдің?  Ж о қ , әлде жаратылысында 

ж а с ы қ па? 

Д ә м е ш өз ойының ағымымен аға 

беріп,  Қайырдың не деп  ж а у а п  қа-

йырғанын елемей де  қалды. Көзі 

мөлтілдеп,  қы з ды ң  қолын сипай бе-

реді. 

—-  Қайыр! — деді тағы да нәзік 



дауыспен Дәмеш сәл  қимыл жасап, 

қ олы н өзіне  к а р а й тарты п алып. — 

Сен бұзылған тойды ойлап отырсың 

ба? 


Қ айы р жымиып, жалын а көз тас-

тады. 


—'Той  ж а с а л а  ж а т а р , өзің тірі бол-

шы! 


— Сен өкінбейсің бе?.. Мен өзім 

өкінем! Әй, іштей өкініп отырған бо-

ларсың... 

Шынында Дәмештің тілегені, күт-

кені өмірден осы ма еді? Тереңірек 

ойласа, екінші уыты денеге жайы-

лып, орындалмаған арман жүрек 

қысады,  Ж а с т а й жетім өсті...  Қ айғы -

қасірет шекті, ең арты қ күн көзінің 

өзі тапшы болған кезеңдерін басы-

нан өткізді... Енді күн сәулесі жар-

қ ыра й түскенде, 

қ уаныш ы  қойныңа 

симай, өмірге  ұя салам дегенде, мерт 

болғаны мынау! 

Д ә м е ш өмірден түңілді! Өзінің ба-

қ ытсы з екеніне көзі жетті. Кейбіреу-

дей іштен туа асығы алшысынан тұр-

мады. Басқан  қ а д а м ы — оң, сөзі — 

мақұл, ісі — жемісті болмады... 

Аздан соң Дәмеш көзін ашса,  Қ а -

йырдың орнында Асқар отыр. 

Қ арындасыны ң өмірі  қ ы л үстінде 

тұрғанын естігенде, Асқар науқас кі-

сінің ішін жарып, соқыр шегін сы-

лып ап, көк етін  қ а й т а тігіп  ж а т қ а н -

ды, көзін жұмып отырып жасайтын 

үйреншікті жібек түйінін түйе алмай 

қ ол ы дірілдеп, ассистентіне  қ арап , 

ым  қ а қ т ы да, кохерды  қолына  ұста-

та  қойды. Халатының түймелерін 

жүре ағытып, дәліздегі кездескен са-

нитаркаға бере салды да, есік ал-

дыңдағы машинаға  ұмтылды. 

Қ ұ лағын а сыбырлаға н сестра  ж а ң а 

не деді? «Дәмеш әл үстінде» деген 

ж о қ па? Апыр-ай, тағы  қандай ба-

қ ытсызды қ қ а 

ұ шырады ? «Той-той» 

деп асығып жүріп, машинаның асты-

на түсіп  қ а л д ы ма?  Ж а ң а ғана тал-

пынып, екі көзімді аштым ба деп, 

өмір сүре бастағанда, тағы неге тап 

болып еді. Бақытсыздық адамның 

соңына түсіп, бір  қудаласа, түбіне 

жетпей  қоймайтын әдеті. Аз ба еді 

мазағы? 

Машинадан секіріп түсіп, үйге кі-

ріп барса, «Жедел жәрдем» машина-

сы да кеп үлгірген екен.  Д ә л кеше 

көктемгі гүлдей  құлпырған Дәмеш-

тің  ж а ғ ы суалып, мұрны пістиіп, көзі 

шүңірейіп кеткен. О дүниеге сапар 

шегуге айналған адамның сиқы. Ас-

қ а р д ы ң жүрегі  қысылып, буыны бо-

сап, Дәмештің  қасына зорға жетті. 

Талай өлімді басынан кешірген дә-

рігер тап сол бір минут жасып, өзін 

тежеп 

ұстай алмады . Асқар 



өмірінің ең  қымбаттысы да, жалғы-

зы да Дәмеш,  қырық беске келгенде, 

сопайып  ж а л ғ ы з  қалу оңай түспес. 

«Күрес-күрес!» — деген мый түбінен 

берілген сигнал электрдің  қуатындай 

дірілдетіп соғып өтті. Осы бір сәт Ас-

қар да бар  қ айраты н шақырып, бе-

лін бекем буды... Ертеңінде өкпе 

ауруының мамандарымен ақылда-

сып, күрестің тәсілін іздеді. Ендігі 

ж а у ы — көзге көрінбейді,  қолға ілін-

бейді,  қай жағынан кеп  ұрғанын сез-

бей де  қаласың. Адам баласының ең 

хауіпті да күшті жауы осы! Дәрі-

герлердің пікірі екі жарылды: Бірі— 

Қ а р а ғ а н д ы алып барып емдеуді, енді 

бірі Бурабайға, санаторийға апа-

рып, сол арада емдеуді лайықтады. 

Тәжірибесі мол  қарт дәрігерлер: 

«өкпе ауруының бұл түрін санаторий-

ға алмас, текке әуре боларсыз» де-

генді де ескертті. 

Басы  қатып, дел-сал боп тұрғанда, 

со  ж а қ т а н емделіп келген бір  қазақ: 

«Қорғаншақтамай алып барып, сол 

жерде емдетіңіз! Дарханов деген  ж а с 

дәрігер  ж а ң а бір ем тапқан деседі, 

мүмкін, сол жазар!» деді. 

Асқар  Қ а р а ғ а н д ы барды.  Ж а л ы -

нып-жалпайып Бурабайға бір путев-

ка алып  қайтты. 

Енді, міне, сол путевка  қалтасында, 

Дәмеш  ж а т қ а н палатаға кіріп бар-

ды. Кешегідей емес, Дәмештің өңі 

кіріп 

қалған, бота көзі мөлдіреп, 



бұрынғыдай күлім  қағады. Балаша, 

әдемі жіңішке саусақтарын созып; 

— Ағатай, келдің бе! — дейді. 

— Келдім, жаным!..  Қалайсың?— 

деді  қолын  ұстап, тамырының соғы-

сын санап. 

— Ағатай, мен жазылам ба? 

— Жазыласың,  қалқам! 

— Кім емдейді? 

— Мен өзім! Сонсоң... — 

Тіл  ұшына манағы 

қ а з а қ айтқан 

Дархановтың есімі оралса да, бөге-

ліп айта алмады, білмейтін кісісі. 

— Сонсоң кім дейсіз? — деп Дә-

меш  қоймады. 

— Бурабайда бір жақсы дәрігер 

бар дейді. 

— Кім деген? 

— Доктор Дарханов!.. 

Емханадан шыққан беті Асқар 

аяңдап Дәмештің пәтеріне барды. Сі-

реңкенің  қорабына жер  құрттарын 

сап, балық аулауға  қамданып жат-

қ а н есік алдындағ ы үй иесі шалға 

көзі түсті. О да мұны көріп, «Дәмеш 

қ алай? » деп  қ албала қ тап , ниетін 

білдіріп, сөзге шақырса да, Асқар 

селқос  ж а у а п беріп, үйге кірді. 

Дәмештің өзі жинап кеткен  қалпы, 

саңғыраған бос бөлме. Жиһазы, 

крауаты, тартып жүрген роялы, та-

ранып-сыланатын айнасы жетімсіреп, 

иесін көксеп тұрғандай. Әсіресе, әне 

бір  қабырғадағы ілулі ақ торғын 

көйлегі адыра  қалғандай көрінді кө-

зіне. 

Асқардың көңлі босап, рояль ал-



дындағы дөңгелек орындыққа сылқ 

етіп отыра кетті де, басын  қос  қолы-

мен шеңгелдеп  ұстап, өксіп жылап 

жіберді. 

Дәмештің  қайғы-қасіретін дәрігер 

болған соң Асқар ғана жақсы түсі-

неді. Тумаса да, бірге туғандай Ораз, 

күйеу жігіт —  Қайыр өздерінше шо-

л а қ  ұғынар да, «мүмкін ертең жазы-

л а р » деп үміттенер де. Бірақ бұл 

аурудың Дәмеш өміріне келтірген зия-

нына олардың көзі жетпейді. Уыл-

жыған жанды, бүлдіршіндей 

қыр-


шын жасты Асқар өлімге  қалай  қия-

ды? Дәрігер емессің бе, антұрған-ау, 

бір ем таппайсың ба? Пәлен жыл 

оқып, талай адамды емдеп, себінді 

тигізгенде, жалғыз 

қарындасыңды 

өлім  құшағына  қалай бере аласың? 

Асқар бұл аурудың маманы емес, 

емдеп көрген де жоқ, соңғы кезде ем 

табылды деп жүр еді, осынша неге 

таусылады?.. Асқардың мұнда екенін 

білмей, аңдаусызда кіріп келген 

Қ айы р сасып  қ алды . Бейшара бала, 

сең соққан балықтай, дел-сал. 

— Отыр, неге тұрсың? — Асқар-

дың үні аянышты шықты.  Қаншама 

уайымдап,  қапа боп жүрсе де,  Қайыр 

дәрігердің дауыс ырғағын аңғарған 

тәрізді, жүдеген күйі босағада жауап 

қ атпа й тұра берді. Асқар аяйды: бес 

жылдай ғашық болып, күні-түні 

қ иялынд а мәпелеп, толғағын жеткіз-

ген ынтызары «ертең той» дегенде 

өлім халінде жатуы  қандай мықты 

болсаң да.  қинар, достым! Есінен ауы-

сып кетпесе жарады!... Осы тұрғанда 

(Соңы 4-бетте). 


айналып, өзіне арналғандай шықты. 

Осы бір сәт  құлағын түріп, дәрігер-

дің әр сөзін мысықша аңдып отырған 

Қайыр, дауы с ырғағынан күдік ле-

бін аңғарған сықылды. 

—  Қалай жеңетінін сіз де білмей-

сіз бе? 

Асқар күліп, аңқау айтылған сөзін, 

жайып шуды, 

— Жеңетін біз!.. Дәрігерлер!.. Ол 

рінші  ж о р а м а л дұрыс шығар. Ия, 

бүгін ауырмай жатып безген  Қайыр, 

ертең бірге тұрып,  қ а т а р жүріп, бір 

тілім нанды бөліп жей ала ма?.. 

Осы бір  қайғынын көлеңкесі Дә-

мештің бетіне түсіп, реніш басып, 

жүрегі ауырды. Енді терезе алдында 

жалғыз тұра алмай, Асқардың  қасы-

на кеп көңілін аулады. 

Қ арашы , Дәмеш ,  Қ арағанд ы — 



(Соңы. Басы 3-бетте) 

бұл бейкүнә  ж а р не ойлайды екен? 

Тіршілігіне лағнат айтып, бұл дүние-

ден безіп тұрған кісінің сиқы.  Қара-

шы, әлде неден жиіркеніп, әлдекімді 

ажуалап тұрғандай — езуі мысқыл 

тартпай ма? 

Кеш  қарайып, түннің дыбыссыз 

ұрланып үйге кіргенін де сезбепті 

Асқар. Бәсе,  Қайырдың жүзін көлең-

ке басып, күңгірт тарта бастағаны 

сол екен-ау? 

— Отыр! — Бұл жолы түсін суы-

ТЬІП

,

 дауысын  қаттырақ шығарды Ас-



қ ар . 

Қ айы р бағынып,  қ асын а кеп оты-

рар-отырмас: 

—  Ж а з ы л а ма? — деді, Асқарға 

қ арамайды ,  қ олындағ ы көк мауыт 

шляпасын  у м а ж д а й береді. 

— Жазылады!.. Неге жазылма-

сын! — Өзі сенетін кісідей айтты. 

Қайыр: «Шын ба, ағатай?» дегғендей 

басын кенет көтеріп, сұқтана  қарай-

ды. 

— Не істейін Дәмеш айығу үшін? 



— деді аздан соң ол. 

— Ол үшін: сен шира, мына  қал-

пыңмен сау адамды көрге түсірер-

сің!.. Кеше сіздің үйге кіріп шығып 

ем: шешең жатыр домалап бір бұ-

рышта, 


қ арындасы ң  ж ү р ботадай 

боздап. Ораз ол,  қара бұлттай тү-

нерген. 

Қ ұ рышба й шалды ң жоғ ы 

жақсы болар ма? Ол үйдегі тіс  қақ-

қ а н бас көтерері сен бе десем, буы-

ның  қатпаған бала екенсің ғой, жар-

қыным! 


—Дәмештің жауы 

қолыма түсер 

ме еді, әттең?—деді  Қайыр. Асқардың 

сөзі  құлағына кіріп те шықпаған. 

Тұс-тұсынан  қамалап,  қоршап алған 

қ ата л ойларда н  құтыла алмай әлек. 

Асқар сезді де, орнынан көтеріліп, 

Қ айырды ң иығынан  қ аттыра қ 

қыса 

ұстап  ұ й қ ыда н оят қ андай , сәл тер-



беп,  қозғап көзін көзіне  қадады. 

— Сен не дедің, білесің бе? 

— Не дедім? 

— Дәмеш жауын көзбен көріп, 

қолмен  ұстауға болмайды. Шырағым , 

және ол  ж а л ғ ы з Дәмеш пен сенің 

жауың емес. Бүкіл халқымыздың 

жауы! Білесің бе оны? 

Қ айырд а үн жок . 

— Әрине, сен білмейсің... Бұл өте 

айлалы.  қатыгез  ж а у !  Қалай жеңе-

міз... — Асқардың соңғы сөзі күбірге 

біздің жұмыс. Сен  құрышыңды  құя 

бер! Тек, бір-ақ нәрсеге мұқият бо-

лайық: Дәмешті бір минут естен шы-

ғармай,  қалайда соның өмірін сақтап 

қ алуғ а ат салысайы қ . Уәде осы бол-

сын! 


Екеуі осы түйінге тоқтағандай, 

аяқтарын ширақ басып үйден шық-

ты. 

*

 * * 


Арқаның күзгі жаңбыры — долы 

әйелдің ашуындай, бір жауса, көп-

ке дейін басылмайды. Сіркіреп жау-

ған жаңбыр екі-үш күннен соң себе-

леп  құйып ақыры бұршақ  қарға ай-

налып барып тынады.  Құрғақ та 

ашық күн, Дәмештің ауруын күтіп 

тұрғандай шырт етіп бұзылды да, 

ашылмай 

қойды: жаңбы р Темірлі 

таудың басына 

қайта үйіріліп, есе-

леп  ж а у д ы да тұрды.  Ж а ң б ы р толас-

тай ма деп бірер күн жолға шықпай 

Дәмеш пен Асқар аялдап та  қ а р а -

ды, бірақ ашылмады. Путевканың 

күні босқа өле беретін болған соң 

Дәмеш ағасына  а қ ы л  қосып, тәуекел 

деп жолға аттанды. «Асқар «қиын 

болар, жол ауыр» деп киқақтап кө-

ріп еді, Дәмеш: «Өлім біреу,  а ж а л -

дан  құтылған адамды естігем жоқ!» 

деп келте  қайырды. 

Ағайыр-туыстар жылап-сықтап, 

Қ арағандығ а дейін шығарып сап, 

поезға мінгізіп жіберді. Бір  қобди 

дәрі-дәрмек алып Асқар да аттанды. 

Ниеті — өзі апарып, дәрігерлерге өз 

аузынан тапсырмақ. 

Поезд ырғалып жүре бергенде,  Д ә -

мештің көзі терезеден телміріп жы-

ламсырап тұрған  Қайырға түсті.  Қай-

ыр көзіндегі мөлт-мөлт еткен жасын 

Дәмеш  қазір сүйіп,  құрғатар еді, 

амал не... Хош,  ж а қ с ы дос!.. Енді 

қайтып Дәмешт і көресің бе,  ж о қ па? 

Дәмеш 

қолын бұлғап, 



Қ ай -

ыр тұлғасын көз алдына елестетіп 

тұра берді...  Қайыр  ж а ң а  қоштасар-

да Дәмештің ернін сүймей,  қолын 

сүйгені несі? Әлде ауруы  ж ұ ғ а д ы деп 

қ оры қ т ы ма екен?  Ж а й с ы з осы бір 

қ ылы қ тап 

қ азі р  Д ә м е ш жүрегін 

улап, көз алдында тұрған  Қайырдың 

тұлғасын алыстата берді. Әлде Ас-

қ арда н  ұ ялд ы ма? Асқар бұрынғы-

ның адамы ма еді әдеп сақтайтын. 

Ертең той  қылайын деп отырған  қа-

лыңдығы, заң алдында да, адам ал-

дында да басы ашық... Тегі, сол бі-

үлкен шаңырақ та, әр баласына әр 

шахтадан отау тіккен тәрізді! Поез-

бен  қатар жарысқан  қаланы, бөлек 

салынған шахталарды, әр шахтаның 

басындағы үйілген тау-тау көмірлер-

ді Асқар иегімен нұсқады. 

Ағасының осы бір сөзі баланың 

көңілін аулаған ойыншықтай, Дәмеш-

тің ауыр ойын бөліп, назарын  қала-

ға аударды: 

Әр шахта үлкен 

Қ арағандыны ң 

отау шығарған баласы: әр шахтаның 

маңында туған кішірек-кішірек  қ а л а -

лар; өзінің клубы мен магазині, ем-

ханасы мен мектебі, балалар бақша-

сы және бар... 

— Бұл — өмірдің өзгерісі туғыз-

ған бала  қ а л а л а р . — деп бір  қойды 

да, Асқар  Қарағандының өмір тари-

хын сөз ғып, бір кезде ағылшын 

байларының  қ о ж а болғанына дейін 

тоқталды. Дәмештің талай естіген 

әңгімесі,  Құрышбай шал  қымс етсе: 

«бұрын ағылшын 

қ о ж а болса, енді 

біз, жұмыскерлер ие!» деп  ж а т т а м а -

лы сөзін айта салатын; әлбетте,  Д ә -

меш  Қарағанды тарихын білмейді 

деп сөз  қылып тұр дейсің бе Асқар. 

Әншейін, сөз таба алмай, Дәмеш кө-

ңілін жұбатып, жол 

қ ыс қ арт у үшін 

айтқан әңгімесі де. Оны Дәмеш 

сезеді. Әне, ақырын көз  қиығын тас-

тап, сынап та  қояды. Ішкі сарайға 

үңіле беру — зиян деп дәрігер айт-

пап па еді?  Қайғы-қасірет ішін улап, 

денесіне уытын  ж а я д ы да, содан 

адам дертке шалдығады демеп пе 

еді? 


Ж а р а й д ы ,  Д ә м е ш ағасының сөзіне 

араласып байқаса, кім біледі, алда-

нар? 

— Бурабайға  қашан жетеміз? 



— Түнде  ұйықтап шықсаң, азанда 

Бурабайда боламыз; 

— Бурабайда бұрын болдың ба? 

—  Ж о қ , әдемі дейді... — Аз мүді-

ріп, Асқар  қалтасынан орамалын 

алып, вагон терезесінің шынысын си-

пап  қап еді, бір елі кір сүртті.—Та-

залық  ж о қ жерге ауру үйір!  Қ а ш а н 

қ ұ тыламы з осы ла с өмірден? Темір 

жолда істейтін дәрігерлер өте салақ. 

Қ адағалап , штра ф салып тұрса, мұн-

дай кір болмас та еді вагонда. — 

Асқар әлде не ойына түскендей: 

— Мечниковты естуің бар ма? — 

деді тағы да Дәмеш ойын бөліп, өз 

сөзіне бейімдеп. 

— Әлгі микробпен күресетін бе?— 

Дәмеш жымиып, үмітіне медеу бол-

ғандай. көтеріліп ширай сөйлейді. 

— Е, біледі екенсің ғой... Сол кісі 

бір күні магазинге барса, сатушы 

әйел  қолымен  ұстап конфет сатып 

тұрса керек-ті. Мечников екі  қ а д а қ 

конфет өлшетеді: бірін  қолымен сал-

дырады да, енді бірін  қалақпен сал-

дырады... Лабораториясына кеп, 

микроскоппен  қарап жіберсе,  қолы-

мен салған конфетте микроб екі есе 

көп!.. 

— Не айтпақшысыз? 



—  Қолда кір көп. Ал, кір — мик-

робтың  ұясы... 

— Бұл — атам заманнан белгілі 

акиқат! 


— Кей ауылда әлі де  қолды жұм-

самайтын жерге жұмсайды.  Қолмен 

тамақ ішеді. 

—  Қолдарын жумай ма? 

—  Қалай жуады, шая салады. 

Сабындап бірнеше рет, суды ауыс-

тырып жуса — бір сәрі. Жуғаннан 

кейін  қолды немен сүртеді? 

— Орамалмен! 

—  Д ә м е ш ж а н , сен мені шамдан-

дыру үшін әдейі сөз тастап отырған 

боларсың, салақ әйелдің майлық, 

сулығы баттасқан кір екенін біле-

сің бе?  Қатты айтсаң — өз намы-

сыңа тиеді, әйтпесе жеңгейлердің 

осы бір әдеттері балаларының өмі-

рін  қыскартып, ауруға шалдықты-

рып жүрген жоқ, па? Күрк-күрк жө-

теліп, туберкулез  құртын түкірігі-

мен бірге таратып жүрген надан 

адамдар табақтас болып,  қолын са-

лып жіберіп, бірге ет жейді. Сен 

ауырмағанда, кім ауырады?.. Мұны 

осы күнге дейін кейбіреулер  ұқпай-

ды. Айтсаң — көңіліне ауыр алады. 

— Тоқта!.. Сөйтіп мен де сол  қо-

лымды өз орнына жұмсамағаннан 

ауырған болам ба? 

— Жоқ... Сенде одан емес... Сенің 

жұқа организмің цехтың ыстық-суы-

ғына шыдай алмаған. Терлеп-тепшіп 

тысқа жиі шькққансың да суық ұстай 

алған. Суық адам денесіне біртіндеп 

жинала береді. Мен саған бір 

қы-

зық айтайын: баяғыда ауылда бақ-



сылар тыр  ж а л а ң а ш  қарға аунап 

зыр  қағатын. Сонда суық неге ти-

мейді десең — үйреніп алған етке 

түк етпейді екен. 

Дәмеш бұл жауапқа риза сияқты 

емес, көзін шүйіріп, іштен шалатын 

тағы да бір сұрағын әзірлей баста-

ғандай: 


—  Ж а қ с ы , менің сұрауыма дәлел 

таптыңыз! Ол жастардың ішінде 

неге жиі кездеседі? 

— Оны  қайдан білесің? 

— Емханада көрдім. 

— Мен өзім бұл сырқатпен айна-

лыспаған дәрігермін... Әйтсе де сен 

айтқандай болса, оған үш дәлел 

бар: бірінші — атақты Павловтың 

қисынына  қ арағанда , адамны ң орга-

низмі, дене  құрылысы  ж а с басынан 

белгілі бір жағдайға үйренеді.  Қан-

дай тұрмыста өсті, нендей тамақ 

жеді,  қандай киім киді, әуе райы— 

міне, осылар. Өскенде де адамның 

денсаулығы осы «жағдайға» көнді-

гіп, соған үйреніп алады. — Асқар 

ойын әрі созбақ боп, аузын аша бе-

ріп еді, Дәмеш кейістік білдірді. 

Қазақ әдебиеті. - 1962. - 29 июнь (№ 26). - 3-4 б. 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал