Бір тойым болатыны сөзсіз менің



жүктеу 1.47 Mb.

бет9/14
Дата10.03.2017
өлшемі1.47 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Араб-Израиль қақтығысы 

Афины дағдарыстан шыға ма? 

Миллиардерлері көп қала

Алып кит 

Баюдың жолы

Табиғи апаттың зардабы 

тАяу Шығыс

еуропА

тізіМ


бАқ пен бАп

МұхИттАр АрАлы

тұМАнды АльбИон

Үндістанның  Мумбай 

қаласында  көктемнің  Хол­

ли мерекесін тойлау кезінде 1 

бала қаза болып, 200­ден астам 

бала  ауруханаға  жеткізілді. 

Олар  түсті  ұнтақтан  уланған. 

Бұл  мереке  кезінде  дәстүр 

бойынша  көпшілік  бір­біріне 

түсті ұнтақ лақтырып ойнайды 

екен. Холли мерекесін тойлау 

барысында уланған 13 жастағы 

жасөспірім жан тәсілім етті. Қаза болған кімнің ба­

ласы екендігі анықталып жатыр. Үндістанның по­

лициясы  оқиғаның  кінәлілерін  іздестіруде.  Елдің 

ескі дәстүрі бойынша үнділер наурызда көктемнің 

мерекесін  тойлайды  екен.  Олар  ымырт  түскенге 

дейін кемпірқосақтың түстері іспеттес ұнтақты бір­

біріне жағып, жақсылық тілейтін көрінеді.

Кінәлілерді іздестіруде 

АзИя


қалады.  Сондай  бір  кикілжің  керісте 

ұрыс­соғыс, төбелес дегенге зауқы да, ебі 

де жоқ Саркенді біреу аңдаусызда мұрттай 

ұшырыпты.  Құлап  жатқан  бозбаланы 

бұзықтар  тепкілеуге  ұмтылғанда  Динар 

құшағын жайып Саркеннің үстіне құлай 

кетіпті. Қызды тепкілеуді ар санаған телі­

тентектер серпіліп сала беріпті. 

– Динар болмағанда қаланың бұзақы­

лары  басыңнан  тепкілеп,  кеңкелес  қып 

тастауы  да  кәдік­ау!  Демек,  сен  бұған 

өмір­бақи қарыздарсың, – деп әзілдеуші 

едік.

– Айтары жоқ, ол айдай ақиқат, – деп 



ыржия күлетін аузын ашқанда ақ жүрегі 

көрінердей боп ол.

Алпыс  үшінші  жылдың  көктемінде 

қызмет  бабымен  Алматыға  ауысып 

келгенімде Саркен «Қазақстан әйелдері» 

журналында әдеби қызметкер боп істеп 

жүр екен. Студиядан ол темір жолшылар 

газетіне ауысып, содан бір бөлмелі шағын 

пәтер  алыпты.  Ерулікті  Ғайнижамал 

екеуміз  алғаш  сол  шаңырақтан  жедік. 

ауылдың тумасы. Оның үстіне ақындық­

тан өзі де құралақан емес. Ақындықты ту 

тұтып, талап тұлпарына тақым қысқан та­

лапкерге бұдан артық қандай жақындық 

бар. Саркенді осылай армандас, қаламдас 

дос­жолдас, ағайын­туыс болып шығарып 

салғанбыз.

Ал оның жан жары Динарды бұрын нан 

білетінмін. Қырық тоғызыншы жылы өзім 

оқып жүрген Қызылсая орта мекте бінде 

оқушы  қыздардың  аудандық  слеті  өтіп, 

соған сонау Ақсораң баурайынан, Ақкөл 

жағалауынан жетіжылдықтың соңғы сы­

ныбында оқитын екі қызды мектеп дирек­

торы  Күлзира  Мерғалиеваның  өзі  алып 

келген. Оның бірі қараторы, талдырмаш 

Нағима Мұхаметжанова мен ақсарының 

әдемісі осы Динар Көшімованы сол сапа­

рында көргенмін.

Динардың әкесі Нұрмұхамбет Көші­

мов  Көкшетауда  Ыдырыс  Уәлиха нов, 

Бекмұхамед Серкебаевпен бірге тұңғыш 

қазақ орта мектебін ашып, оның алғашқы 

шәкірттері,  кейін  қазақ  ғылымы  мен 

әдебиетінің  жарық  жұлдыздары  болған 

Мәлік  Ғабдуллин,  Есмағанбет  Ыс­

майылов,  Жұмағали  Саин,  Мыңбай 

Исқақовқа дәріс оқып, тәлім берген кісі. 

Кейін  ата  қонысы  –  Әлжан  ауылында 

да  орта  мектеп  ашып,  қашан  құрметті 

демалысқа  шыққанша  соның  директо­

ры болды. Ұзақ жылғы ұстаздық жемісті 

еңбегі  жоғары  бағаланып,  қырқыншы 

жылдардың аяғында ол республика ағарту 

қызметкерлерінің  арасында  алғашқы­

лардың бірі болып Ленин орденін омы­

рауына тақты.

Ұстаздан – ұлағат, ғалымнан – ғибрат 

деген емес пе, Нұрекеңнің жолын қуып, 

мұғалімдік  мамандықты  өмір  мұраты 

тұтқан  ізбасарлар  аз  болған  жоқ.  Со­

дан  да  болар,  Арықбалық  пен  Зеренді 

аудандарының  астасқан  жерінде  үлкен 

жолдардан  шалғай  жатқан  осы  Әлжан 

ауылынан мұғалім көп шыққан елді ме­

кен  кемде­кем.  Соғыс  жылдары  оқу­

шы  жастардың  азаюына  байланыс ты 

жетіжылдық  болып  қалған  мектепті 

бітірген  түлектердің  көбі  Көкшетауға 

келіп  Қазпедке  түсетін.  Менің  ішкі 

есебім бойынша, Әлжанның ең кемі отыз 

шақты  ұл  мен  қызы  осы  оқу  орынын 

бітірді. Солардың бірі қадірмен қарт ұстаз 

Нұрмұхамбеттің қызы – Динар.

Осынау  қасиетті  білім  ордасында 

Динар  білім  шыңына  ғана  құлаш  ұрып 

қоймай,  бақыт  биігіне  де  қол  созды. 

Киелі  қабырғада  тағдыр  оны  оқу  оза­

ты  Саркен  Шұғайыпұлымен  танысты­

рып,  адами  бақыттың  арай  таңына  қол 

ұстасып  бірге  аттануына  жол  ашты.  Ол 

тұста Қазпед пен қазақ орта мектебінен 

басқа қалада қа зақ ша бірде­бір оқу орны 

болмайтын. Олар дың да шәкірттері түгел 

дерлік әр ауданнан келген ауыл жастары 

болушы  еді.  Қала  жүгірмектерінің  ауыл 

жастарына  алакөзбен  алая  қарайтыны 

белгілі  ғой.  Сондықтан  олардың  ара­

сында қақтығыстар да болмай тұрмайды. 

Әсіресе  кент  ішінің  бұзақы  жас тары 

Қазпед  студенттерімен  жиі  қағысып 

Фотошежіре. Солдан оңға қарай: Сүлеймен Ақтаев, Саркен Шұғайыпұлы және Әнуарбек Байжанбаев



11

№11-12 (1112-1113) 

15 – 28 наурыз

2012 жыл


АНА ТІЛІ

Бұл – «бүгінгі ұрпағымыз, қазақтың ұл-

қызы «тұтықпа» немесе «кекеш» деп атала-

тын  кеселге  душар  болып  бара  ма?»  деген 

қауіп.  Сенбесеңіз,  сөйлесіп  тұрған  қазіргі 

жастарымыздың, тіпті кейбір ата сақалы аузына 

шыққандардың сөзіне құлақ түріп, қимылына 

бір  сәт  көз  қиығыңызды  салып  көріңізші. 

Олар, әсіресе, жастар, тіпті қаланың қырықтан 

асқан  қырқылжыңдары  амалсыз  қазақша 

сөйлесуге тура келгенде бір сөйлемді аяқтап, 

ойын  түсіндіріп  болғанша  әбден  қиналып, 

қалжырап қалады. Егер сұхбаттасып күлдіріп, 

көңілді  бірнәрсе  айтпақ  болса,  аяқ-қолын 

орынсыз ербеңдетіп, тұла бойын ирелеңдетіп, 

өзін-өзі қинап күліп, әбден әуреге түседі. Бұл 

ебедейсіз әрекет, яғни жестикуляция кезінде 

ара-тұра айтылған қазақ сөздерінің өзі буын-

буынға бөлінеді. жартысына жуығы – орыс-

ша.  Ал  «короче»,  «прикол»  «вообщем»,  «в 

натуре» деген сияқты «қыстырмалары» бол-

маса, сөзінің басы бірікпей, ентігіп, демі жет-

пей әбден пұшайман болады. Кекеш немесе 

тұтықпа кеселдің бірінші белгісі – осы.

Бүгінгі  қазақтың  кекештеніп  бара  жат-

қанын,  әсіресе  теледидарда  балалар ы-

мызға арнап берілетін хабарлар мен әртүрлі 

көрсет ілімдер  кезінде  ап-анық  аңғарасыз. 

Сенбе сеңіз,  осындай  телекөрсетілімдерде 

орыстың  балаларының  орысша  сөйлегені 

мен қазақ балаларының қазақша сөйлегенін 

салыстырып көріңіз. Орыстың қаршадай ба-

ласы көрген-білгенін, өз ойын өз тілінде еш 

кідіріссіз, еш іркіліссіз тақылдап тұрып баян-

дап  береді.  Енді  қазақша  бағдарламадағы 

қазақ  бүлдіршіндерінің  сөйлегеніне  назар 

салып  көріңіз.  Біріншіден,  қазақша  сөйлеп 

тұрған қазақ баласы әлгі өзі құралпы орыс ба-

ласына қарағанда, өте жұтаң және біршама 

жасқаншақтау  екені  байқалып  тұрады. 

Екіншіден,  қазақ  баласы  қазақшаны  өте 

қиналып,  ауыр  сөйлейді.  Ол  ойын  аяқтай 

алмай,  арасында  ауа  жетпегендей  демігіп 

қалады. Өйткені... Өйткені орыс баласы орыс 

тілі  еркіндік  құрған,  орыс  тілі  сән-салтанат 

құр ған, орыс тілі ең көп қолданылатын елде 

өсіп келеді. Олардың отбасында қазақтарға 

ұқсап екі немесе үш тілде сөйлеу деген жоқ. 

Ал  қазақтар  ше?  Қазір  қазақтың  миына 

«бірнеше тіл білуің керек» деген сөз сіңірілуде. 

Айтпақшы, көзі ашық, санасы жоғары, ұлт-

тық  намысы  биік  ұлттар  дәл  қазақтарша, 

«бірнеше тілді үйренейік» демейді. жапония 

мектептерінде бала 14-ке келмей, шет тілі оқы-

тыл майды. Біріншіден, жас миға күш түседі. 

Екіншіден,  сәбидің  санасында  осы  кезең  де 

ұлттық  болмыс,  ұлттық  ерекшелік  қалып -

тасады. Ал қазақ сәбиі көпшілік орта да, теле -

дидар алдында өзін әлгі орыс сәбиін дей еркін 

сезініп  үйренбеген.  Өйткені  ол  бала  өз  ана 

тілінің әлгі орыс баланың тіліндей кез кел ген 

жерде емін-еркін қолданылып жатпағанын, 

жан-жағы  түгел  толған  орыстілділер  екенін 

сәби жүрегімен сезініп те, көріп те жүр. Ол 

сондықтан да жасқаншақтау, сондықтан да өз 

тілінде буынға бөліп, үздік-создық қиналып 

сөйлейді.  Ендеше,  күлбілтелемей  ашығын 

айтсақ:


«бҰЛ КЕСЕЛ ҚАЛАй 

ПАйДА бОЛДЫ?»

деген осы сауалға тағы бір тоқталып көрелікші. 

Біз қазақ пен орыс баласының сөз саптауын 

намыс найзағайы

Айтатыны жоқ, осы күні «егеменмін» 

деп екіленіп жүрген екі қазақтың 

бірінің тұла бойы Абай айтқан «бес 

дұшпанның» «бекер мал шашпақтық» 

пен «мақтаншақтық» сияқты екі түріне 

кеңірдегінен келіп тұр. Екі қазақтың 

біреуі – бейімбеттің «біз – бай, біз – 

Құдай, кім келеді сайма-сай» деп күмпіп 

тұрған Ыбырайының өзі. Анада сондай 

бір күмпілдек шонжар қазақ өзбектің бір 

шонжарына: «біз қазақ тілінің мәртебесін 

көтеруге өткен жылы пәленбай миллион, 

биыл тағы да пәленбай миллион бөліп 

отырмыз», – деп мақтаныпты. Сонда 

әлгі өзбек: «Ау, унга ақча бөліш нимәгә 

керек, заң-закон бар емәс мә?» – деп 

қайран қалыпты. Иә, Мұрат Мөңкеұлы 

«мен қауіп еткеннен айтамын» десе, 

Абай: «Уайым – ер қорғаны, есі барлық», 

– депті. Шынында да, есі жоқ адам 

ғана уайым-қайғы дегенді білмей, 

әлгі қазекеме ұқсап, «өйтіп жатырмыз 

да бүйтіп жатырмыз» деп бөсе береді. 

Сондықтан да аурудың алдын алғанның 

айыбы жоқ, қазір көңілімізге үрей 

туғызып отырған бір күдікті айтсақ, оған 

қарапайым қара қазақ та, өзіне «элита» 

деп ат қойып алған «ақсүйек» қазақ та 

ренжи қоймасын.

Оңласынмен достығым Жамбыл облысының ол – Меркі мен Мойынқұм ауданынан Алматыға арман жетелеп, оқу іздеп, қызмет қуып 

келгенде басталған еді. Ол уақытта Оңласын “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінің, мен Қазақ радиосының қызметкерімін. Сол 

кезде арманшыл едік. Әр жазғанымызды бір-бірімізге мақтана айтушы едік. Өзіміздің арамыздан қалай қыл өтпесе, отбасымыз да солай 

болатын. Әлі күнге сол күйден арылған жоқпыз. бір қызығы, балаларымыз да біз секілді ақеділ достар. Менің балам Олжас пен оның бала-

сы бауыржан Алматыдағы бауыржан Момышұлы атындағы қазақ орта мектебінде бір сыныпта оқып, екеуі де әкелерінің жолын қуғандай 

Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірді. бауыржан одан кейін осы университеттің заң факультетін тәмамдады. бұл 

күнде прокуратурада қызметте. Тағы бір ғаламаты, араластығымыз бір-бірімізді қимастай достыққа ұласқан тұста менің үйім “Алатау” 

қонақүйінің іргесінде болса, оның үйі “Самал” шағын ауданында еді. Арасы дауыс жетер жер. Жылдар өте екеуміз де қала шетіне қоныс 

аудардық. бір ғажабы, тағы екеуміз де дауыс жетер жерде тұрамыз. Сірә, Алла тағала дәм-тұзымызды қатар жазса керек. 

сегізінШі қАзынА

әріптес турАлы сөз

салыстырып  отырмыз-ау,  бір  сәт  қазақтың 

әп-әйдік азаматы мен бес биенің сабасын-

дай тоқтасқан отанасы әйелдің теледидар-

дан  сөйлегенін  әлгіндей  орыс  баласының 

сөйлеуімен  салыстырып  көріңізші.  Сон-

да  мына  үп-үлкен  екі  қазақтың  өз  басына 

түскен, айтпақ болып тұрған жағдаятын еркін 

айта алмай, ойын жеткізе алмай қиқылдап, 

қылғынып, ақырында екі-үш ауыз сөзінің тең 

жартысы, болмаса, кемінде бір-екеуі орыс-

ша болып, әлдебір қойыртпаққа айналғанын 

көресіз. Әйтеуір, оның айтпағының ұлы но-

байын түсінген боласыз. Мұны «кекештік» де-

мей не дейсіз?! Бұл кесел қашан, қалай пайда 

болды?


Сәл шегініс. Қазақ, жалпы, иісі мұсылман 

«бақилық болғандарды жамандама» дейді. 

Бірақ қазақты тілінен айыру, жұмсартып айт-

мек, ұлт мүддесінің, яғни өзбек мүддесінің, 

саясатын жүргізуге еш кедергі жоқ. Мұнан әрі 

Өзбекстан басшысы Ш.Рашидовтың Ташкент-

те метро салуға Мәскеуді қалай көндіргені, 

Өзбекстанда Семейдегідей полигон салдыр-

мау үшін қандай қулық саясат қолданғаны, 

1966  жылғы  сәуірдегі  жер  сілкінісінен  соң 

Мәскеуді пайдаланып жаңа, әдемі Ташкентті 

салдырып, оны тек өзбектер тұратын ұлттық 

шаһарға айналдырғаны сияқты өз ұлтына де-

ген жанкешті де шебер саясат жүргізгені – өз 

алдына үлкен әңгіме. және адам таңғаларлық 

бір нәрсе – сол кеңес заманында-ақ өзбектер 

Ташкент  Мемлекеттік  университетінен 

В.И.Ленинің атын алып тастап, оған Ұлықбек 

атын  қойды.  Мәскеу  газеттерінің  «өзбектің 

«Ялла»  деген  ансамблі  бар,  ол  «Я,  Аллаһ» 

дегеннен  шығарылып  отыр,  мұны  өзгерту 

бар екені – бар. Кейде ол «немкетті» делініп 

те  айтылады.  Бүгінгі  қазақ  журналистері 

бұл сөзді де орынды-орынсыз судай сапы-

ратын  болды.  Оның  орнына  ретті  жерінде 

«керенаулық», «енжарлық», «самарқаулық» 

деген салиқалы да салмақты сөздерді қолда-

ну өте керек.

Қазақ қазір бірте-бірте өзінің басқада жоқ 

кейбір дыбыстарын да, яғни әріптерін де айта 

алмайтын күйге түсіп барады. Қазір қазақтар 

«мың»,  «өлең»,  «жаңа»  деген  сөздерді 

«мын», «өлен», «жана» деп, яғни «ң»-ның 

орнына «н» дыбысын айтып сөйлейтін болды. 

Бұл кемшілік, әсіресе Қарағанды, Қостанай, 

Ақмола,  Көкшетау  аймақтарының  қазақ-

тарына тән екенін көзіміз көріп жүр. Қазақ-

тың «қаңсықты таңсық қылуында» шек жоқ 

қой, кейбір қазақтар өп-өтірік «ң»-ға тіліміз 

келмейді деп «мын тенге», «өлен айтамыз», 

«жана  жыл»,  «он  кол»  (оң  қол  ғой!)  деп 

тілін бұрап айтуды, «л» дыбысын әдейі тілін 

таңдайына барынша төсеп жалпайтып айту-

ды «мода» көретін болды. Бұл да – орысқа, 

орыс тіліне еліктеудің нағыз үлкен белгісі.

Айтатыны  жоқ,  қазір  қазақтардың  бір-

бірімен сөйлесіп тұрған «тілін» естігенде бүйте 

берсе, «енді бір 10 жылдан кейін бұл қазақ 

қандай күйге түсер екен?» деген қайғының 

қара  бұлтына  еніп  кеткеніңді  де  байқамай 

қаласың. Әсіресе, бір-біріне «брат», «бра-

тан», «сестренка» деп шақырып тұрғандарды 

«племяннигім»,  «дедушкам»  деп  таныс-

тырып  жатқандарды  көргенде  жүрегің 

аузыңа  тығылады.  Қазір  қазақтардан  бір 

мекенжайды, бір аялдаманы сұрай қалсаң, 

«осылай  прямо  до  конца  жүресіз»  немесе 

«поворотқа дейін барасыз», «көк воротаға 

бұрыласыз» деп шұбырта жөнеледі. Мұндай 

жетесіздік,  мұндай  не  сөйлеп  тұрғанын  өзі 

де  байқамай  аузына  келгенін  сөйлей  беру 

қазақтан  өзге  бірде-бір  ұлтта  жоқ.  «Бұл 

ұлттың  намыссыздануының,  ұлттық  бет-

бейнеден айырылудың басы емес пе?!» деп 

те қорқасың кейде. Өйткені дәл осылайша, өз 

тілін құрметтей білмеген, өз тілінен өзге тілді 

пір  тұтқан,  сөйтіп,  қостілділікке  ұшыраған 

талай ұлттар жер бетінен жойылып кеткенін 

білеміз.  Біздің  өз  ана  тілімізде  бұлайша 

қиналып,  кекештеніп  сөйлеуіміз  түбінде 

жақсылыққа  апармайды.  Ойланайық! 

Есімізді жинайық! Реті келгенде айта кетейік, 

елімізде  тұратын  орыс  «братандар»  осы 

елдің,  осы  жердің  өмір  бойы  дәмін  татып, 

суын  ішіп  жүрсе  де,  қазақша  «нан»,  «тұз», 

«су» деген екі-үш-ақ әріптен тұратын осы үш 

киелі сөзді біле тұра айтпайтыны несі? Бұл 

да – ойланатын нәрсе. жақында баспасөзден 

Ресейде  дипломатиялық  қызмет  атқарған 

австралиялық  Сигизмунд  Герберштейннің 

біздің Құдай қосқан көршіміз – орыс халқы ту-

ралы жазғандарын оқыдым. Ол орыстардың 

психологиясы,  салт-дәстүрі  туралы  айтып-

айтып келіп: «Орыстар бөгде тілді үйренуге 

бейім емес. Өзара әңгімелескенде ешқашан 

өзге тілді араластырмайды», – деп жазады. 

Міне, мүмкін орыс ұлтынан біз, ең болма-

са,  осы  қасиетті  үйренуіміз  керек  шығар?! 

Құдайым қазақты «басқа тілдің бәрін біліп, 

өз  тілінде...»  кекештенуден  сақтағай!  Бірақ 

жаратқан  иеміздің  өзі  де  «сақтансаң  ғана 

сақтармын» депті ғой.



Мырзан кЕНЖЕБай

қамқор  болады.  Ақыры,  екеуі 

отау  құрады.  Мүгедек  солдаттың 

анасының сөзін белгілі актеріміз Би­

кен Римова апамыз оқығаны есімде. 

Осы  радио  арқылы  оның  бірнеше 

әңгімесі  тыңдармандарына  жетті. 

Ол уақытта Оңласын Қазақ радио­

сымен жиі байланыс та болды.

Оңласын бар өмірін газетке ар­

нап келеді. Газеттен қол үзіп басқа 

қызметке  барғанын  көрген  де, 

естіген де жоқпын. Ол үшін дүниеде 

екі қымбат нәрсе бар. Бірі – отбасы, 

бірі  –  газет.  “Көзқарас”  газеті  бас 

редакторының орынбасары кезінде 

саяси мақалалар жазуға ден қойса, 

“Ауыл” газетінің бас редакторы бола 

жүріп, “құқықтық мемлекет құрып, 

жемқорлық пен кедейшілікті жой­

май  көсегеміз  көгермейді”  деген 

бағытта  “Оқпан”  романын  жаз­

ды. Бұл – саяси тұрғыда жазылған 

роман.  Ав тордың  романда  “Міне, 

Сәлкен қиын да қауіпті сая сат жо­

лына  осылай  түсті.  Саясат  –  лау­

лай  жанған  от!  От  шарпуына  төзу 

–  ерлік!  Онымен  айналысу  –  аш 

арыстанның  тамағын  қытықтау! 

Аш  арыстанға  ажалына  асыққан 

соқтығады. Бұл жолға түскен басын 

қатерге тігеді. Қиындықтан қашып 

кері шегінсе, арты жар – құлайды. 

Шаңырағы  шайқалған  ауылдың 

тағдырын толғап, қайта көркейтуді 

діттей  ілгері  ұмтылса  –  темір  тор 

күтіп тұр. Қыл көпір үстінде – кері 

шегінсе  де,  ілгері  ұмтылса  да  – 

ақырет!  Бірақ,  Сәлкен  неден  де 

тайынбауға  бекінді”  дегені  осы 

ойымыздың айқын айғағы. 

Оңласын  Әмірқұл  қызметте 

сатылап  өсті.  Газетте  тілші,  бөлім 

меңгерушісі,  жауапты  хатшы,  бас 

редактордың  орынбасары,  бас  ре­

дактор  болып  қызмет  атқарды. 

Қазақстан  Журналистер  одағы 

сыйлығының  лауреаты  атанды, 

Қазақстан  Республикасының 

Мәдениет  қайраткері.  Осының 

барлығы  Оңласынның  адал 

еңбегінің  қарымтасы.  Қарымды 

қаламгердің  талантын  жерлестері 

жоғары  бағалады.  Оған  “Меркі 

ауданының құрметті азаматы” деген 

атақ  берілді.  Алпыстың  асқарына 

шыққан қаламгер досқа “қаламың 

ешқашан мұқалмасын, денсаулығың 

зор болсын” деген тілек айтамыз.

Болат оҢғаРБай,

журналист

ОЛ ҮШІН ЕКІ ҚЫМБАТ

НӘРСЕ БАР

О

ңласын да, мен де алғашқы 



еңбек  жолын  туып­өскен 

аудан ымыз дағы  газеттен 

бастадық.  Алматыға  келгенде  мен 

Қазақ радиосында, ол “Лениншіл жас” 

газетінде  қызмет  атқарды.  Мақала, 

арасында  новелла,  “қаз­қалпында” 

сияқты  әдеби  туындылар  да  жазды. 

Іссапармен  еліміздің  түкпір­түкпірін 

араладық.  Өз  басым  журналистің 

бақыты көп жазғанында емес, мәнді­

мазмұнды жазғанында деп білемін. Со­

нау сексенінші жылдардың бас кезінде 

Оңласын  Әмірқұлдың  “Лениншіл 

жас”  газетінде  “Кісікиік”  деген  бір 

беттік  мақаласы  жарқ  ете  қалды. 

Оқыдық, әрі таңдандық. Оңласынның 

талантын  іштей  мойындадық.  Арада 

ширек  ғасырдан  астам  уақыт  өтсе  де 

Оңласынның сол мақаласын оқырман 

қауым осы күнге дейін ұмыта қойған 

жоқ. Оңласын туралы сөз бола қалса, 

сол  мақаланы  еріксіз  еске  аламыз. 

Газеттің бір бетіне шыққан мақаланың 

жүгі  бір  повестке  пара­пар  десем, 

артық  айтқандық  емес.  Өз  басым 

Оңласынның  қаламының  құдіретін 

сол мақала арқылы танығанмын. Шу 

өңірінен  жазылған  мақала  кеңестік 

дәуір кезінде сенсация тудырды. Шудың 

алыс  құмында  қыруар  мал  ұстап, 

байлыққа батқан қарауыл шалдың ба­

ласы кісікиікке айналып кеткен. Сол 

малды  көріп  қалып,  тиісті  орынға 

хабарламақ болған зоотехникті өлтіріп 

тас тайды.  Құмның  бір  шетіне  тастап 

кеткен жігіттің денесін қасқыр жейді. 

Ауыл адамдары тоғыз күн бойы таба ал­

майды. Зоотехник жігіттің төрт баласы 

жетім, әйелі жесір, қарт анасы аңырап 

қалады.  Заң  орындары  қылмысты 

істі  қарамайды.  Аудан  басшылары 

зоотехник  жігіттің  отбасынан  сырт 

айналады.  Мұндай  істі  Коммунистік 

партия  кезінде  жаздырмайтын.  Ал, 

кісікиікке  айналған  жігіттің  наша 

тартпағанына кім кепіл? Наша ол тұста 

жабық  тақырып  болатын.  Осындай 

мақала жазғаны үшін Оңласынды сол 

уақыттағы Қазақстан ЛКСМ Орталық 

Комитетінің  бірінші  хатшысы  Серік 

Әбдірахманов  қабылдаған  еді.  Оның 

өзі журналистерге желпініс тудырған. 

Бірінші хатшы журналисті қабылдаса, 

қалай  желпініс  тудырмасын.  Сөйтіп, 

Оңласын  заң  орындары  қарамай 

қойған қылмысты істің соңына түсіп, 

кісікиікке  айналғанның  ұзақ  жылға 

сотталуына ықпал еткен еді.

Осы мақаладан кейін Оңласынды 

“Социалистік  Қазақстан”  (қазіргі 

“Егемен Қазақстан”) газеті фельетон 

бөліміне шақырып алды. Ол газетте де 

ұзақ жыл қызмет атқарды. Үнемі фелье­

тон жазды. Газеттің бас редакторының 

өзі  белгілі  жазушы,  фельетонист 

Балғабек  Қыдырбекұлы  еді.  Ал,  фе­

льетон  бөлімнің  бастығы  да  белгілі 

фельетонист  Нуриден  Муфтахов  еді. 

Оңласынның  Қыдырбекұлы  ағадан 

Еліміз  Тәуелсіздік 

алғаннан  бері  қазақ 

халқының Кеңестік дәуірде 

тыйым  салынған,  ұзақ 

уақыт бойына зерттелмей, 

жарияланбай  қалтарыста 

жатқан  көптеген  құнды 

әдеби­мәдени жәдігерлері 

жарық  көре  бастады. 

Солардың бірі – авторлық 

тарихи жырлар. Осы жыр­

ларды  Қолжазба  қорында 

сақтаған М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инсти­

туты  мен  Қазақстан  тарихы  туралы  қытай,  моңғол,  түркі, 

араб, орыс, парсы деректемелерінің қырыққа жуық томын 

шығарған  «Дайк­Пресс»  баспасының  бірлескен  жобасы 

бойынша  авторлық  тарихи  жырлардың  бір  тобын  «Қазақ 

қолжазбалары»  деген  сериямен  жалпы  көлемі  10  том  етіп 

шығару жоспарланған болатын.

Серияның қазірге дейін басылып шыққан екі томының 

алғашқысына  Шыңғыс  ханнан  Абылай,  Кенесары  хандар 

кезеңіне  дейінгі  аралықта  қазақ  халқы  мен  оны  құраған 

рулардың  басынан  өткен  қилы  заман  оқиғаларын  көркем 

тілмен баяндайтын екі тарихи туынды кірді. «Шыңғыс ханның 

басқыншылығы» деп аталатын алғашқы тарихи жырдың ав­

торы – көкшетаулық халық ақыны Рамазан Тұрысбеков. Он 

бір буынды қара өлең үлгісімен хатқа түскен, 8640 жолдан 

тұратын жыр кіріспеден бастап оқиғаларға қатысты шағын 

тақырыпшаларға бөлініп, Шыңғыс ханның тарих сахнасы­

на шығуынан дүниеден озғанына дейінгі соғыс жорықтарын 

қамтиды.


  «Тарих­нама»  деп  аталатын  екінші  жырдың  авторы 

–  қазақтың  белгілі  нәзирашыл  ақыны  Шәді  Жәңгірұлы. 

Шығыс медресесінен терең білім алған шайырдың Абылай 

хан әулетінен тарайтындығы, ұлтымыздың тарихи шежіресін 

жетік білетіндігі осы туындының сәтті жазылуына үлкен сеп 

болған. 


Серияның  екінші  томына  бұрын  жарияланбаған 

халық  ақыны  Мәмбет  Әзімбаевтың  «Жоңғар  жорығы», 

Есдәулет  Қандековтің  «Жетіген  батыр»,  «Шаян  батыр», 

Иманжан Жылқайдаровтың «Басы қайғы, арты шат», Жа­

кен  Байтуовтың  «Көкжайдақ»,  Сағидолла  Нұралиннің 

«Маңыбай», Сапарғали Әлімбетовтің «Молдабай балуан» де­

ген және авторы белгісіз «Уәли Шора құсшының әңгімесі» 

атты тарихи жырлар енгізілген.

Бұл жырлардың сюжетіне, негізінен, жоңғар, қалмақ бас­

қыншыларының қазақ жеріне жасаған жойқын жорықтары 

мен оларға қарсы ұлт­азаттық қозғалысын бастап, ата жау­

мен  жан  аямай  шайқасқан  халық  батырларының  ерлік 

күресі арқау болған. Қалай дегенменде, осы туындылардың 

қай­қайсысында да Отанды сүю, елді қорғау, туған жердің 

тұтастығы мен елдің бірлігін сақтау басты тақырып болған.

да, Муфтахов ағадан да үйренгені көп 

болды. Фельетон жазатын журналист 

қашанда  қауіп­қатердің  ортасында 

жүреді.  Ондай  жағдай  Оңласынның 

басынан  да  көп  өтті.  “Балғабек  аға 

газеттің бір апта бойы қалай шыққанын, 

қандай кемшілігіміз болды, келер ап­

тада  нендей  жоспарымыз  барын  әр 

дүйсенбі сайын талқылайтын лездеме 

кезінде  “Муфтаховтың  үстінен  арыз 

түсті ме?” дейтін. Сонда “түсті” дейтін 

отырғанның бірі. “Әмірқұловтың ше?” 

дейтін.  “Түсті”  деген  сөз  естілетін. 

“Онда екеуі де жұмыс істеп жүр екен” 

дейтін Балғабек аға көңілденіп. Бірде 

“Әмірқұловтың  үстінен  арыз  түсті 

ме?” дегенде, “Жоқ” деді бірі ақырын. 

Балғабек  аға  маған  “Неге  жұмыс 

істемей жүрсің?” деді. Мен жауап тап­

пай қатты қиналдым”, – дейді Оңласын 

өткен кезді еске алып. Әрине, үстінен 

кінәсін  бетіне  басып,  кемшілігін, 

қылмысын, қала берді, жебірлігін жа­

рия етіп фельетон жазғанды кім жақсы 

көре қойсын? Ақта лып, журналисті ай­

ыптап арыз жаз ады. Міне, газеттің бас 

редакторының «екеуі нің үстінен арыз 

түсті  ме?»  деп  сұрайтын ының  мәні 

осында. Оның үстіне, ол уақытта қалам 

ұшына  іліккен  не  қызметтен  кетеді, 

не сотталып тынады. Қазіргідей газет 

сынына жауап бермейтін кезең емес. 

Тиісті орындар газетке шыққан әр сын 

мақаланы, фельетонды қадағалап от­

ырады. 



1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал