Білімдіден шыққан сөз (академик Жабайхан Әбділдинмен сұхбат) М. С. Оразбек




Дата23.02.2017
өлшемі33 Kb.

 

Білімдіден шыққан сөз 

(академик Жабайхан Әбділдинмен сұхбат) 

 

М.С.Оразбек, 

ф.ғ .д., профессор 

Қазақстан, Астана 

 

 Жабайхан    Мүбаракұлы,  Сіз  жарты  ғұмырыңызды  Қазақстан  Республикасы    Ғылым 

академиясына    арнадыңыз.  Еліміздің  танымал  ғалымдарымен  бірге  қызмет  істедіңіз.  Соның 

бірі  белгілі  әдебиеттанушы  ғалым,  академик  З.Ахметов.  Бүгінгі    әңгіме  З.Ахметов  жайында 

болмақшы. Сіз бұл кісімен алғаш қай кезде таныстыңыз?  

Мен Зәки Ахметұлын  кӛп  уақыттан білемін.  Кӛп  жыл  бірге  қызмет  істедік.  1970  жылдың 

ортасынан бастап, ӛте жақын қызмет істедім. Бірақ Зәки туралы мен оны кӛрмей тұрып, студент 

кезімде  сырттай  таныс  болдым.  1курста  оқитын    кезім  еді,  бірде  сабақ  үстінде  Галина 

Александровна  Сорокина    деген  француз  тілінің  мұғ алімі  айтты:  «қазақтың  жігіттерінің  ішінде 

керемет талантты жігіт бар. Ол Зәки Ахметов деген жігіт, қазір Ленинградта аспирантураны оқып 

бітірді, орыс тілі мен әдебиетін, жалпы әлем әдебиетін жақсы білетін, білімді жігіт, Лермонтовты 

жатқа  оқиды»-деді.  Ол  уақытта  біз  елден  келдік.  Орыс  тілін  білу  үлкен  мәселе  еді.  Бұл  менің 

есімде жақсы сақталып қалды. Мен алғ аш рет осылай Зәкимен сырттай таныстым. Кейіннен мен 

де Москвада оқыдым. Қайтып келгеннен кейін Академияда қызмет істедім. Зәки Ахметов ол кезде 

Абай  атындағ ы  КАЗПИ-де  қызмет  істеді.  1970  жылдың  басында  мен  Философия  институтына 

директор  болып  келдім.  Сол  кезде,  мүмкін  одан  ертерек    З.  Ахметов  те  М.Әуезов  атындағ ы 

Әдебиет  және  ӛнер  институтына  директор  болып  тағ айындалды.  Әдебиет  және  ӛнер  институты 

Академиядағ ы  ӛте  беделді,  маңызды  институттың  бірі  болатын.  Бұл  институттың  құрылуына 

М.О.Әуезов  ықпал  етті,  бірінші  директоры  болғ ан  Мүсілім  Базарбаев,  одан  кейін  Ысқақ 

Дүйсенбаев,  М.Қаратаевтар  директор  болды.  Бұл  институтта  белгілі  адамдар  қызмет  істеді. 

Осыдан  аз  уақыт  ӛткеннен  кейін,  екеуміз  де  Ұлттық  академияғ а  корреспондент-мүше  болып 

сайландық.  



-Екеуіңіз  қатар,  бір  уақытта  Ұлттық  академияға  корреспондент-мүше  болып 

сайландыңыздар ғой?  

Иә,  қатар  бір  уақытта. Осыдан біраз  уақыт ӛткеннен  кейін,  Зәки  Академияның  қоғ амдық 

ғ ылымдар  отделениесінің  академик-секретары  болып  сайланды.  Әрі  Әдебиет  және  ӛнер 

институтының  директоры болды. Мен оның орынбасары болдым. Әрі Философия институтының 

директоры болып,  екі  қызметті  бірге  атқардым.  Қоғ амдық ғ ылымдар  отделениесіне  ол  уақытта 

Тарих,  археология,  тіл  білімі  институты  сияқты  қоғ амдық  институттар  қарайтын.  Идеологиялық 

тұрғ ыдан  қоғ амдық  институттардың  ролі  басым  болды.  Ол  кезде  Әлкей  Марғ ұлан,  Ғабит 

Мүсірепов,  Нүсіпбаев,  Әшімбаев,  Ісмет  Кеңесбаев  сияқты  қазақ  халқының  ӛте  белгілі  адамдары 

бюро мүшесі болды. Бюро жиналыстарында қоғ амдық ғ ылымдардың маңызды мәселелері қызу 

талқыланатын.  Осы  белгілі  ғ алымдар  З.Ахметовтың  білімі  мен  қабілетін  ӛте  жоғ ары  бағ алады. 



Қоғ амдық  ғ ылымдар    жұмысын  Зәки  жақсы  басқарды.  Осы  кезде  біз  Зәки  екеуміз  қатарласып 

бірге  қызмет  атқардық.    Ӛте  әдемі,  қызық  кезең  еді.  Кейде  жұмыс  мәселесімен  оңаша  қалғ ан 

кезімізде  әлем  әдебиетінен  кӛп  әңгіме  айтатын.  Гомер,  Шекспир,Толстой,  Достоевский,  тіпті 

антикалық  дәуірден Софокол  сияқты  ойшылдардың  шығ армаларын  талдап  айтушы  еді.  Зәкидің 

тағ ы бір ерекшелігі екі тілде де ойы жүйрік, оратор, шешен сӛйлейтін. Ӛте талантты, қазақ халқына 

кӛп еңбек сіңірген ғ алым. Жай ғ ана директор емес, терең білімді басшы болды.  



-Көзқарас, пікірлеріңіз қандай болды? 

Біздің ғ ылымдағ ы кӛзқарасымыз  ӛте жақын болды. Пікірлес болдық деп айтуғ а болады. 

Ол  кісіден  кейін  мен  1983  жылы  мен  академик-секретарь  болдым,  Зәки  Ұлттық  Ғылым 

Академияның вице-президенті болды. Біз ғ ылымғ а жоғ ары талап қойдық, мәселен, философияда 

диалектикалық этногенез дегенді, әдебиетте он томдық қазақ әдебиетінің тарихын жазу  сияқты 

міндеттерді  алғ а    қойдық.  Сол  алғ а  қойғ ан  міндетті  зор  жауапкершілікпен  орындадық.  Ол  кісі 

Әдебиет институтындағ ы кӛлемді кӛп томдықтарды жазуғ а ӛзі қатысты. Сондықтан да сол бір 70-

80  жылдары  Ғылым  Академиясы  кеңінен  қанат  жайып,  дәурледі.  КСРО-да  Қазақ  КСР  Ғылым 

Академиясының маңызы ӛте зор болды.  

-З.Ахметовпен  қызметтес  болдым  дедіңіз.  Мінезін,  жалпы  адам  ретінде  қандай 

қырларын білетін едіңіз? 

 Мінезі  ӛте  мәдениетті,  айғ ай  дегенді  білмейтін,  ондай  нәрсе  оның  табиғ атына  жат  еді, 

жаны нәзік, зиялы, яғ ни нағ ыз интеллигент адам болатын. Ол кісімен жұмыс істеу приятный деп 

айтуғ а  болады.  Мен  жаңа  ғ ана  айттым,  ол  кісіні  сол  кездегі  ӛте  беделді  адамдар  жоғ ары 

бағ алады  деп,  соның  бірі  Ләйлә  Мұхтарқызы  Әуезова.  Ол  кісі  ӛзі  де  терең  білімді,  бірақ 

қарапайым  адам  еді.  Неге  десеңіз,  Ләйлә  Мұхтарқызының  он  рет  академик  болып  кететін 

жағ дайы болды, білім-білігі де сай келетін. Бірақ, қанша мүмкіншілігі болса да ӛзін бірде-бір рет 

академияның  корреспондент  мүшелігіне  немесе  басқа  атақтарғ а  ұсынғ ан  емес.  Басқа  біреулер 

ұсынғ ан  да  болуы  мүмкін.  Неше  түрлі  жағ ымпаздар  да  болды,  әрине.  Бірақ  Зәки  сияқты  шын 

білімді,  қабілет-қарымы  мол  адамдарды  қолдады.  Ләйлә  Мұхтарқызы  Зәки  Ахметовпен  жақсы 

араласты. Себебі, Зәкидің ақылын, терең білімін, адамшылығ ын бағ алады.  

  -Қазақстан ғылымына қосқан үлесі туралы не айтар едіңіз?  

 Қазақстан  ғ ылымын  дамытудың  кӛшбасшыларының  бірі  дер  едім,  себебі,  тек  әдебиетті 

ғ ана емес, философиялық білімі де терең болды. Ғылымның жалпы даму заңдылықтарын да ӛте 

терең меңгерді. Ӛз саласы бойынша зерттеу заңдылығ ын ӛте жақсы білді. 

 Қазақ  әдебиетіне  әлем  әдебиеті  арқылы  келу  керек.  Әлем  әдебиетінің  заңдылықтарын, 

орыс  әдебиетінің  заңдылықтарын  білген  кезде,  ӛзіңнің  әдебиетіңнің  құндылығ ын,  тереңдігін 

білесің.  Зәки  Ахметов  сондай  адам,  ол  ӛз  әдебиетін  де,  орыс  әдебиетін,  әлем  әдебиетін  терең 

білді.  Сол    ӛзге  елдің  әдебиетімен  салыстыра  отырып,  ӛз  еліміздің  әдебиетін  жоғ ары  деңгейде 

зерттеді.  Қазақ  әдебиетінің  теориясын  жасауда  кӛшбасшы  болды.  Ӛлең  ӛнерінің  теориясын 

жасады, негізін салды.Қазақ халқына кӛп еңбек сіңірді.   



 -Сіз  жақсы  айттыңыз,  З.Ахметов  Қазақстан  ғылымын  ұйымдастыруда  зор  қызмет 

атқарды,  қазақ  әдебиеттану  ғылымының  дамуына  ықпал  етті,  соңынан  қанша  шәкірт 

тәрбиелеп,  айтулы  еңбектер  қалдырды.  Осындай  ғалымның  есімін  ұрпаққа  қалдыру  үшін 

қандай шаралар атқарылуы керек деп ойлайсыз?   

 Негізі елдің аты, жердің аты табиғ ат байлығ ымен ғ ана құнды емес. Табиғ аттың байлығ ы, 

ол  табиғ ат  берген  нәрсе,  Ол  байлық  та  азаяды,  таусылады.  Елдің,  жердің,  ұлттың  аты  оны 

туғ ызғ ан  ұлы  адамдарымен  құнды,  бағ алы.  Солардың  еңбегі  арқылы  ӛзге  жұртқа  елдің  аты 

танылады  ғ ой.  Ал  енді  ондай  елдің  атын  шығ аратын  адамның  еңбегін  құндау,  сол  елдің 

азаматтарына байланысты. 

З.Ахметов  сияқты  елге  еңбегі  сіңген  азаматқа  қандай  жақсылық  жасасаң  да  артық  емес. 

Себебі ол Зәки Ахметов үшін емес, керісінше, болашақ ұрпақ үшін керек. Қазір З.Ахметовтің ӛзіне 

шынын  айтқанда,  ештеңе  де  керек  емес.  Бірақ,  ол  елдің  ӛзі  үшін  керек.  Азаматты  туғ ызатын 

халық.  Қазақ  халқы  кімді  туғ ызды  дегенде,  біз  Абайды,  Шоқанды,  Қанышты  дүниеге  әкелген 

халық  дейміз.  Баяғ ыда  біреуден  қай  әйелің  артық  деп  сұраса,  (екі  әйелі  болғ ан  болуы  керек 

шамасы) дүниеге кімді әкелді, қандай ұрпақ әкелді? Сонысымен артық деген екен. Сол айтқандай 

ел ӛзінің перзентімен құнды. Енді осы перзентінің еңбегін құндау, ол елге сын. Ұрпағ ына үлгі ету 

үшін мектепке, оқу орындарына бұл кісінің атын беру, Астана, Алматы қалаларынан кӛшенің атын 

беру,  кӛп  томдықтарын  шығ ару  т.т.сол  сияқты  шаралар  ұйымдастырылу  керек.  Бірақ  оны 

түсінетін,  түйсінетін  қазіргі  азаматтардың  азаматтығ ына  байланысты  ғ ой.  Зәки  Шығ ыстан 

(Ӛскемен  ӛңірінен)  шыққан    жалғ ыз   танымал,  кӛрнекті  (выдающиеся)  академик. Келер  ұрпаққа 

нағ ыз үлгі болатын адам ғ ой. Сондықтан ел-жұрты қандай шаралар жасаймын десе де ешқандай 

артығ ы жоқ.  



Әңгімеңізге  көптен-көп  Рахмет.  Қазақ  ғылымын  өркендету  жолында  шаршамай  еңбек 

етіп келе жатқан, елге үлгі болып жүрген ағамызсыз ғой. Аман-есен болыңыз. Денсаулығыңыз 

мықты болсын. Есте жүретін, елге ой салатын жақсы әңгіме айттыңыз. 

 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал