Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 1.01 Mb.

бет9/9
Дата22.04.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2.8  Биоинженерияны мал шаруашылығында қолданудың 
пайдасы мен қауіпті түс гары
Қазіргі  кезде  тек  қана  екі  генетикалық  модификацияланған  жа­
нуарлар  адамдардың  тағамдық  қолданылуы  үшін  шығарылған. 
Оның  біреуі 
Aqua  Bounty  Technologies
  компаниясы  шығарған
105

трансгенді  бекіре  балығы.  Бұл 
балы қта 
чинук  бекіресі  деп  атала- 
тын  түрдің  өсу  гормонының  гені,  промотормен  қосылыстырылған. 
Мұнда промотор генді транскрипциялау үшін  қажет болған.  Табиғи 
туысымен  салыстырғанда,  трансгенді  бекіреде  өсу  гормоны  жыл 
бойына  бөлініп  отырылуы  себепті,  бұл  балықтың  жедел  өсуі 
қамтамасыз етіледі. Қазіргі кезде бұл белгіні баска балық түрлерінде 
де қалыптастыру мақсатындағы жұмыстар жүргізілуде.
Экологтар  тарапынан,  мүндай  балыктардың  табиғи  айналымға 
түсіп  кетуі  салдарынан,  жабайы  формаларды  ығыстырып  шығаруы 
мүмкін  деген  қауіптер  айтылуда.  Бүл  күмэннің  де  қаупі  бары 
шындық,  өйткені  фермаларда  қолдан  өсірілетін  балықтардың  өзен- 
көлдерге ауып кету жағдайлары жиі кездеседі.
Ауыл шаруашылык жануарлары ішіндегі екінші трансгенді  хай­
уан, Онтарио штатында орналасқан Гуэльф университет! 
(Universitu 
o f  Guelph)
  ғалымдары  шығарған 
Enviropig
  шошқасы  болып  та- 
былады.  Бұл  доңызға  сілекей  бездері  жасушаларында  экспрес­
сия  жасалынатын  фитаза  гені  ендірілген  болатын.  Фитаза  шошка 
азығы  қүрамындағы  фосфаттарды  ыдыратуы  нәтижесінде,  оның 
нәжісіндегі  мөлшерінің  азаятыны  аныкталған.  Осындай  трансгенді 
шошқалар санын көбейту арқылы, шошқа фермаларының қоршаған 
ортаға тигізер зиянды эсерін азайтуға болады.
Қазіргі  кезде  ғалымдар  тарапынан,  ауыл  шаруашылык  жа- 
нуарларынан  алынатын  тағамдық  шикізат  өнімдерінің  құндылы- 
ғын  биоинженериялық эдістерді  қолдану  арқылы  арттьфу  мәселесі 
бойынша  маңызы  зор  тэжірибелік  жұмыстар  өз  жалғастарын  та- 
буда.  Мүндай  мәселелердің  қатарында  ірі  кара,  қойлар  мен  тауық 
сияқты  үй  жануарларының  қайсыбір  ауруларға  төзімділігін  артты- 
ру  бағытындағы  жүмысты  айтуға  болады.  Мысалы, 
ViaGen
  компа- 
ниясы  ағзасында көптеген  ауруларға қарсы  түратын  қабілеті  бар  су 
шаянын (креветка) тауып, мүндай гені бар дараларын  іріктеп алған. 
Сөйтіп,  осындай  төзімді  су  шаяндары  популяцияларын  өсіру,  осы 
бизнеспен айналысатын компаниялар үшін өте үлкен пайда келтіреді 
деп  есептелінуде.  Миннесота  университетінің  (АҚШ)  ғалымдары 
күрке  тауықтардың  төсін  дамытуға  эсер  ететін  жэне  салмонелла 
ауыруының қоздырғыштарына төзімді келетін гендерді зерттеуде.
Адамдардың  өз  ата-тектерін  білгісі  келетіні  сияқты,  фермерлер 
де малдарының шығу тегін биотехнологиялық эдістер арқылы накты 
анықтауды  калайды.  Мысалы,  сиырдың 
Angus
  тұқымына  жататы-
106

нын  анықтау  өте  қиын  жэне  дәлелсіз  деп  есептелінетін.  Жоғарыда 
аталған 
ViaGen
 компаниясы болса, осы малдың бұқасының қаны не­
месе ұлпа сынамасы арқылы, зерттелетін ірі қарадағы 
Angus
 генінің 
нақты пайыз мөлшерін анықтап беретін генетикалық тест эдісін ой- 
лап тапқан.
Көптеген  компаниялар  ауыл  шаруашылық  жануарларының  тез 
өсетін  тұқымдарын  шығару  немесе  оның  қарқындылығын  эртүрлі 
дәрмектер қолдану арқылы арттыру бағытында зерттеулер жүргізуде. 
Жұртшылықтың назарын өзіне аударған осындай технологиялардың 
бірі -  ірі  қара малының өсу  қарқындылығы  мен  сиырдан  алынатын 
сүт  колемін  арттыруға  эсер  ететін,  бұқаның  осу  гормонын  (Bovine 
Growth  Hormone  немесе  қысқартылған  түрде  BGH)  пайдалану  бо- 
латын.  Алайда  мұны  практикада  қолдану  нэтижесі,  сиырлардың
алып
етті. ал
эсер  етуі  мүмкін деген  күдіктерді  оятқан.  Бұдан  басқа  кемшіліктер 
қатарына,  ағза  құрамында  осу  гормонының  коп  болуы,  сиыр
малдардың
томендететіні анықталған.
7
-кестеде  кейбір  биотехнология  жетістіктерін  ауыл  шаруа- 
шьшығында  қолданудың  пайдасы  мен  қауіп  туғызатын  тұстары
қысқаша келтіріледі.
Басқа да бағыттар  генетикалық бағдарлаулар  (профилирование)
мен  клондау  нәтижелерімен  байланыстырылады.  Алайда,  клон­
дау  әдісінің  өте  томен  шаруашылықтық тиімділігі  (2%-дан  аз)  мен 
ұрпақгары  ішінде анатомиялық жагынан кемістердің коптеп туыла-
тыны белгілі болған.
7-кесте
қолданудың
қауіпті тұстары
Технология
Трансгендер
(жалпы
барлыгы)
Пайдасы
Ауыл шаруашылық 
өнімдері алынатын 
барлық формаларды
жақсарту
Қауіпті ту стары
Пайда болған жаңа 
патогендердің үдемелі әсері 
нэтижесінде биокөптүрлігінің
азаюы; ГМ-онімдерінің 
іабарсыз тұтынушыларға жетуі 
жаңа жағдайда технологияның
жұмыс істемеуі
107

Гербицидке
төзімділігі
Зиянды
жәндіктерге
төзімділік
Азықтық
құндылығын
арттыру
Жалпы
төзімділік
Өнім шығымының
артуы,
биодеградацияға
ұшырамаитын
гербицидтерді
қолдануды азаи 
Өнім шығымының
артуы, 
биодеградацияға 
ұшырамайтын 
инсектицидтерді 
қолдануды азайту
Гербицидке төзімді арам 
шөптерінің пайда болуына алып 
келетін ауткроссинг мүмкіндігі
Bt-төзімді жәндіктердің 
қалыптасуына алып келетін 
ауткроссинг мүмкіндігі. Табиғи 
таза өнімдер шығарумен 
айналысатын фермелер Bt 
пайдаланбайды.  Көбелектер 
популяциясына зиян келтіру.
Дамып келе 
жатқан елдер 
халқы ас мәзірінде 
қолданылатын 
өнімдердің тағамдық 
құндылығын 
арттыруға оң эсер етуі 
Табиғи-климаттық 
жағдайлары нашар
Тиімділігі төмен болғанымен, 
тек жарнама ретінде, немесе 
коммерциялық ұйымдарды
алдау.
аимақтарда, ауыл 
шаруашылығын 
дамытуға мүмкіндік
береді
Супертөзімді өсімдіктердің 
пайда болуы себебінен, 
табиғатта қажетсіз шөптердің
көбейіп кетуі
С уы ққа
төзімділік
Ауыл шаруашылық 
Климаттың өзгеруіне алып келуі
өнімдері шығымының
артуы
мүмкш
Жаңа тағам 
көздері (ГМ- 
рапстан 
алынатын 
лаурин 
қышқылы)
Майлы өнімдер 
өндіруге кететін 
шығындар көлемін
азайту
Қалыптасқан эдіспен өнім 
шығаратын өндірушілер 
экономикасына құлдырап, зиян
шегу мүмкіндігі
Биоинженер- 
лік әдіспен 
алынған ауыл 
шаруашылық 
жануарлары
Ауыл шаруашылық 
жануарларынан 
алынатын өнім 
көлемін арттыру
Балық фермасында өсірілетін 
трансгенді балықтың өзен- 
көлдерге түсіп кетуінен, 
мұндағы табиғи балық 
популяциясын ығыстырып
шығуы мүмкін
108

Биоинженерияның үдемелі даму кезеңі,  қазіргі кезде қолға алы­
нып  жатқан  тауық,  ірі  қара  малдарының  геномын  анықтау  жұмыс- 
тары  аяқталғаннан  кейін  басталады  деген  болжамдар  жасалуда. 
Мұны  білу  арқылы  мал  шаруашылығында  қарқынды  өзгерістер 
жасауға  негіздер  қаланады.  Мысалы,  жануарларды  өсірудің  түрлі 
эдістері,  олардың  ірілігі  мен  алынатын  өнімдердің  молдығы, 
дэмділігі жэне т.б. бағыттарда жұмыстар алға басады деген болжам­
дар бар.
II тарау бойынша өзін-өзі бақылауга арналган сұрақтар мен
тапсырмалар
1.  Молекулальгқ биотехнология нені зерттейді?
2.  Молекулалық биотехнология қандай бөлімнен кұралады?
3.  Гендік инженерия жэне оның негізгі міндеттері.
4.  Генетикалық трансформация жэне оның негізгі міндеттері?
5.  Эмбриоинженерия,  эмбриокультура  жэне  эмбриотасымалдау  (эм­
бриотрансплантация)  дегеніміз не?
6.  Гендік инженерияның негізгі мақсаты?
7.  Қазіргі  кезде  аграрлық  сектордағы  ДНҚ-технологиялар  қолда- 
нылуының негізгі бағыттары.
8.  Гендік инженерия әдістерімен рекомбинантты ДНҚ құрамына енетін 
жекелеген гендерді дайындау жолдары.
9.  Вектор жөнінде түсінік оның қолданылуы.
10. Трансгенді  жануарларды  биореактор  ретінде  қолданудың  маңызы
қандай?
11.  Медицина  мен  ветеринарияда  терапевтикалық  жэне  профилак- 
тикалық  мақсатта  қолданылатын  рекомбинантты  ақуыздар  алудың 
маңызы қандай?
12.  Трансгенді жануарлар дегеніміз не жэне оның қандай түрлері бар?
13.  Генеративті трансгенді жануарларды алудың қандай әдістері бар?
14.  Трансфицирленген ядроны тасымалдау әдісінің ерекшелігі.
15.  Ретровирусты векторлар дегеніміз не жэне оған нелер кіреді?
16.  Трансгенді  жануарлар  алу  үшін  ретровирусты  векторларды  пайда- 
ланудың басты артықшылығы мен кемшіліктері
17.  Экзогенді  ДНҚ  векторы  ретінде  сперматозоидтарды  пайдалану 
мүмкінд ігінің қандай басымдықтары бар?
18.  Ауыл  шаруашылық  жануарлары  сүтіне  рекомбинантты  ақуызды 
бағытты түрде экспрессиялауда қолданылатын қандай денелік (сомалық) 
трансгенез эдістерін білесіз?
109

19.  ДНҚ  молекуласын  жасушаға  ендіруде  қазірп  кезде  қолданылатын 
әдістер ішіндегі ең қарапайымы қалай аталады?
20.  ДНҚ  молекуласын  жасушаға  ендіруде  қолданылатын  липосомаға
орап тасымалдау әдісінің басты артықшылығы неде?
21.  Шаруашылыққа пайдалы жаңа қасиеттері бар трансгенді жануарлар 
алуда қандай гормондарды  пайдалану қызығушылық тудырады?
22.  Сүт құрамын жақсарту мақсатында трансгеноз әдістерін қолданудың
маңызы.
23.  Трансгенді жануарлар арқылы сүт құрамын сапалық жағынан өзгер- 
ту жұмыстарының сипаттамасы.
24.  Ауруға төзімді трансгенді жануар тұқымдарын шығарудың маңызы.
25.  Ауруға  төзімді  мал 
тұқымдарын  шығарудың  қандай  биотех-
нологиялық әдістері бар?
26.  Антимагыналы РНҚ (амРНҚ) дегеніміз не?
27.  Рибозимдер (рибонуклеин қышқылы жэне энзим) дегеніміз не?
28.  Цитокиндер дегеніміз не жэне олардың қызметі.
29.  Мал  шаруашылығындағы  селекциялық  жұмыстарда  ДНҚ-диаг- 
ностикалау жүргізудің маңызы қандай?
30.  Генетикалық маркерлерді (ДНҚ-маркерлер) селекция жұмыстарында 
пайдаланудың маңызы қандай?
31.ПТР  сараптау  әдісі  дегеніміз  не  жэне  ол  қандай  кезеңдер  арқылы 
атқарылады?
32.  Ген-кандидаттары дегеніміз не және оның қандай түрлерін білесіз?
33.  Генді карталау жұмыстарын мақсаты мен маңызы.
34.  Гендік диагностикалау жұмыстарының жүргіздің маңызы.
35.  ПТР-сараптамасы дегеніміз не жэне ол не үшін қажет?
36.  РБ¥П-сараптаулары дегеніміз не жэне ол не үшін қажет?
110

ІІІ-тарау
3 ЖАНУАРЛАРДЫҢ КӨБЕЮ БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ
3.1 Көбею биотехнологиясының жетістіктерін мал
шаруашылығында қолданудың маңызы
Көбею  биотехнологиясы  мал  шаруашылығында  өз  төлінен 
көбеюін қамтамасыз  етіп,  асылдандыру жұмыстарының тиімділігін 
арттыруға  мүмкіндік  береді.  Көбею  биотехнологиясы  әдістерін 
қолдана отырып біздер популяция құрамына эсер ете аламыз.
Жануарлардың  көбею  биотехнологиясы
  деп  генетикалық 
мүмкіндіктері  зор  жануарларды  көптеп  алу  мақсатында  асыл 
тұқымды  малдардың  репродуктивті  қорларын  (ресурстарын)
ұгымды пайдалану эдістері айтылады.
Көбею  биотехнологиясының  зерттеу  аясы  ретінде  жануарлар- 
дың көбею қабілеттіліктері алынатьш болса, зерттеу нысаны ретінде:
1.  Гипоталамус,  гипофиз  бен  гонадалар  арасындағы  өзара 
әрекеттілік  нәтижесінде  көбею  гормондары  арқылы  мал  ағзасында
көрініс беретін гормонды статусы;
2.  Көбею  мүшелерінің  морфологиялық  жэне  физиологиялық
жағдайы бола алады.
Жануарлардың  көбею  биотехнологиясьшда  келесі  эдістер
қолданылады:
1.  Суперовуляция
 -  ұрғашы донорда қосымша фолликулалардың 
өсіп-жетілуін қамтамасыз ету мақсатында гормональді эсер ету (егу).
2.  Қолдан  ұрыц

1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал