Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 1.01 Mb.

бет7/9
Дата22.04.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

1.  Спецификалық антигендер 
(нуклеин қышқылдарымен иммунизациялау)
2.  Антимағыналы РНҚ
3.  Инфекциялық агенттер РНҚ-на 
қарсы рибозимдер
4.  Иммунитетті жоғарылатушы цитокиндер 
сияқгы басқа да факторлар
5.  Ауруға төзімді спецификалық ақуыздар
6.  Спецификалық жатденелер
Гендерді
денелік
жасушаға
тасымалдау
Гендерді
шарана
желісіне
тасымалдау
^арлардың ауруларға төзімділігін арттырудыі 
генетика эдістеріне негізделген стратегиясы
Спецификалъщ  антигендер.
  Жануарлардың  инфекцияға  тұрақ- 
тылығын  қалыптастыруда  “жасуша  ішіндік  иммунизация”  деп
тудырады
Мысалы.  антиген  бо-
[н  вирусты  инфекцияның  жекелеген  бөліктерін 
интеграциялау  арқылы  малды  аталган  ауруга
иммунизациялауға болады.
Антимагыналы
(амРНҚ)
  дегеніміз
вирус  РНҚ
трансляциясының 
;а бөліктерінің син
реттік
Антимагыналы  РНҚ-ның  табиги  не  болмаса  синтетикалық 
гендерінің  трансляциялануы  нәтижесінде,  тек  қана  белгілі  бір 
гендердің  экспрессиялануын  басуга  қабілетті  келеді.  Тиісінше,  бұл 
гендер  антимагыналы  РНҚ  тансляциялау  арқылы  тиісті  вирустың 
репликациясын ингибирлейді.
Агзаның  вирусқа  қарсы  тұрушылық  қызметінің  тиімділігін 
арттыруда  антимагыналы 
полинуклеотидтер 
әрекеті 
арқылы 
иммунитетті  қалыптастыру, қазіргі  кезде жақсы дамып келе жатқан
жэне болашагы бар багыт болып есептеледі.
Рибозимдер  (рибонуклеин  қышқылы  және
м)
  дегеніміз
каталитикалық  қызмет  атқара  алатын  РНҚ  молекуласы.
80

Көптеген  табиғи  рибозимдер  өз-өздерінің  жэне  РНҚ-ның  басқа 
молекулаларының да ыдырауын катализдейді.
Рибозимдер байланыстыру жэне кесуцің өзіндік ерекшеліктеріне, 
қайта  эрекеттесе  алу  мүмкіндіктері  мен  иммуногенділігінің 
жоқтығына  байланысты  басымдық  қабілетке  ие  терапевтикалық 
агент бола алады.  Рибозимдер үшін  нысанды таңдау келесідей  кри- 
терийлерге негізделеді:
1) РНҚ-нысанының биологиялық маңыздылыгы;
2) Тиісті триплеттік реттік-нысанның болуы;
3) Бұл реттік нысанның  рибозимға сезімталдығы.
Иммунитетті  жогарылатушы  цитокиндер  сияқты  басқа  да
факторлар.
Цитокиндер
  -   жасушааралық  жэне  жүйеаралық  қатынастарды 
ретгеп,  жасушалардың  өсуін  ынталандыру  (стимульдеу)  не  басу 
арқылы  тіршілігін  реттестіріп,  олардың  мамандануын  (дифферен­
циация), қызметтік белсенділігі мен апаптоз, сонымен қатар қалыпты 
жагдайда  не  болмаса  патологиялық  эсер  кезіндегі  иммундық, 
эндокриндік жэне жүйке жүйесінің үйлесімді  қызметін  қамтамасыз 
ететін,  эртүрлі  жасушалар типтері  боліп  шығаратын томен  молеку- 
лярлы петидтер.
Цитокиндер  аутокринді  (өздерін  бөліп  шығаратын  жасушалар­
ды  ынталандыру),  паракринді  (жақын  жерлерде  орналасқан  жасу­
шаларды ынталандыру),  интокринді (продуцент жасушасы  ішіндегі 
ынталандыру) ынталандыру арқылы жасушалық иммундық реакция- 
ларды шақырады. Осындай жоғары белсенділіктегі молекулалардың 
пайда  болуы  мен  бөлінуі  қысқа  мерзімдік  келеді  жэне  қатал  түрде 
реттеліп тұрады.
Цитокиндердің негізгі биологиялық белсенділігі олардың жетек- 
ші  қызметі  болып  табылатын  иммундық  жауап  реакциясын  реттеу. 
Бұл белсенділік белгілі жасушалық типтері тарапының барлыгымен 
экспрессияланатын  өзіндік  (спецификалық)  мембраналық  рецеп- 
торлар  арқылы  анықталады.  Цитокиндер  өздерінің  ең  белсенді 
кызметтерін  пико-дан  фемтомолярлы  концентрациялар  арасында
көрсетеді.
Цитокиндер  келесідей  касиеттерге  ие  келеді:  молдығы  (избы­
точность)  -   эртүрлі  жасуша  типтері  тарапынан  бірдей  цитокиндер 
шығарыла береді, плейотроптылығы -  бір түрдегі цитокиндер эртүрлі 
жасуша-нысандарына эсер ете  береді,  синергизм -  қайсібір  иммун- 
дық жауаптыц шақырылуы үшін түрлі цитокиндердің бірлескен әсері
6-1134
81

қажет болады, антогонизм -  бір цитокиндер басқаларының эрекетін
туылған
баса алады, каскадтылық -  иммундық жауап реакцияск 
де  бір  цитокиндердің  басқаларының  өнімдерінің  бөлінуін  артгыру 
не болмаса басу аркылы  маңызды белсенділік немесе супрессорлық 
реттеу  (регуляторлық)  қызмеггерінің  жүзеге  асуын  қамтамасыз
етеді
құрылымы
ету
механизмдері бойынша цитокиндерді:
-   ісіну алдындык -  ісіну басталар алдындағы оған қарсы жауап
күшін жинакгау;
-   ісікке қарсы — ісіктің дамуын шектейтін (интсрлейкиндер),
-   жасушалық  жэне  гуморальдық  иммунитетті  реттегіштер
(табиғи жэне спецификалық) сияқты топтарға белуге болады.
(
3
-интерферонның  инфекциялық  ауруларға  төзімділігін  арт- 
тыратын  иммунорегуляторлық  қызметі  белгілі  болғандықтан, 
ғалымдар  тарапынан  (
3
-интерфероннын  генін  қосымша  ендіру 
ағзаның  қорғаныс  қабілетін  арттыруы  мүмкін  деген  гипотеза  жа- 
салынып,  осы  жэне  баска  да  бағыттарда  (мысалы,  ү-интерферон)
биотехнологиялық зерттеулер өз жалғастарын табуда.
Ауруга  төзімді  спецификсиіъщ  ақуыздар.
  Табиғатта  ағзаға 
экспрессияланған  жағдайда  жануарлардың  ауруға  резистенттілігін 
қалыптастыратын  ақуыздардың  бірнеше  түрлері  бар.  Оның  мы­
салы  ретінде  Мх-  протеинді  атауға  болады.  Түрлендірілген  (мо-
дификацированный)  Мх-гені  барлық  сүтқоректілерден  табылған. 
Тышқандарда  Мх+  гриптің  А  түріне  төзімділігін  арттыратыны 
жөнінде айтылып өтілді. Сондықтан осы генді жануар ағзасына экс-
ш
 
ш
күшеитуі
жасалынды
Бұл  геннің  экспрессиясы  интерферон
дырылады.  Вирустық инфекция интерферондық гендер экспрессия- 
сын индукцияласа, интерферон өз кезегінде антивирустық иммуни- 
тетке  қатысы  бар  гендер  жүйесін  жэне  оның  ішінде  Мх-генінің  де
эрекететуінедемеубереді. 

-  .^і
Профессор Г. Брем тұжырымы бойынша жануарлардың бүкіл им­
мунитет жүйесін басқаратын гендердің бес класы бар. Бүлар: ГКГС- 
гендері,  Т-жасуша рецепторы  гендері,  иммуноглобулиндер  гендері, 
лимфокиндер гені және белгілі бір ауруларға резистенттілік гендері.
82

Осы  негізге  сүйене  отырып  аталған  жүйедегі  генді-инженерлік 
жұмыстарды жоспарлауға болады.
Спецификалъщ  жатденелер.
  Қазіргі  кезде  эртүрлі  ауруларға 
қарсы  спицификаляқ жатденелерді  бағытты түрде  қолдану  мүмкін- 
дігі бойынша ізденіс жұмыстары жүргізілуде.  Иммуноглобулиндер- 
дің  белсенді  жатдене  түзетін  сарысулық  ақуыздар  екендігі  белгілі. 
Жатденелер  ағзаға  енген  жаттегілерге  (антиген)  қарсы  плазмалық 
жасушалар  (В-лимфоцитгер)  тарапынан  синтезделеді.  Инфек­
ция  кезінде  эрбір  жаттегіге  қарсы  тиісті  плазмалық  жасушалар 
қалыптасып,  олар  дэл  сол  жаттегіге  қарсы  жатдене  шығара  бас- 
тайды.  Жатденелер  жаттегінің  белгілі  эпитоптармен,  яғни  беткі 
қабатының  өзіндік  ерекшелігі  немесе  тізбектік  аминқышқылдык 
үзіктерімен  байланысып  түстеу  аркылы  таниды.  Диагностикалық 
мақсатта  иммуноглобулиндердің  G  (lgG),  М  (lgM),  Е  (lgE)  жэне  D 
(lgD) кластары қолданылуда.
Жоғарыда  айтылып  кеткендей  ауыл  шаруашылық  жануарла- 
ры  ауруларына  қарсы  күресу  жұмыстары  негізінен  вакцина  мен 
дәрілерді  қолдану  арқылы  жүргізіліп  келеді.  Дэстүрлі  сұрыптау 
жұмыстары арқылы әлі күнге дейін жануарлардың инфекциялық ау­
руларына, атап айтқанда вирусты инфекцияға қарсы резистенттілікті 
арттыру бойынша айтарлықтай табыстарға қол жеткізілген жоқ. Бұл, 
біріншіден, ауруға резистенттіліктің тұқым қуалау коэффициентінің 
оте  төмендігінен,  жэне  екінші  себеп,  ауруға  төзімділікке  сырткы 
орта жағдайлары да қатты эсер ететіндігіне байланысты.
Ауруға  тозімділікті  қалыптастырудың  жаңа  стратегиясы  екі 
бағытта дамып  келе  жатқан  нуклеин  кышқылдары  технологиясына 
негізделеді:
1.  Гендерді қосымша тасымалдау;
2. ДНҚ-вакциналарын жасақтау.
Генетикалық иммунизациялаудың негізгі мақсаты -  инфекциялык 
патогендердің  белсенділігін  тұрақты  түрде  не  болмаса  транзиетті 
(уақытша) баса алатын факторлар экспрессиясын қамтамасыз ету.
Инфекциялык  не  инфекциялык  емес  ауруларды  басуда  ДНҚ 
децгейіндегі  механизмдерді  колдануда  көбінесе  “гендік  терапия” 
терминін қолданады.
Гендік 
терапия
 
дегеніміз 
-  
генетикалық, 
зат 
алмасу 
(метаболикалық),  жүйке  науқасы  жэне  де  басқа  ауруларды  емдеу- 
де  арнайы  (спецификалық)  генді  алдын  ала  белгіленген  жасу­
ша  нысанына  дэл  жеткізе  отырып,  сол  жердегі  оның  экспрессия-
83

сы  қамтамасыз  етілгеннен  кейінгі,  терапевтикалық  нәтиже  алуға 
бағытталған іс-шара.
2.5 Мал шаруашылығындағы селекциялық жұмыстарда 
ДНҚ-диагностикалау жүргізудің маңызы
Мал  шаруашылығының  болашақтағы  дамуы  тұқым  қуалаушы- 
лық  мэліметтерін  сараптауға  негізделген  жануарлар  өнімділіктерін 
бағалаудың  жаңа  биотехнологиялық  эдістерін  енгізумен  тікелей 
байланысты  болмақ.  Осы  тұрғыдан  алғанда  мал  шаруашылығында 
гендік  диагностика  (ДНҚ-диагностика)  әдістерін  ендіру  — фунда- 
менталды  жэне  практикалық  тұрғыдан  биотехнологияньщ  басты
міндеті болып табылады.
Генодиагностика  (ДНҚ-диагностика)  —  қолданылуының  бір
аймагы  ауыл  шаруашылық  жануарларының  өсіруі  мен  селекциясы 
болып  келетін,  фундаментальды  жэне  қолданбалы  (прикладная) 
биотехнологияның болашагы зор технологиясының бірі.
Жекелеген  мал  түрлері,  тұқыміздері,  тұқымдары  арасындагы 
өнімділік  корсеткіштері  бойынша  ерекшеліьсгер  бір  жагынан 
қоршаган  орта жагдайына тәуелді  келсе,  екінші  жагынан  генетика- 
лык факторларга да байланысты.  Ауьш  шаруашьшық жануарлары- 
ның шаруашыльщқа маңызды белгілерінің басым копшілігі полиген- 
ді белгілерге жатады, ягни олардың сандық деңгейлері генетикалық 
тұргыдан барлық геном бойынша шашырай берілген бірнеше гендер 
(л оку стар) арқылы анықталады. Мұндай л оку стар -  
сандъщ белгілер 
локустары  (QTL)
 деген атқа ие болды 
(Quantitative Trait L oci’s).
Қазіргі  кезде  ауьш  шаруашылық жануарларында  экономикалық 
жагынан  қызыгушылық  тудыратын  шаруашылықтық  маңызы  бар 
бірнеше  белгілермен  байланыстагы  хромосома  аймақтары  нақты 
анықталган. Мысалы, шошқаларда осу мен шпиг қалыңцыгы, ет са- 
пасы мен көбею қабілетіне жауап беретін 
QTL
 анықталган.
4-кесте
Шошқалардағы анықталған сандық белгілер локустары (QTL)
QTL
Хромосома
Өсу жылдамдыгы
1,2,4,6,7,9,10,13
84

¥ ша жэне ет с ап асы
1,2,3,4,6,7,8,12,15,X
Көбейгіштігі
4,6,7,8,9,13,15
Морфологиялық жэне 
физиологиялық белгілері
1,2,3,4,5,9,13,16
Дәстүрлі селекция жануар белгілерінің фенотиптік көріністеріне 
(еттілігі,  өсіп-жетілу  қарқындылығы,  жүн  өнімділігі,  елтірі  сапа- 
сы  жэне т.б.)  негізделеді  (
20-сурет
).  Жоғарыда  айтылып  кеткендей 
белгінің  көрініс  беруі  генетикалық  жэне  қоршаған  орта  жағдайла- 
рына  да  байланысты  болғандықтан,  жануарлардың  шынайы 
генетикалық  басымдықтары  (потенциалдары)  бағаланбай  қалуы 
мүмкін.
Селекция
20-сурет. Сандық белгілерге селекция жүргізудің дәстүрлі әдісі
Селекция  жұмыстарында  тікелей  сандық  белгілер  локустарын 
(QTL)
  не  болмаса  олармен  тіркескен  гендерді  пайдалану  дэстүрлі 
селекцияға  қарағанда,  бірнеше  басымдықтарға  ие  келеді.  Мұндай 
селекция  генотиптерді  тікелей  сараптауға  негізделуі  себепті, 
сыртқы ортаның шаруашылыққа маңызды белгілеріне тигізер эсерін 
ескермейді,  төлдіц  жынысына  байланыссыз  селекция  жүргізуді  өте 
ерте  кезеңдерінен  бастауға  мүмкіндік  береді,  сондықтан  сұрыптау 
жұмыстарының  тиімділігін  арттырады.  Генотип  арқылы  сұрыптау 
жұмысгарын  жүргізу,  жалпы  популяция  ішінен  басым  белгісі  бар 
аллельдерді  анықтап,  оны  жақсартушы  мал  тобының  өнімділігін 
арттыру мен ауруға төзімділігін күшейту мақсатында реципиент по-
Г енотип
85

жылдам ендіруге мүмкіндік береді. Жануарларды 
QTL 
генетикалық  маркерлер  арқылы  бағалау,  феонтиптік 
;еш белгі беретін не болмаса бір жынысты малдардағы 
ятты  квп  төллілігі)  және  сыртқы  орта факторлары  көп
ыкпал
Маркер
кустары 
(QTL)
  және  онымен  тіркескен  гендерді  сараптау  арқылы 
жүргізіпетін  сұрыптау  жүмыстары  аитылады.  Бүл  жағдаида 
селекциялық  жұмыстардың  барысы  басты  гендерді  сараптау
жұмыстары нәтижелеріне 
v
Мал шаруашылығында маркер-байланысты селекция жүргізудің
басты  артықшылыгы  — жануардың  басымдылығын  ерте  және  дәл 
анықтау  мүмкіндігі  туылуы  себепті,  сұрыптау  жұмыстарының 
тиімділігін одан ары қарай арттыруға мүмкіндік береді.
Белісіз гендер (полигендер)
*
Ген  картасын  түзу
*
*
Маркер-байланысты

Ген-байланысты
селекция

селекция
21-сурет. Маркер-байланысты жэне ген-байланысты селекция
86

Маркер-байланысты 
селекцияны 
шаруашылық  жағдайына 
ендіру үшін, екі басты міндеттің шешілуі қажет:
QTL
 локализациясын анықтау мен идентификациялау;
Селекция жұмыстарына 
QTL
 қолданудың тиімділігін анықтау. 
Қазіргі кезде жоғарыда аталған міндеттерді шешу үшін геномдық 
сараптаудың  екі  әдісі  қолданылуда:  генетикалық  маркерлерді 
жэне  ген-кандидаттарын  пайдалану.  Кейінгі  тақырыптарда  осы 
аты  аталған  геномдық  сараптаудың  екі  әдістеріне  жекелей  тоқтала 
кетеміз.
2.5.1 Генетикалыц маркерлерді (ДНҚ-маркерлер) селекция
жүмыстарында пайдалану
ДНҚ-маркері
  -   эртүрлі  генотиптер,  жекелеген  жануарлар, 
тұқымдар,  желілерді  (тұқыміздерді)  өзара  салыстыру  мақсатында 
молекулалык биология әдісін қолдана отырып, гендеріне не болмаса 
қандайда бір хромосомаларына жүргізілетін ДНҚ-ның нуклеотидтік 
реттік  тізбегін  сараптау  арқылы  анықталатын  полиморфты  белгі. 
ДНҚ-маркерінің  хромосомдағы  орны  белгілі  болғанымен,  әлі  де 
қызметі анықталмаған ДНҚ-ның полиморфты телімі болып келеді.
Маркерлер  сандық  белгілер  локустарымен 
(QTL)
  тығыз 
тіркекескен,  ұрпақтарға  тұқым  қуалай  беріледі  жэне  осы  телімде 
орын  тепкенімен  әлі  де  толық  зерттелмеген,  бірақ  белгінің  көрініс 
беруіне  эсер  ететін локустарды  маркерлеп,  шығу тегін  анықтауына
мүмкіндік береді.
Генетикалық  маркерлердің  негізгі  қасиеті  олардың  полиморф-
тылығы.
Генетикальщ  полиморфизм
  — эртүрлі  мутациялардың  (нүктелік 
мутация,  инсерция,  делеция  жэне  т.б.)  әсерінен  ДНҚ-маркердің 
нуклеотидтік тізбегінде болған өзгерістер.
Генетикалық полиморфизмнің корініс беруі -  
аллелдер
 деген атқа 
ие болды. Белгілі бір локустың полиморфтылығы аллелдер санының
көбеюіне  байланысты  артады.  Локусты  генетикалык  маркерлер 
ретінде  пайдалану  үшін,  екі  не  болмаса  одан  да  көп  аллельдердің 
болуы қажет.
ДНҚ деңгейіндегі полиморфизмді аныктаудың көптеген  замана- 
уи технологиялары бар, солардың ішінен келесілерін бөліп көрсетуге
болады:
87

-   ДНҚ рестрикция  бөлігі ұзындығының  полиморфизмін  сарап-
тау (РБҰП немесе орысш. ПДРФ); 
Н   ..
-   Полимеразды тізбектік (цепная) реакция (ПТР немесе орысш. 
ПЦР) аркылы полиморфизмді сараптау.
Генетикалық  маркердің  екі  типі  бар  жэне  олардың  негізгі 
қасиеттері келесі кестеде жинақталып берілген.
5-кесте
I жэне II типті генетикалық маркерлердің негізгі қасиеттері
I тип
II тип
• 
ДНҚ-ның экспрессияланатын 
реттері (мысалы, ақуыздар)
• 
II типті маркермен 
салыстырғанда 
полиморфизмнің төменгі 
деңгейі (бір локустағы түрлі 
аллельдер саны)
• 
Салыстырмалы түрде жоғарғы 
эволюциялық консерватизм 
салдарынан, бағалау гендік 
карталауда қолданыс тапқан
• 
Микросателлиттер
(ДНҚ ретіндегі ди,
три, тетрануклеотдтік 
қайталанымдар)
• 
Гендік қызметі анықталмаған
• 
Тұқым ішіндегі және 
тұқымдар арасындағы жоғары 
полиморфизм (
10
-ға дейінгі 
әртүрлі аллельдер)
• 
Түрлер арасында консервативті 
емес

типті  маркерлерден  алғашқы  жасап  шығарылғаны  РБ¥П- 
маркерін  (рестрикция  бөлігі  ұзындығының  полиморфизмі  немесе 
орысш.  ПДРФ-полиморфизм  длин  рестрикционных  фрагментов) 
бағалау болып табылады.
РБ¥П   (ПДРФ)  эртүрлі  жолмен  анықталуы  мүмкін,  алайда  ең 
көп  қолданылатыны  блот-гибридизация  әдісі.  Бұл  әдіс  ДНҚ  бөліп 
алу,  рестрикция  бөліктерін  алу,  оларды  электрофоретикалық  ажы- 
рату,  сүзгіге  тасымалдағаннан  кейінгі  ДНҚ  зондты  алынған  ДНҚ 
бөлшектерімен гибридизациялау жұмыстарынан тұрады.
ДНҚ-зонды
  дегеніміз  геномдық  ДНҚ-ның  тиісті  телімімен  бу- 
дандаса алатын, клондалған ДНҚ-ның өзіндік деңгейлі гомологиялы 
жэне салыстырмалы түрде қысқа  катары.
Рестриктазалар 
мен 
зондтар 
комбинациясы 
жекелеген 
индивидуумдарға  тэн  жэне  жақсы  қайталанып  жасалатын  ДНҚ 
бөлшектерініц  полиморфты  спектрін  береді.  Индивидуумдар 
арасындағы  айырмашылықтар,  мысал  алғанда,  РБҮП  (ПДРФ)  рес­
трикция  сайтын  өзгертетін  мутацияларға  байланысты  туындауы 
мүмкін. 
,й'
88

РБҮП спектрлерінің зертхана жағдайларында жақсы қайталанып 
жасалуы,  маркердің  кодоминантты  “мінезінің”  болуы  сияқты 
маңызды  қасиеттерге  ие  келеді.  РБ¥П  қолдану  геном  картасын 
жасауда,  биологиялық  жэне  шаруашылықтық  тұрғыдан  маңызды 
белгілердің гендерін маркировкалау мақсаттарында өте тиімді.
Полимеразды  тізбектік  реакция  (ПТР)  — арнайы  праймерлерді 
жэне  геномдағы  ДНҚ-ның  жекелеген  телімдерінің  дискретті  ДНҚ- 
өнімін  in vitro  жағдайындағы  амплификациясын  (
108
  артық еселеп 
көбейтуді)  қолдануға  негізделеді.  Яғни,  ПТР  әдісі  -   сараптау  (де- 
текциялау)  жүргізу  мақсатында  праймерлер  мен  Тад-полимераза 
көмегімен  зерттелетін  ДНҚ-ын  синтездеу,  оның  бөлшектерінің  са-
нын көбейту жұмыстарынан тұрады.
ПТР-сараптау әдісі кезең-кезендер аркылы атқарылады. Әр кезең
түрлі температурада өтетін үш сатыдан тұрады:
-   “денатурацияда” -  ДНҚ-ның қос жібі тарқатылады;
-   “күйдіруде”  -   ұзындығы  20-30  нуклеотидтерден  тұратын 
синтезделген  праймерлер  (олигонуклеотидтер)  комплементарлық 
қабілеті арқасында қажетті теліммен байланысады;
-   Тад-полимераза  мен  бос  нуклеотидтер  көмегімен  ДНҚ  жаңа 
тізбегі  синтезделіп  (ұзарып)  эр  праймердің артына  5’-3’  бағытында 
жалғасады.  Сөйтіп  кайтадан  қос  спиральды  ДНҚ-ның  екі  молеку- 
ласы  пай да  болады.  Қоспада  жаңадан  синтезделген  қысқа  ДНҚ
бөлшектері -  ампликондар жинақталады.
Осыған  ұқсас  технологиялардың  көпшілігі  аталған  ұстанымға
(принципке)  сүйенеді.  Бұлардың  ішіндегі  кең  қолданысқа ие 
RAPD
технологиясы,  жекелеген  праймерлерді қолдана отырып,  еркін  нук-
леотидтік  тізбектерінен  ДНҚ-ның  амплифицирленген  полиморфты
бөлшектерін анықтауға негізделеді.
RAPD
  (
агылш.  Random  Amplified  Polymorphic  DNA)
  -   еркін
жолмен  амплификацияланған  нуклеотидтік  тізбектері  бар  қысқа, 
көбінесе 
10
-бөлікті  праймерді  қолдана  отырып  жасалатын  полиме­
разды тізбектік реакциясы.
RAPD-ты
 жеке праймер ретінде де жэне бірнеше 
RAPD
 бірге де
қолдануға  болады. 
RAPD
  өнімі  геномық  ДНҚ  бөлшегінің  ампли- 
фикациясы  нэтижесінде  пайда  болады.  Әртүрлі  жануарларға  бір 
праймерді қайталап колдана берсе де, бұл эдіс әмбебап болып табы- 
лады. Бір түрде жоғары полиморфизм дәрежесін көрсеткен гіраймер, 
баска жануарларда да сондай нәтиже көрсете алады.
89

Егер  маркер  мен 
QTL
  арасында тығыз  тіркесу  анықталған  бол­
са,  генетикалык  маркерлерді 
QTL
  локализациясы  үшін  нәтижелі 
колдануга  болады.  Бұл  үшін  бір  жағынан  геномды  толығымен 
камтыған  маркерлердің  бүтіндей  картасы  керек,  екінші  жағынан 
маркерлер  мен 
QTL
  тұкым  қуалауы  ерекшелігі  сарапталатын 
информациялык жанұялар (семейства) мәліметі қажет.
2.5.2 
Ген-кандидаттарды анықтау 
эдісін селекция жумыстарында пайдалану
Мал  шаруашылындағы  селекциялық  жұмыстарында  бірдей- 
лендіру (идентификация) жүргізу мен одан ары қарай сандық белгі- 
лер локустары 
(QTL)
  ұштастыра  отырып,  сұрыптау  жұмыстарында 
қолданылатын  әдістер  қатарына  —  ген-кандидаттарды  анықтауды 
айтуға  болады.  Ген-кандидатын  сараптау  жұмыстары  моногенді 
белгісі  бар, не болмаса белгінің көрініс  беруіне басты  гендер жауап 
беретін белгілерді аныктауда жақсы қолданыс табуда.
Ггн-кандидаттары
  дегеніміз  -   белгінің  көрініс  беруінде  басты 
рөл аткаратын ақуыздарды коделейтін гендер.
Әрекет ету бағыты  алдын  ала  белгілі  ген-кандидаттарды  пайда­
лану,  маркерге-байланысты  селекцияны  үлкен  дэлдікпен  жүргізуге 
мүмкіндік  беруі  себепті  сұрыптау  жұмыстарының  қарқындылыгын 
жоғарылатуга жағдай жасайды.
Лайықты  ген-кандидаттарды  табу  жұмыстары,  белгінің  пайда 
болуына  қатысы  бар  ау  деп  танылған  үдерістерді  сараптаудан  ба- 
сталады.  Сонан  кейін  осы  үдепісте  басты  оөл  аткапатын  акүьплап-
аныкталады.  Соңгы  кезеңде
коделейтін  гендер басты  ген-кандидаттары  ретінде  белгінің  көрініс 
беруіне  жауапты  генетикалық  варианттарының  бар  екендігіне 
тексеріледі.
Ген-кандидаттары  ішінен 
қызметтік  (функционалдық)
  және
кандидаттарын  ажыратуга
(QTL)
орналаскандыгы жөнінде айтылса, кызметтік (функционалдық) ген- 
кандидаттары  -   өнімі  белгінің  көрініс  беруінде  әжептеуір  маңызга 
ие гендер 
{Schwerin,  2000).
Позициондық  ген-кандидаттары  деп  моногенді  белгімен  неме-
90

ce 
QTL
  мен  тіркескен  ДНҚ-маркер  сияқты  бір  телімде  орналасқан- 
дығы  белгілі  жэне  оның  атқаратын  қызметін  болжау,  дэл  сол  ген 
қарастырылған белгінің эртүрлі болуына түрткі болады деп есептел-
ген ген айтылады.
Картасы  жасалынған 
QTL
  ұқсас,  позициондық  ген-кандидат- 
тары деп болжанғандарын идентификациялау үшін гендік картаның
толық нұсқасының болуы шарт.
функционал лык  ген-кандидаттары  деп  белгінің  көрініс  беруіне
өнімі  әжептеуір  үлкен  эсер  ететін  гендер  айтылады.  Осындай  ген-
кандидаттардың  генетикалық  варианттарының  маңызын,  белгінің
өзгеруімен байланыстыра зерттеген лэзім (
Schwerin,  2ООО
).
Қазіргі  кезде  жануарлардың  өнімділігімен  байланысты  бірнеше
ген-кандидаттарды  пайдалану  мүмкіндіктері  бойынша  гылыми-
зерттеу жэне тәжірибелік жүмыстары жүргізілуде.
Мысалы, 
осындай 
жүмыстардың 
бірі 
тиреоглобулинмен 
жүргізілуде.  Тиреоглобулин  ірі  қара  малында  14  хромосомасының 
центромера 
аймагында 
орналасқан 
тиреоглобулин 
генімен 
бакыланады  жэне  QTL  еттің  мраморлыгы  белгісіне  қызметтік 
(функционалдық)  жэне  позициондық  ген-кандидаттары  ретшде 
белгіленген.  Тиреоглобулин 
(Thyroglobulin)
  -   тегі  бойынша  глико­
протеин,  май  жасушаларының  пайда  болуы  мен  еттің  мраморлы- 
гына эсер ететін тиреоидты  гормоны трийодотирониннің (ТЗ)  жэне 
тетрайодотирониннің  (Т4)  алгызаты  болып  келеді 
(Smas  und  Sul,
1995).
Тиреоглобулин алгаш рет ipi кара малында  1987 жылы (Рагта et 
al.) секвенирленсе, эртүрлі аллельдерінің барлыгы сол жылы Georges 
жэне тагы баскалары тарапынан дэлелденген, ал ірі қараның  14-хро- 
мосомасында  орналаскан  СББМбб-маркершщ  еттің  мраморлыгы- 
мен байланысы  1997 жылы (Barendse et al.) аныкталган болатын.
Лептин-16-Ша  -   еттілік  генінің  гормональды  өнімі  болып  та- 
былады,  коректенуді,  энергия  шыгынын,  сүтқоректілердің  дене 
массасынын  реттелуі,  көбею  қабілеттілігі  жэне  иммунды  жүйенің 
белгілі  бір  кызметтерін  басқаруга  ат  салысады 
(Friedman,  Halaas;
1998).
  Негізінен,  адипоциттерде  синтезделеді  де,  дене  массасы 
үлгайган  сайын, тиісінше  оның  шеткі  (перифериялық)  жинақталуы
арга бастайды 
(Hossner,  1998).
Лептин  —
  адамдар  мен  жануарлардың  липидті  алмасуларын  си- 
паттайтын  ең  жақсы  маркерлі  гені  болуы  мүмкін. 
Jolanta  Opr^adck
91

(2005),  Gearyet  al.  (2003)
  мәліметтері  бойынша,  ірі  қара  малының
кроссбредті  желісінің  қан  құрамындағы  лептин  мөлшері  мен  еттің 
мраморлығы  арасында  оң  корреляция  (г =  0,35  жэне  0,50,  Р <0.01) 
анықталған. 
<  '

1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал