Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 1.01 Mb.

бет6/9
Дата22.04.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

17-сурет. 
Электропорация әдісі
63

Электропорация  ДНҚ  молекуласын  жасушаға  ендіруде  қазіргі 
кезде  қолданылатын  әдістер  ішіндегі  ең  қарапайымы  болып  са- 
налады.  Алайда  соңғы  кездерге  дейін  бұл  эдіс  электропоратор 
қондырғысының  өндірістік  көлемде  шығарылмауы  себепті,  ар-
зертханаларда
электро
жасушалармен  жүргізілетін  генетикалық
женерия жұмыстарында кең қолданыс таоады деп оолжануда.
Трансгенді 
жануарлар 
алуда 
ретровирусты 
векторларды 
пайдаланудың  артықшылығы  -   олардың  жануар  жасушасына 
тұрақты түрде интеграциялануы мен экспрессиялануы болса, басты 
кемшілігі — бұл векторлардың шағын сыйымдылығы (тіркеме көлемі 
8
  мың  п.н.  аспауы  керек).  Сонымен  қатар,  сплайсинг  нэтижесінде 
ретровирустан  дистальды  не  болмаса  проксимальды  элементтер 
сиякты  трансгенді  жануарларда  геннің  жақсы  экспрессиялануында 
маңызды  рөл  атқаратын  интронды  тіркестер  де  қырқылып  қалады. 
Ретровирусты қолданудың тағы бір кемшілігі ретінде — жасушадағы 
вирус промоторларының инактивизациясы нәтижесінде трансгеннің 
in  vivo
  жағдайындағы  экспрессиясының  басылуын  айтуға  бола­
ды.  Алайда  бұл  кемшілікті  ретровирусты  конструкцияға  ішкі  про- 
моторларды  қосу  арқылы,  не  болмаса  құрамында  экспрессияны 
бақьшайтын  түрлендірілген  (модифцированный)  үлескелері  бар 
ішкі рибосомалық сайт (IRES) жэне тетрациклиндік реттеуші жүйе 
сияқты ретровирустың жаңа түрлерін пайдалану арқылы жоюға бо­
лады.
Ретровируспен  салыстырғанда,  аденовирустар  бөлінбейтін 
жасушаларды  белсенді  түрде  инфекциялау,  жоғары  орағыш 
қызметерімен  ерекшеленгенімен 
(8
  т.п.о.  артық),  бөгде  ДНҚ-ның 
өзгертілген  (трансформацияланған)  жасуша  геномына  тіркесуін 
қамтамасыз  ете  алмайды.  Аденовирустарды  қолданудың  басқа  да
кемшіліктеріне
алып
тастау  жұмыстарын  жүргізу  қажеттігін  де  жатқызуға  болады 
(иммундық  жауап  реакциясының  тудырмау  үшін),  өйткені  мұның 
нэтижесінде  олардың  тұрақсыздығына  (дестабилизация)  жиі  жол
ДНҚ
интеграциялануы  себепті,  олар  тасымалдаған 
көбінесе уақытша болып келеді.
генетикалық
64

териалды  рестриктаза  ферменттерінің  бұзыуынан  сақтау  үшін 
қолданылады.
Липосомалар  құрамы  фосфолипидтерден  тұратын  шар  тэрізді 
қабықшалар.  Оларды липид пен  су қоспасын қатты  шайқау не  бол- 
маса  фосфолипидтің  сулы  эмулсиясына  ультрадыбыспен  эсер  ету 
арқылы  алады.  Құрамы  фосфатидилсерин  және  холестериннен 
тұратын  липосомалар  жануарлар  мен  өсімдіктер  жасушасына ДНҚ 
ендіру үшін ең дұрысы болып саналады. Липосом арқылы тасымал­
дау жүйесі жасушаға ең зиянсызы больш келеді.
2.4 Шаруашылыққа пайдалы жаңа қасиеттері бар 
трансгенді жануарлар алу
Гендік  инженерия  жұмыстарының  алғашқы  бағыттарының  бірі
-   ауыл  шаруашылық  жануарларының  өсу  қарқындылығын,  сүт 
өнімділігін арттыру мен өнім сапасын жақсарту болды.
Жануарлардың  өсуі  гендер  әрекеті,  азықтану  деңгейі  мен 
қоршаған  орта  жағдайларына  байланысты  келетін  күрделі  үдеріс 
болып табылады.  Генетикалық тұрғыдан осу гормоны протеиндерін 
коделейтін, атап айтқанда осу гормоны (ӨГ), өсу гормонының ризи- 
линг факторын (ӨГ-РФ) жэне өсу гормонының инсулин тэрізді фак­
торы (ӨГ-ИФ) аса қызыгушылық тудьфады.
Өткен  гасырдың  40-жылдарының  өзінде  гипофизарлы  өсу 
гормонының  сүт  өнімділігін  ынталандыратыны  анықталган  еді. 
Алайда,  гипофизарлы  ӨГ  дәрмектерінің  өте  қымбатқа  түсуі  жэне 
оларды көп мөлшерде мал гипофизінен алу мүмкін болмағандықтан, 
шаруашылық жағдайында көп қолданысқа не бола алмады.
1970-жылдардың соңындагы  гендік  инженерия  заманының  бас- 
талуы жэне арзан рекомбинантты ДНҚ технологиясына негізделген 
микробтық синтез арқылы алынган гормональды дәрмектердің пайда 
болуы, осыган ұқсас жолмен ӨГ синтездеп алуга да мүмкіндік берді. 
Зерттеулер  нэтижесінде  микробтардан  алынған  өсу  гормонының 
(ӨГ),  жануарлардың сүт өнімділігі  мен  өсу қарқындылыгына шыгу 
тегі гипофизарлы ӨГ сияқты эсер ететіні анықталды.
Рекомбинантты  ӨГ  ірі  көлемде  пайдалану  барысында  (күніне 
13  мг)  сүт  өнімділігі  23-31%  артады.  Бұл  мақсатта  екі  аптада  және 
тіпті бір айда бір рет қана егуге мүмкіндік беретін осы дәрмектің ұзақ 
мерзімді әсері бар (пролонгирленген) түрі де жасап  шыгарылды.
5-1134
65

Жас
салмақ
иішру 
......   -  
• 
•  /Г 
*  T
қосуға  кететін  азық шығынын  азайтуға  мүмкіндік  береді.  Бағылған 
шошқада  өсу  қарқындылығының  артуы  ақуыздың  да  мөлшерін 
көбейтеді  жэне  ұлпа  құрамындағы  май  үлесінің  кемитіндігінен,  ет
өнімінің құндылығы да жоғарылайды.
ӨГ егілген  алғашқы трансгенді тышқандар  1982  жылы  алындьі. 
Оларда өсу қарқындылығының жоғары (төрт еседей) болуы себепті, 
соңғы  салмағы  екі  еседей  (қалыпты  тышканмен  салыстырғанда)
артқан.
Тышқандардан  алынған  мәліметтерге  қарама-қарсы,  Пур-
сель  және  басқаларының  (1988,  1989)  шошқаларға  жасаған
тәжірибелерінде жедел өсу қарқындылығы байқалмаған.
JI. К.  Эрнст (1996) мәліметі бойынша өсу гормонының ризилинг 
фактор  (ӨГ-РФ)  гені  бар  трансгенді  шошқалардың  соңғы  салмақ 
көрсеткіштері бақылау тобына қарағанда  15,7% басым болған.
Өсу гормоны егілген шошқалардың жоғары салмақ қосылымда- 
рын  қамтамасыз  ету  үшін  жануарды  құрамында  протеині  мол 
азықтармен (18% шикі протеин) қоректендіру жэне қосымша лизин 
беру қажет екендігі белгілі болды. Осындай құрамда түрлендірілген 
азықпен қоректендірілген трансгенді шошқа ұрпақтарының орташа 
т э ү л і к т і к
 
салмақ қосүы 16,5% артық болған (Г. Брем жэне басқалары,
1991).
ӨГ және ӨГ-РФ бар трансгенді қойлардың ағзасында ӨГ жоғары 
ымен, жоғары өсу қарқындылығы байқалмаған. 
нымен  бірге,  барлық  ғалымдар  бақылау  топтарымен  салыс-
қалындығы
еседей  аз  болып  келетіндіктерін  айтады  (18-20  мм  бақылау тобын- 
да, ал трансгенділерде 7-8 мм). Осыған ұқсас мәліметтер трансгенді 
қойларда  да  байқалган  (трансгенділерде  май  5-7%  болса,  бақылау
тобында 25-30% құраған).
Трансгенді тышқандар мен трансгенді ауыл шаруашылық жану- 
арлары  арасындағы  өсу  қаркындылығы  бойынша  айырмашьшыкты 
кейбір  ғалымдар  былайша  түсіндіреді.  Гендері  тасымалдану 
үшін  қолданылған  тышқан  тобында  өсу  қарқындылығы  бойын­
ша  сүрыптау  жұмыстары  жүргізілмеген  болса,  қойларда  (мыса­
лы  еділбай)  ұзақ  жылдар  бойына  адамдар  тарапынан  тез  өсетін, 
салмағы  ауыр  малдардың  ұрпақтары  таңдап  алынып  осы  бағытта 
үдайы  селекция  жүргізілген.  Осы  пікірді  растайтын  дерек  ретінде,
66

тышқандарды салмақ қосулары бойынша 30 ұрпақ бойына сұрыптау 
жұмыстарын жүргізгенде олардың салмақтарының екі есе артқанын 
келтіруге  болады.  Олар  трансгенді  тышқандармен  салыстырғанда 
ақырғы  салмақ  көрсеткіштері  бойынша  шамалы  гана  жеңілдеу 
болған.  Бұдан  шығатын  қорытынды:  өсу  карқындылығы  бойынша 
ешқашан  сұрыптау  жұмыстары  жүргізілмеген  тышқан  тобына  ӨГ
егу олардың салмақ артуында оірден секірмелі өзгеріске алып келсе, 
қой  тобында  мұндай  жұмыстардың  ұдайы  жүргізіліп  келу  себепті 
өсу  көрсеткіштері  генетикалық  потенциалдың  ең  жоғары  шегіне 
(плато) жакындау орналасқандықтан, қосымша гормондар егу неме- 
се ӨГ гендерін тасымалдау арқылы аз ғана басымдыкка кол жеткізе 
аламыз.
Бүган  қарағанда жақсы  нәтижелерге,  кажетті  гендер  кұрамасын 
ағзаға  ендіру  аркылы  мал  өнімінің  қүрамы  мен  сапасын  арттыру 
бағытында  жасалынатын  жұмыстарда  қол  жеткізе  аламыз.  Мы- 
салы,  лактоза  генімен  тіркесе  байланыскан  сүт  безіне  тиесілі  про­
моторы  бар  трансгенді  қойлар  мен  сиырлар  шығару  аркылы,  сүт 
құрамындағы  лактозаны  азайту  мүмкіндігі  қарастырылуда.  Осы 
кездері  лактозаның  (сүт  кантының)  сүттің  өзінде  жүріп-ақ  глю­
коза  мен  галактозага  ыдырату  мәселесі  козғалуда.  Осындай  сүтті 
ағзасында лактоза ферменті жоқ адамдар қолдана алады.
Сонымен қатар мастит ауыруының алдын алатын антидене бөліп 
шығаратын  гендерді  мал  агзасына ендіру  мэселесі  де  күн  тэртібіне 
қойылуда.
Жоғарыда 
келтірілген 
зерттеулер 
нәтижелерін 
сарап- 
тау,  жануарлардың  өнімділігін  арттыру  жэне  әсіресе,  оның  са­
пасын 
жақсарту 
багытындағы 
жұмыстарда 
молекулярлық 
деңгейдегі  эдістерді  колдану,  болашақта  зоотехнияда  жэне  жал- 
пы  мал  шаруашылыгын  дамытуда  үлкен  маңызға  ие  болады  деп 
түжырымдауга негіз береді.
2.4.1  Сүт ңұрамын жақсарту мақсатында трансгеноз эдістерін
қолдану
Сүт  өнімдерінің  өзіндік  қүнын  төмендетіп,  сатылу  аймагын 
кеңейтуге  жэрдемін тигізетін  амалдардың  бірі  ретінде -  трансгенді 
жануарлар  алу  арқылы  сүт  кұрамын  жақсарту  жұмыстары  сана- 
лады.  Соңғы  он  жылдықтарда  жүргізілген  генетикалық  сүрыптау 
жүмыстарының  нәтижесінде,  сүт  өндірісі  саласы  өндірілетін  сүт
67

өнімдерінің  сапасын  арггыру  багытында  жаксы  табыстарға  кол
Алайда, дэстүрлі сұрыптау жұмыстары
генетикалык
қашықтығына  байланысты  эсері  өте  баяу  келеді.  Сонымен  бірге, 
бұл жұмыстың каркындылығы осы белгілердің 
л
берілуі, белгілер арасындағы қарым-қатынас дэрежесі 
эр бағытта сұрыпталған малдардан алынатьш өнім са
(корреляция)
сиякты
^  

-- ---  
9
—■ 
х 
9
 
д 
/•?
Трансгенді  жануарлардың  сүт  бездерінде  рекомбинантш 
ызлаодын  бағытты  түрде  экспрессиялануы  үшін  қажетті  басты
жағдай 
1
  жаңа  генді  конструкция  кұруда  сүт  ақуызын  реттеитін 
элементтердің  қолданылуы.  Сүт  құрамындағы  ақуыздардың  ба- 
^чм  f^oniri 
яғни 
80

алты  негізгі  ақуыздардан  тұрады.  а  ,  аЦ  |
жэне к -казеиндері, (З-лактоглобулин мен a-лактоальбумин. Қьпнқыл
сарысулык  протейн  (WAP)  кеміруші  хайуандардың  сүтіндегі  бас­
ты  ақуыз  болып  табылады.  Қазіргі  кезде  трансгенді  жануарларда 
бағытты түрдегі  экспрессия  жүруі үшін  сүт бездерінде  сүттегі  бар- 
лык дерлік негізгі ақуыздарды реттеуші элементтер қолданылады.
Келесі  сызбанұсқада  (
18-сурет
)  сүт  безіне  арнайыланған 
гендік  конструкциясы  мен  сүт  ақуызын  реттейтін  әртүрлі  гендерді 
қолдана  отырып,  экспрессияның  жоғары  деңгейін  қамтамасыз  ету
мүмкіндіктері жөніндегі мэліметтер берілген.
Сүт  кұрамын  өзгерту  бойынша  жасалынған  ең  маңызды 
жұмыстардың  басым  бөлігі  фармацевтік  өндіріс  тарапынан  бол- 
ды.  Жьшына  3  млрд.  доллар  деп  бағаланған  биореакторлардың 
коммерциялық  нарығы  АКДІ-та  фармацевтік  өндірістің  қызы- 
ғушыльпъш тудырған еді. Олар тез арада сүт безінің синтездік жэне 
секрециялық  мүмкіндігін  толығымен  пайдалана  отырып,  бірнеше 
фармацевтік  өнімдерді  сүт  арқылы  алды.  Биореактор  ретіндегі  сүт
безі қызметінің тиімділігі соншалықты, тазалау үдерісінің тиімділігі
в 
’ 
і
  •
элі  де  жеткілікті  деңгейде  болмаған  жағдайдың  өзінде  де,  өнімнщ 
кұны көп мөлшерде арзандатьша алады.
А) Ген құрамасы құры лы м ы н ы ң  ұстаны м ы  (принципі)
Сүт безіне арнайыланган 
Ақуызды коделеуіиі 
полиаденирлену-
промотор 
қатарлар 
polyA белгісі
68

Реттеуші
промотор
а.ш. жануарларындағы  экспрессия 
ланудың ең жоғарғы деңгейі, г/л
asl 
-  казеин (ірі қара)
10
 (прохимозин)
Р 
-  казеин (ешкі)
7 (htPA)
a -  лактоальбумин
р 
— лактоглобулин (қой)
40 (a 

-  антитрипсин)
WAP (тышкан, коян)
3  rhFC-SOD'l
18-сурет. Сүт безіне арналған гендер құрамасын (констркуция) құру 
ұстанымы мен сүт ақуызын реттейтін гендердің элементтерін қолдана 
пырып, экспрессияның жоғары деңгейін қамтамасыз ету мүмкіндіктері
Сонымен бірге, сүт безі арқылы тек фармацевтикалық ақуыздар 
ғана  синтезделмейді.  Биологиялық  белсенді  пептидтер  де  өте 
жоғары  тиімділікпен  өндіріле  алады.  Осындай  жолмен  остеопо-
роз  ауруын  емдеуде  кальции  алмасуын  реттеу  үшін  қолданылатын 
кальцитонин-пептиді трансгенді  қоян  сүті арқылы алынды (Мс Кее 
С.  және  т.б.,  1998).  Биофармиант  өндірісінен  жақын  аралықтарда 
күтілетін маңызды өнімдер ретінде, адамның денсаулығын нығайтуға 
көмектесетін трансгенді өнімді  сүт арқылы алу бағытында болатын
өзгерістерді аита аламыз.
Қазіргі кезге дейін сүттің құндылығы құрамындағы май мөлшері 
бойынша  бағаланып  келінсе,  енді  бұл  козқарас  өзгеріп  протеин 
сияқты сүттің кұрамына кіретін  басқа да заттарға басты  мэн  беріле
бастады.
Сүттің құрамын жақсартуға бағытталған өзгерістер оған  кіретін 
заттардың  (компоненттердің)  арақатынастарын  өзгерту,  аркылы 
сандық  тұрғыдан  және  табиғи  сүт  құрамында  болмайтын,  оның 
тағамдық  құнарлығын  арттыратын  баска  да  компоненттерді  қосу 
аркьшы  сапалык  жағынан  да  жасалына  алады.  Сүтте  төрт  негізгі: 
май, ақуыз, лактоза жэне транспорттық компоненттер бар. Трансгенді 
тышқандармен  жүргізілген  бірнеше  тәжірибелер,  қазіргі  өндіріс
үдерісі  талаптарына  лаиықталған  және  тұтынушылар  сұранысына 
ие сүттерді бірінші ұрпақтың өзінде алуга болатындығын көрсеткен.
Трансгенді жануарлар  арқылы  сүт  құрамын  сапалық жагынан 
өзгерту. 
Сүт 
күрамындагы 
акуыздарды 
өзгерту.
 
Ірімшік 
(сыр)  өндіруге  әсері  болғандықтан,  экономикалық  жагынан  сүт
69

ижскттптрггін  аоттыру  тиімді  келеді.  Мысалы
едамындагы  казеин  |Ш
Щ
Щ
||| W  
Щ
 Ш
И Н

трансгенді тышқандарда (Gutierrez 
казеиндік «ицеллалар сырдын
г;:: 
е
й
 
1 1 1
 S k
мтеш,а
олардын  беткі  кабапарынын  ұлғаюьша  альш

 
ез  кезегінде  тыгыз  сүт  койыртпакгарыньщ тез  туз^у, 
Г к і Г  ірімшік  шыгымдьшыгын  арггыруы  тшс. 
Сүг
  өншдерш
S
,
 кәсіпорындар үшін сүг а д а м ы  касиетгер.шн ооы багыгга
өзгеруі  белгілі бір дәрежеде қызығушылық тудырады.
%
’ безінін а £ ы з  синтеадеуде белгілі б.р шег, бар деп есептел,- 
Қандай  да  бір  косымша  акуыз  синтез,,  сүт  кдаамындагы
неді.
алып
кажетттілігі
касиетке  сүйене  отырып,  яғни 

акуыздар  синтезін  тежеу  аркылы,  онын  орнына  казеин  мөлшер.н
апттъіру  жаксы  нәтиже  берер  еді.  Бұл  макеатка  р-лакгоглобулин
ж ^ а й і,.  Аталган  акуыз тек  кана күйіс  кайыратын  малдар  еүпнде
кездеседі  және  сиыр  сүтінін  негізгі  аллергені  болып  табылады.
Сондыктан онын мөлшерін азайту сүг кұрамын жақсартар еда. Осы
бағытга  белгілі  бір  геннін  белеенділігін  тежеу  не  болмаса  азашу
-------------- —   паидаланылған
басқалары
Гүт  күрдуһшдагы  лпктоза  мөпшерін  азайщ .
  Лакгоза  сүт
құрамындағы
нан
ажыраткан  кездері  көптеген  жануарлар  популяцияларында 
кездесетін  ас  қорыту  қызметінің  бұзылуының  негізгі  себепкері 
болып  табылады.  Бұл  фермент  лактозаны  моносахаридтерге 
__ ___ ,
пп
0
йпі
  г-м/чпғян гллгтегі лактозамөлшерін азайту бағытында
Бұл
үшін
арттыруға
(L. G. Hettinga,  1989).
Бұл  мэселені  тра 
тырысуда.  Біріншіде
кұрамында
Мысалы
U
1
V
 
С
Ю
 
m
u
J
i m
v
p
M
v
i   1  
^
  X  
-------------------------------------------------- г   ’  
А   А
максатта  лактоза  синтезін  қамтамасыз  ететін  ақуыздар  кешеніне

і 
___ * ____________ ~  
й ш
Я І  п р к п м -
■дефицито
бинациялау арқылы алынған (M. G. Stinnakre жэне т.б.,  1994). Осын
70

дай  генетикалық  манипуляциялар  жасау  нэтижесінде,  тышқандар 
құрамында  лактоза  өте  аз  не  болмаса  мүлде  жоқ  сүт  шығара 
бастаған. Алайда, бұл қант сүт безіндегі осмостық қысымды реттеу- 
ге қатысатындықтан оның желіндегі кері әсері де байқалды, сонымен 
қатар жоғары  шірнелі  сүт аз  болған  және хайуандар  өз ұрпақтарын 
асырай алмаған.
Сүт  кұрамындағы  лактоза  мөлшерін  азайтудың  басқа  жолы
-   қанттың  бүл  түріне  әсерлі  адамдарға  арнап  өндірістегі 
in  vitro 
жағдайында  өндеген  сияқты,  яғни 
in  vivo
  жағдайында  да  оның 
гидролизін  шақыру эдісіне  негізделеді.  Лактоза сүт безі  ұлпасында 
лактоза  экспрессиясын  шақыру  арқылы  гидролизденеді.  Осы  тәсіл 
арқылы екі мэселе қатар шешіледі: лактозаның осмостық белсенділігі 
сақталуы себепті сүт түзілу үдерісі бұзылмайды жэне желін үрпісіне 
зиянын тигізбей сүт кұрамындағы қанттың осы түрінің мөлшері коп 
азаяды (В. Jost және басқалары,  1999).
Жануар сүті кұрамын адамдарга лайыктап өзгерту.
  Сүт өзінің 
көптеген  кұнды  қасиеттерімен  бірге,  оның  азықтық  маңызы  мен 
қызметтік  ерекшеліктерін  арттыратын  басқа заттарға транспорттық 
қызметте  де  колданыла  алады.  Мысалы,  ана  сүті  құрамындағы
қышқыл  дэмді  ақуыз  лактофериннің  бактериостатикалык  кабілеті 
бар  жэне  ол  темірдің  сіңірілуін  де  артгырады.  Бұл  ақуыз  сиыр 
сүтінде  өте  аз  мөлшерде  кездеседі  жэне  оның  көлемін  артты- 
ру  арқылы  бірнеше  мақсатка  қол  жеткізуге  болады.  Мысалы, 
адамның  лактоферинін  экспрессиялайтын  трансгенді  тышқандар 
алынған  (Platenburg  G.  J.  жэне  баскалар,  1994).  Осы  тэжірибелер 
аркылы темірдің адсорбциялануын арттыру себепті жасуша аралық 
кеңістіктердегі  бос  темірлердің  азаюы,  бактериялардың  көбеюіне 
шектеу қоюынан ұрпақтың сакталуына пайдасы тиетіні анықталған.
Бүл  әдісті  пайдалану  жас  туылған  нәрестелер  үшін  қажетті  сүт 
өндіруге өз жәрдемін тигізеді делінуде. Осы түжырымды негізге ала 
отырып,  ағзасына лактоферин  синтезін  кадағалайтын  ген  енгізілген 
трансгенді бұқа алынған (Krimpenfort Р. жэне т.б.,  1991).
Бактериостатикалык  эсер  тікелей  сүт  безіне  бағытталған  жэне 
мастит ауруының азаюуына әсерін тигізетін басқа акуыздар арқылы 
да  жүзеге  асырыла  алады.  Мысалы,  лизоцим  антибактериалды 
қызметімен бірге өзінің казейінмен байланыса алуы себепті, ірімшік 
шығымдылығының  артуына  да  себепкер  болады  (Е.  A.  Vaga  жэне 
баскалар,  1995). Сонымен бірге, ол жаңа туылған төлдегі арнайы ан-
71

тиденелер секрециясы арқылы өзіндік енжар (пассивті) иммунитетгщ 
калыптасуына  да  эсер  етуі  мүмкін.  Арнайы  иммуноглобулиндерді 
сүт безіне экспрессиялау арқылы сүт құрамында спецификалық ви­
рус  агентіне  қарсы  бейтараптандыратын  жоғары  титрлі  антиденесі 
бар трансгенді тышқандар да алынған (J. Castilla жэне т.б.,  1998). 
Сонымен,  сиыр  сүті  арқылы  адамның  ақуызьш  өндіру
нэтижесінде  оны  гуманизациялап,  адамдардын  тұтынуы  үшін 
пайдалырақ қылуға болады. Адам лактоферинін, адам лизоцимін не 
болмаса адамның иммуноглобулиндерін сиыр сүті құрамына ендіру
-   осындай  жұмыстардын  нэтижесі  болмақ.  Бүл  қосындылардың 
жэне  терапевтік  пайдасы  да  бар.  Жануарлардын  физиологиялык 
белсенділігіне  эсер  етпейтіндей  етіп,  мал  ақуызын  оның  адамдык 
түрімен алмастыруға болады.
2.4.2 Медицинада қолданылатын және технологиялық маңызы 
бар биологиялық белсенді запчпар өндіремін тринсгенді
жануарлар
Трансгенді  жануарларды  биореактор  ретінде  пайдаланудың 
негізі  -   олардың  ағза  жасушаларына  көбінесе  медициналық  жэне 
технологиялық  мақсатта  пайдаланылатын  жаңа  ақуыздар  синтезін
қадағалайтын гендерді енгізуден тұрады.
Ертеректе осындай ақуыздар адамның үлпасы  мен қаны сияқты
(қан  үюы  факторы  жэне  басқа  да  қан  ақуыздары)  биологиялық
сұйыктықтарынан  жэне  гипофизден  (өсу  гормоны)  бөлініп  алына-
тын.  Адам  үлпасын  алудың  қиындығы  мен  қымбат  болуы  себепті,
мұндай  ақуыздар  аз  мөлшерде  өндіріледі  жэне  гепатит  вирусы
сияқты  патогенді  микроағзалардың  контамациялық  зерзаты  болып
табылады. 

р Щ Щ н Я Н Н Н
Молекулалық  генетика  жетістіктерін  пайдаланудың  алғашқы
кезеңдерінде  биореактор  жүйесінде  өсіп,  экзогенді  (жат  текті)  ген­
дер тарапынан коделенетін акуыздарды өндіре алатын рекомбинант- 
ты  микроағзалар,  одан  сәл  кейінірек  сүтқоректілердін  трансгенді 
жасушалық желілері жасалынып шығарылған болатын. Бүл жүйелер 
инсулин,  кейбір  қан  үйытушы  факторлары,  адамнын  өсу  гормо­
ны  сияқты  қүнды  фармокологиялық  жэне  медициналық  бағытта 
қолданылатын  өнімдерді  шығаруда  қолданылды.  Трансгенді  жа-
72

нуарлар  биологиялық  белсенді  ақуыздар  сияқты  құнды  өнімдерді 
өндірушілер  (продуценттер)  ретінде  микроағзалар  мен  жасушалық 
жүйелерге қарағанда біршама басымдықтарға ие боп келеді.
Микроағзалар  тарапынан  өндіріліп  шығарылатын  сүтқорек- 
тілер  ақуыздары  қалыпты  дәрежеде  гликолизделмейді,  гидроок- 
силденбейді,  не  карбооксилденбейді.  Микроағзалардың  қарапайым 
жүйесінде  көп  жағдайларда  бұл  мүмкін  емес,  мүмкін  болғанымен 
дэл  өзіндей  болып  жүрмейтіндіктен,  протеиндердің  құрылымдық 
өзгерістеріне  алып  келіп,  ал  ол  өз  кезегінде  олардьщ  биологиялық
белсенділігінің төмендеуіне эсер етеді.
Гендік-инженерлік  өзгерістер  жүргізілген  сүтқоректілер  жасу- 
шалары  желісі  көмегімен  алынатын  жаңа  ақуыздар  дұрыс  моди- 
фикацияланып,  белсенділіктері  де  нативті  ақуыздар  белсенділігі 
сияқты деңгейде болғанымен, культуралды жасушалардан алынатын 
ақуыздар  шығымы  бойынша  аздау  болып  келеді.  Сонымен  бірге, 
жасушалық культуралар жасау күрделі әрі қымбат жұмыс болып та- 
былады.
Жасушалар  өсіруге  арналған  өндірістік  реакторлар  қымбат 
болып  келеді.  Трансгенді  жануарларды  шығару  да  қиын  эрі 
қымбат  болғанымен,  әйтеуір  шығарылған  малдар  желісі  өзі  тектес 
ұрпақтарды дүниеге әкеле алады, олар оңай көбейтіліп күтіп-бағуға 
кететін  шығын  салыстырмалы  түрде  аз  жұмсалады  жэне  өте  көп 
мөлшерде өзіндік құны төмен ақуыздар өндіре алады.
Гетерогенді  ақуыздар  жануар  денесіндегі  көптеген  ұлпалар  та­
рапынан  шығарыла  алады.  Құрылымдық  гендерді  спецификалық 
ретгегіш заттармен үйлестіре келе трансгенді  қандай да бір мүшеге
экспрессиялауға болады.
Трансгенді  биореакторлар  шығарудағы  ең  үлкен  жетістіктерге,
сүт  безінің  эпителиальды  жасушасына  бағытты  түрде  транс­
ген  экспрессиясын  жүргізу  арқьшы,  сүтпен  бірге  ақуыз  өндіруде 
қол  жеткізілген  болатын.  Сүт  протейні  генінің  промоторымен 
байланысқан  құрылымдық ген,  ең  алдымен  сүт безі  жасушаларына
экспрессияланады.
Сүт  арқылы  гетерогенді  ақуыз  өндіретін  трансгенді  жануарлар
алуда  жасалынатын  жұмыстардын  ең  бірінші  кезеқдері  ретінде, 
сүт  безінің  секреторлы  эпителийіне  экспрессиялауды  бағыттап 
түратын  промоторды  анықтауды  (идентификациялауды)  айтуға 
болады.  Қазіргі  кездері  a S l-казеині,  р-казеині,  а-лактоальбумин,
73

Р-лактоальбумин  жэне  сарысулық  қышқыл  протеин  (WAP)
алынған
Жат  текті  протеиндер  өндіру  мақсатында  сүт  безін  паидала- 
ну,  олардың  өте  көп  ақуыз  синтезі  өнімділігіне  негізделеді.  Жа- 
нуар түріне  байланысты  сүттегі  эндогенді  ақуыз тығыздығы 
2
-
10

көлемінде  (
3-кесте
),  яғни  бір  литрде 
20-100
  г  деңгейінде  болады. 
Егеп  де  осындай  көлемдегі  рекомбинантты  ақуыздарды  1  л  сүттен
алу
сүттен  бөліп  алу,  фармацевтік
мақсатта
былады.
3-кесте
құрамындағы
Жануарлар түрі
Сүт қүрамындағы ақуыздар
мөлшері, %
Жылқы
2,2
Сиыр
3,3
Ешкі
3,7
Шошқа
______________ ______________________________________________________________
4j9
_____________________________________________________________________________
Қой
5,8
Ит
7,1
Үй қояны
10,4
Трансгенді  жануарлардан  алынған  рекомбинантты  ақуыздар 
ішінен  келесілері  белгілі:  адамның С-ақуызы,  антигемофильді  фак­
тор  IX, альфа-
1
-антитрипсин, ұлпалық плазминогенді белсендіргіш, 
лактоферрин,  адамның  сарысулық  альбумині,  интерлейкин-
2
,  уро- 
киназа жэне химозин. Мұнда альфа-1 -антитрипсин мен химозиннен 
басқа  акуыздарды  алу  жұмыстарының  жетістіктері,  коммерциялық 
қызығушылық тудыратын деңгейге элі де жете қойған жоқ.
Альфа-1 -антитрипсин  мен  химозинді  алу  жұмыстарының 
деңгейлеріне  келетін  болсақ,  қазіргі  кезде  оларды  коммерциялық 
мақсатта өндіру дәрежесіне жетті.
Эдинбург  қаласының  (¥лыбритания)  бір  топ  ғалымдары  1992 
жылы ағзасында адамның альфа
- 1
 -антитрипсин жэне бета-глобулин 
промотор  гендері  бар  трансгенді  қой  алған.  Төрт  қойдың  сүтінде 
аталған  ақуыздың  мөлшері 
1
  г/л  астам  болса,  бір  қой  бастапқыда 
60  г/л  өндіріп,  кейіннен  35  г/л  көлемінде  тұрақтаған,  яғни  сүт
74

құрамындағы барлық ақуыздардың жартысына тең мөлшерге жеткен. 
Барлық  қойлардың  дендері  сау  жэне  сүттену  барысында  ешқандай 
ауытқушылықтар  байқалмаған.  Осындай  жолмен  ақуыздар  өндіру 
нәтижесінде бір қойдан жылына 
10
  кг ақуыз өндірілсе,  ол өкпе эм- 
физемасын емдеу үшін 50 адамға жеткілікті болады.
Бір  топ  Мәскеу  ғалымдары  (JI.K.  Эрнст,  Г.  Брем,  М.И.  Проко­
фьев,  И.Л.  Гольдман  жэне  басқалары)  сүтпен  бірге  орта  есеппен 
1  литрде  200-300  мг  химозин  ферментін  өндіретін  ағзасына  химо­
зин  гені  ендірілген  трансгенді  қой  алған.  Ірімшік  жасауда  негізгі 
компоненттің  бірі  болып  табылатын  химозинді  бұрын  бұзау  мен 
қозы  мәндірлерінен  дайындап  келсе,  трансгенді  қой  арқылы  алған 
кезде  ол  дәстүрлі  әдіспен  салыстырғанда  5-10  есе  арзанға  түседі 
екен.
Фармокологиялық  маңызы  бар  ақуыздарды  өндірудің  жаңа 
технологиясына  үлкен  қызығушылыктың  пайда  болуы,  ең  ал- 
дымен  экономиялық  жағынан  тиімді  болуына  байланысты. 
Фармокологиялық  ақуыздар  өндіруде  қолданылып  келген  генді- 
инженерлік  микроағзалар  мен  сүтқоректілер  жасушаларының  ре- 
комбинантты  желісін  пайдаланумен  салыстырғанда,  трансгенді 
жануарлар  аркылы  өндірілетін  ақуыздардың өзіндік  құны 
100-1000
есеге төмен келеді.
Микроағзалар  мен  жасушалық  жүйелерге  қарағанда,  транс- 
генді  жануарлардан  кұнды  дэрілік  акуыздар  өндіру  бірталай 
артықшылыктарға ие.  Атап  айтқанда, рекомбинантты микроағзалар 
тарапьшан өндірілетін сүтқоректілер ақуыздары қалыпты синтезде- 
ле  алмайды,  ягни  гликолизирлене  жэне  карбоксилерлене  алмайды. 
Микроағзалардың  қарапайым  жүйесінде  коп  жағдайда  бұл  мүмкін 
емес,  не  болмаса  дэл  сондай  жеткілікті  дәрежеде  өтпегендіктен 
ақуыздың құрылымдық ерекшеліктеріне алып келуі себепті, олардың 
биологиялық белсенділіктері мен тұрақтылығы сияқты қасиеттеріне 
эсерін тагізеді.
Генді-инженерлік  жолмен  түрлендірілген  сүт  қоректілер  жа- 
сушаларынан  алынатын  дэрілік  ақуыздар  дұрыс  түрлендірілген 
табиғи  ақуыздар  сияқты  белсенділікке  ие  болғанымен,  кулыурал- 
ды  жасушалардан  алынатын  ақуыз  шығымдылығынан  өте  томен 
келеді.  Сонымен  қатар  жасушалық  желіні  қалыптастыру  өте  қиын 
жэне кымбат тұрады. Сол себепті жасушалық жүйе арқылы алынған 
рекомбинантты  акуыздардың  кұны  трансгенді  жануарлар  арқылы
өндіріл геннен 
1000
 есе артық кел ед і.
75

Сонымен бірге трансгенді жануарлар арқылы өндірілетін дәрілік 
ақуыздарға  деген  қызығушылық,  дәстүрлі  жолмен  донор  қанынан 
алу  технологиясында  адам  инфекциясының  (сары  ауру,  СПИД 
жэне т.б.) тасымалданып  кету  қаупіне  байланысты.  Мұндай  жағдай 
трансгенді  жануарлар  арқылы  рекомбинантты  ақуыздарды  алу  ба-
рысында туындамайды.
Дүниежүзінде  трансгенді  жануарлардың  сүті  арқылы  көптеген
дәрілік  заттар:  гемофилия  ауруына  қарсы  қанды  ұйытатын  VIII 
жэне  IX факторлар;  веналық тромб және  өкпе  артериясының  эмбо-
Я
лиясы  ауруларын  емдеуде  қолданылатын  ұлпалық  плазмалы-гендік 
белсендіргіш  (активатор);  тромб  түзілуіне  жол  бермейтін  адамның 
С-ақуызы;  қатерлі  ісіктің  түрлі  формаларын  емдеуге  арналған
моноклональді антиденелер жэне т.б. шығарылды.
Әлемде  адам  альбуминіне  сұраныс  өте  үлкен,  яғни  100000  кг 
көлемінде  болғандықтан,  ірі  трансгенді  жануарлар,  атап  айтқанда 
сиыр  сүті  арқылы  оны  алу  бойынша  ғылыми  жұмыстар  басталған. 
Осындай коп мөлшердегі альбумин сұранысын тек қана сиыр малы 
арқылы қамтамасыз етуге болады. Мұны қамтамасыз ету үшін 5400
бас шамасында трансгенді сиырлар кажет.
Сүт  құрамында  моноклональді  антидене  өндіретін  трансгенді
сиырлар  шығару  бойынша  бағдарламалар  жасалынуда.  Осындай
жолмен алынған моноклональді антиденелер технологиясы арқылы
ағзаның көптеген  сезімтал биологиялық үдерістерін реттеу, жоғары
дәлдікпен  коптеген  ауру  тудырғьпптардың  барлығын  анықгау,
ағзаның  белгілі  бір  жасушалар  тобына,  атап  айтқанда  қатерлі  ісік
жасушаларына бағытты түрде эсер ету сияқгы жүмыстарды атқаруға
болады.  Осындай  жүйелер  қатерлі  ісік  ауруын  клиникалық  емдеу
ісін алға бастырады.
Адамға  транспланттауға  қажетті  мүшелер  мен  ұлпаларды 
өсіруге  арналған  трансгенді  донор-жануарларды  алу  бағытындағы 
жүмыстар да басталған. Жануар шаранасына тиісті гендер қүрамасын 
ендіру арқылы, ағза мүшелері мен ұлпаларын адамдарға тасымалдап 
отырғызу кезінде туындайтын бөгде мүшені қабылдамау реакциясы 
басылған  трансгенді  хайуандар  алу  мүмкіндігі  бар.  Ғалымдардың 
пікірінше, бастапқы кезде бұл технология сусамыр (диабет) ауыруы 
бар  адамдардағы  инсулинотерапияны  алмастыру  мақсатында,  Лан- 
герганс түйнекшелері ұлпаларын  (бета-жасушаларын)  отырғызудан 
басталады.
76

Осындай  технологияны  қолдану  арқьшы  алынған  дәрмектердің 
өзіндік  кұнының  өте  төмен  болуынан  бұл  эдісті  қолдану  шаруа- 
шылықтар үшін экономикалық жағынан аса тиімді болуымен қатар, 
кұнды дэрмектерді халықтың басым бөлігі пайдалана алуы себепті, 
элеуметтік  маңызға да  ие  болады.  Сондықтан  мемлекет  тарапынан 
осындай жұмыстарға қолдау көрсетілуі занды деп есептелінеді.
2.4.3 Ауруга төзімді трансгенді жануар 
тұқымдарын шыгарудың маңызы
Мал  өнімдерін  өндіру  технологиясының  жетілдірілуі  барысын-
да  ауыл  шаруашылық  жануарларын  сыртқы  ортаның  қолаисыз 
факторларынан  қорғауға  жағдайлар  туылып,  бұл  өз  кезегінде 
жануарлардың табиғи  сұрыпталу үдерісінің бұзылуына алып  келді. 
Ветеринарлык медицина жетістіктері де ауыл шаруашылық жануар­
ларын көптеген инфекциялық, инвазиялық және жүқпалы емес ауру- 
лардан қорғануға мүмкіндік берді. Бұл, әрине үлкен жетістік.
Алайда  бүл  екінші  жағынан,  ауыл  шаруашылық  жануарла- 
ры  популяциясы  арасында  ауруға  табиғи  төзімділігі  нашарлаған 
малдардың көбеюіне алып келді.
Сонымен қатар, жоғары өнімділік жануар ағзасындағы зат айна- 
лымы үдерісінің артуына байланысты болғандықтан, олардың ауруға 
төзімділік  көрсеткіштері  одан  ары  қарай  нашарлады.  Қазіргі  кезде 
ауыл шаруашылық жануарларының аурулары салдарынан туындай- 
тын шығындар өнім қүнының 
10
% астамын құрайтыны анықталған. 
Мұнан доместикация мен бағытты түрдегі сұрыптау жүмыстарының 
жүргізілуі  барысында  ауыл  шаруашылық  малдарының  кейбір 
ауруларға,  әсіресе  инфекциялық  ауруларға  төзімсіздігінің  артуын 
тұрақтандырып,  қалай төмендетуге  болады деген  мәселе туындай- 
ды.  Сондықтан  ауруға төзімді  (резистентті)  жануарлар тұқымы  бо­
йынша селекция жұмыстарын жүргізудің өзектілігі артуда.
Резистенттілік
  -   қандай  да  бір  микроағзаларға,  вирустар,  па- 
разиттер  немесе  улы  заттарға  (токсиндерге)  төзімділік,  яғни  бой 
бермеушілік. Бүл қасиет тұқым қуалайды.
Жекелеген  оң  нәтижелерді  айтпағанда,  әртүрлі  ауруларға 
қарсы  сұрыптау  жұмыстарын  жүргізу  түбегейлі  табыстарға 
кол  жеткіздірмеді.  Осындай  жұмыстардың  барысында,  мыса­
лы,  қанында  зебу  каны  бар  эртүрлі  паразитарлық  кан  аурулары
77

түрлеріне төзімді  ірі  қара тұқымы  шығарылған.  Ьірталаи  ауруларға 
резистенттілік  қабілеттілігі  толерантты  белгі  болып  табылады,  мы­
салы,  африкалық сиыр тұқымының трипанотолеранттылығы  бэзбір 
ауруға  резистенттілігімен  қатар  ыстыққа,  азық  тапшылықтарына 
да  төзімділіктерімен  ұштасады.  Сонымен  бірге,  жекелеген  гендер- 
де  тіркелген,  мысалы,  жаңа  туылған  торайлардағы 
Е.  coli  К88
  та- 
рапынан  қоздырылатын  диарея  ауруына  төзімділік,  не  болмаса 
тышқандардың тұмауға резистенттілігі болады.
Бүл  ерекшеліктердің  анықталуы,  жекелеген  ауруларға  төзімді 
келетін  бөгде  ген  ағзасына  енгізілген  трансгенді  жануарлар  алу 
бағытындағы жұмыстардың жүргізілуіне бастама берді.
Инфекциялық ауруларға қарсы  түратын  қорғаныс  механизмдері 
ауру  шақырушы  агенттің  еніп  кетуіне  кедергі  келтіру  не  болма­
са  рецепторларды  өзгерту  жолы  арқылы  іске  қосылады.  Ауру 
қоздырғыштардың  енуі  мен  көбеюіне,  негізінен  иммундық  жүйе 
мен  басты  гистосәйкестілік  (гистосовместимость)  жүйесі,  генінің 
экспрессиясы,  сонымен  бірге  интерферон,  нейропептидтер,  гор- 
мондар  мен  интерлейкиндер  сияқты  эртүрлі  молекулалардың 
иммунологиялық қабілеттіліктері қарсы түрады.
Гендердің  резистенттілігі  жөнінде  мысал  ретінде  тышқанның 
Мх  генін  келтіруге  болады.  Барлық  сүтқоректілерде  табьшған 
осы  геннің  модификацияланган  түрі  Мх+-тышқанда  гриптің  А 
түріне  иммунитетті  қалыптастырады.  Осы  ген  жеке  бөліп  алынып, 
клондалғаннан  кейін  Мх  гені  РНК  деңгейінде  шошқаға  ендіріліп 
трансгенді  доңыз  алу  үшін  қолданылған  (Г.  Брем  жэне  басқалары, 
1991).  Алайда,  қазіргі кезде трансгенді  шошқадағы Мх-протеинінің 
экспрессиялануы  мен  доңызда  вирус  грипына  резистенттіліктің 
қалыптасқандыгы жөнінде нақты дәлелдемелер жоқ.
Голландияда  мастит  ауруына  қарсы  резистенттілікті  артты- 
ру  үшін,  сүт  безі  үлпасының  қүрамындағы  лактоферин  мөлшері 
көбейтілген  трансгенді  жануарлар  алу  бойынша  тәжірибелік 
жүмыстар жүргізілуде. 
,  і  ,  -
Ген  қүрамында  антимағыналы  РНҚ  (антисмысловой  РНК) 
бар  трансгенді  жануарлар  алу  бағытындағы  жұмыстар  да  үлкен 
қызығушылыкты оятады. Жасушада антимағыналы РНҚ экспрессия­
сы олардың кейіннен мағыналы РНҚ-мен гибридтелуіне жэне вирус- 
ты геном репликациясын ингибирлеуге алып келеді.
Тихоненко  Т.И. 
(Ресей)  тарапынан  аденовирусқа  қарсы
78

антимағыналы  РНҚ  генінщ  конструкциясы  құрастырылып,  сол 
арқылы  трансгеңді  үй  қояндары  алынған.  Осы  жануарлардың 
бүйрегінен  алынған  жасушаларды  сынау  негізінде,  құрамына 
антимағыналы  РНҚ  енгізілген  трансгенді  қоянның  жасушалар 
желісі  бақылау  тобының  жасушалар  желісімен  салыстырғанда  Ad, 
қарсы резистенттілігі 90-98% басым болатындықтары анықталған.
Осы  сияқты  басқа  зерттеулер  де  ағзасында  ірі  кара  лейкозына 
қарсы  антимағыналы РНҚ бар трансгенді  малдардың лейкоз ауруы- 
на резистенттілігі күшейетіні анықталған. Мысалы, р24 антигенімен 
зарарланған  ірі  кара  лейкозына  қарсы  антимағыналы  РНҚ  бар 
трансгенді  қоянның  антидене  көрсеткіші  (1:500)  бақылау  тобының 
көрсеткіштерінен  (1:600-1:800 аралықтарында)  коп төмен  екендігін 
көрсеткен.
Сонымен  қатар,  инфекциялық  вирустарға  қарсы  жасуша 
ішіндік  иммунизациялау  да  мүмкін  екендігі  анықталды.  Эндогенді 
вирустық ақуыздарды, эсіресе олардың мутациялық түрлерін сондай 
вирустарға  карсы  күресуде  пайдалануға болады.  Мысалы,  жасуша- 
ларына  вирус  қабығының  ақуызы  экспрессияланғандықтан  лейкоз 
вирусына тотеп бере алатын трансгенді тауық түрлері шығарылған.
Әрине,  болашақта  да  ауьш  шаруашылық  жануарлары  ауру- 
ларымен  күресуде  ветеринарлық  медицинаның  рөлі  зор  болып 
қалады.  Диагностикалау,  профилактика  шаралары  мен  емдеуде 
биотехнологиялық эдістер мен заттарды қолдану, жақын болашақта 
жануарларды  аурудан  қорғауда үлкен  жетістіктерге  жеткізеді  деген 
тұжырым жасауға негіз береді.
2.4.4 Ауруга төзімді мал тұқымдарын шыгарудың
биотехнологиялық эдістері
Мал шаруашылығында молекулалық генетика жэне биотехноло­
гия әдістерін колдана отырып, ауруга төзімді жануарлар алу гылыми 
жэне практикалық тұрғыдан өте үлкен қызыгушылық тудырады.
Кейінгі  кездері  отандық  галымдар  тарапынан  да  осы  мэселеге 
ден  қойыла  бастады.  Бүл  эрине  жануарларды  эртүрлі  аурулардан 
қоргау  мәселесінің  озектілігіне  байланысты  қалыптасып  отыр.  Со­
нымен  катар,  биотехнология  әдістерін  қолдана  отырып,  эртүрлі 
ауруларга  шыдамды  жануарлар  шыгару  жүмыстары,  гендік  инже­
нерия жұмысының теріс  салдарының  маңызды  белгісі  болып  табы-
79

латын  жануар  ағзасындағы  зат  алмасу  үдерісіне  зиянын  тигізоеиді
деген үмітпен қолға алынады.
Осындай  мақсатта  қолға  алынатын  жүмыстарды  топтастыра
отырып келесі нүсқа түрінде беруге болады (
19-сурет
).

1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал