Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 1.01 Mb.

бет3/9
Дата22.04.2017
өлшемі1.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

5-сурет. 
Микроманипуляторды қолдану арқылы эмбрионды 
дисекциялаудың ішкі көрінісі 
а
 -  
бөлуді бастау, ә -  бөлудің аяқталуы
1
 —
 
пелпюцида аймагы; 2
 —
 
дернәсіл (зародыш) кешені;
3 — микропышақ; 4 — эмбрион жартысы
Ірі  қара  малында  бір  жұмыртқалы  егіздерді  алу  мақсатында 
неғұрлым соңғы даму сатысындағы эмбриондарды пайдалану, олар- 
ды хирургиялық араласуынсыз-ақ сиырдың жыныс мүшелерінен ала 
алу мүмкіндігіне байланысты артады.
Монозиготалы  егіздерді  алудың  оптимальді  жағдайларын 
қарастыру  барысында  эмбрионды  жартыларға  бөлу  мен  оларды 
тасымалдау  кездерінен  кейінгі  in  vitro  жағдайындағы  өсіру  жэне 
мұздату арқылы сақтау ұзақтығын анықтауға басты назар аударылды. 
Зерттеу  нәтижелері  эмбрион  жартыларын  4  сағаттан  артық  жасан- 
ды ортада өсіру,  олардыц кейінгі реципиент ағзасына орнығып  кету 
мүмкіндігін  төмендететінін  көрсеткен.  Мысалы,  ірі  қара  малының 
бөлшектелген  эмбриондарын  in  vitro  жағдайында  жасанды  ортада 
24 сағат бойына өсіру, олардың тіршілікке қабілеттіліктерін осындай 
ортада 4-6 сағат ұзақтығында өсіргенмен  салыстырғанда үш еседей 
нашарлататынын байқатты.
27

Неміс  ғалымдарының  (
Schwiderski 
Н.  Щ  а і,  1985 
ж.) 
тэжіри- 
белерінде  эмбриондар  жартыларын  пеллюцидтің  бос  аймағына 
жайғастырмай-ақ  тасымалдау  мүмкіндігі  дэлелденген.  Бұл  эдіс 
бойынша  эмбриондар  бір  микропышақ  арқылы  екіге  бөлініп,  ар- 
наулы  қоректік  ортада  өсірілгеннен  кейін,  реципиент  жатырына 
отырғызылады.  Осындай  жолмен  ұрықтандырылған  сиырлардың 
75%  буаздығына  қол  жеткізілген.  Қазіргі  кезде  бұл  эдістер  эрі 
қарай жетілдіріліп, өндірістік мақсатта кеңінен қолданылу жолдары 
қарастырылуда.
1.2.2 
Бөгде эмбрион ядросын ядросы алынган аналық 
жұм ыртқасына отыргызу арқылы эмбриондарды клондау
Энуклеацияланған 
(ядросы 
алынып 
тасталған) 
аналық 
жұмыртқасына 
эмбриональды 
жасушалардың 
бөгде 
ядросы 
отырғызылғаннан  кейін,  жаңа  ядро  қайта  бағдарламаланып  одан 
эмбрион дами бастайды. Теориялық тұрғыдан, донор эмбрионының 
барлық бластомерлері бірдей генетикалық негізден құралғандықтан, 
өте ұқсас даралардың дамуын  қамтамасыз  ете  алады.  Өз  кезегінде, 
ядросын  тасымалдау  нәтижесінде  пайда  болған  эмбриондарды, 
ядролық  донорлар  ретінде  пайдалану  мүмкіндігі  бар.  Осындай 
жолмен  бірнеше  рет  қайталау  арқылы,  жүздеген  немесе  мыңдаған 
біртекті (бірдей) эмбриондар алу мүмкіндігі туылады.
Энуклеация әдісі келесі кезеңдерден тұрады:
1.  Овуляциядан 
өткен 
аналық 
жұмыртқасын 
донордың 
репродуктивтік жолынан алып дайындау;
2.  Микроине  арқылы  ұрықтандырылмаған  аналық  жұмыртқа- 
сын  полярлы  дененің  астында  кесіп,  цитохалазин  қосылған 
фосфаттық ортаға салу;
3.  Пипетка арқылы  полярлы денені жэне оның қасындағы  цито-
культивирлеуден
аналық
метафаза  II  кезеңіндегі  хромосома  болса  (аналық  жұмыртқаның 
іролық»  жартысы),  екінші  бөлікте  ядролық  кұрылымдар  жоқ
(«энуклеарлық»
(сомалық) жасушаларынан бөліп алған
«энуклеарлық» аналық жұмыртқасына
Электр
фосфаттық буферге салады
28

6. Үрықтарды агарға салу;
7.  In vivo  культивирлеу.  Реципиенттің  аналық жұмыртқа жолда- 
рына ұрықтар отырғызылып 4-6 күн бойына инкубацияланады;
8.  ¥рықтарды алып биологиялық толықтығын бағалау;.
9.  «Құрастырылған»  ұрықты  дайындалған  реципиентке  тасы- 
малдап отырғызу.
Амфибиялардағыдай  емес,  сүтқоректілерде  ооциттер  бөгде 
ядроны  отырғызуды  аса  қаламайды.  Сондықтан,  бұларда  ооцитті 
белсендіру  жэне  ядро  мен  ооцит  мембраналарының  бірігуін  ын- 
таландыру  қажет  болады.  Бұл  үшін  электр  импульсімен  эсер  ету 
арқылы, ооцитті белсендіру жэне донор ядросы мен ядросы алынып 
тасталған реципиент ооциті мембраналарының бірігуі жүргізіледі.
Жасуша  ядросын  тасымалдау  технологиясының  жасалуы  үй 
қояндары, тышқандар, қой, ешкі, сиыр жэне шошқа малдарының тірі 
клонды ұрпақтарын  алуға мүмкіндік берді.  Осындай жұмыстардың 
жасалуы  барысында,  эмбриондар  тек  қана  имплантация  алдындық 
кезеңде  ғана  тотипотентті  болатындығы  жэне  казіргі  кезенде  бұл 
технологияның тиімділігі элі де  томен дәрежеде екендігі анықталды. 
Мысалы,  ірі  қара  малында  бұл  технологияның  эрбір  кезеңдерінің 
келесідей  тиімділігі  байқалған:  энуклеация  -   70-80%,  клондалған 
эмбриондарда морула-бластоцисталардың дамуы -  20-30%.
6-сурет. 
Ядро тасымалдау аркылы клондау:
Үстінде  ооцитті  энуклеацияпау  барысы  көрсетілген.  Аналық 
жүмыртқа иіыны пипетка арқылы түтылып түрады  (сол жақта).
29

Сырттан бақылау арқылы  шыны микроинені иньекциялау және сол
арқылы ядроны алу жұмысы атқарылады.
Астында  энуклеацияланган  ооцитке  криопласты  тасымалдау 
барысы  көрсетілген.  Құрамында  донор  ядросы  бар  кариопласт 
анальщ жұмыртқасының  ішіне  ендіріліп,  Zona Pellucida  аймагына 
жақын  цалдырылады.  Электр  импулъсімен  эсер  ету  ооцит  пен 
ядроның бір жасушага айналуына алып келеді.
К.  Р.  Вондиоли  (1991)  тәжірибелерінде  бір  эмбрионның  ядро- 
сын  бірнеше  қайтара  клондау  арқылы  ядросы  тасымалданған 
190  эмбрион  алуға  қол  жеткізілген.  Алайда,  ядросы  бірнеше 
кайтара  отырғызылған  биоматериалдардың,  атап  айтқанда  4  рет 
қайталанғаннан  кейін,  жатырдағы  эмбриональдық  өлімнің  өте 
жоғары  болатындықтарын  көрсеткен.  Осы  тәжірибелердегі  үш  рет 
клондалған эмбриондарды жатырға отырғызу нәтижесінде бірде-бір
тірі бұзау алынбаған.
В. И. Захарченконың жэне басқалардың (1996) зерттеулерінде ірі 
қара  малының  6  күндік  эмбриондары  ішінен  жақсы  дамығандарын 
(47-68  эмбриондар)  пайдалану,  осы  мерзімдегі  бірақ  құрамында  аз 
жасушалары  барларымен (30 бластомер көлемінде) салыстырғанда, 
бластомер  мен  ооцит  косылуы,  эмбриондардың  бөліне  көбеюі 
жэне  бластоцистаға  дейін  дамуының  жоғары  көрсеткіштеріне  ие 
болатындықтарын көрсеткен. Ірі қара малында даму кезеңі бойынша 
прекавитация  сатысындағы  морула  бластомерлерін  пайдаланғанда, 
клондау  жұмыстарының тиімділігі  жоғарырақ келетіні  анықталған. 
Осындай  жұмыстарда  in  vitro  жағдайында  өсірілген  эмбриондарға 
қарағанда,  жаңадан  шайылып  алынған  морулалар  жақсы  донор  бо­
лып табылады.
Сонымен  қатар,  бақылау  тобымен  салыстырғанда  салмақтары 
бойынша  15-30% ауырлау бұзаулардың туылуы, эмбриональдық жа­
сушалар  ядросын  тасымалдау  жұмыстарын  жүргізуді  қиындатады. 
Өйткені  бұл  сиырлардың  төлдеуінің  қиындауына  (жыныс  жолына 
сыймай  өлі  бұзаулардың  туылуы,  шуының түспей  қалуы  жэне т.б.) 
алып келеді.
Эмбриондарды  бөлу  технологиясымен  салыстырғанда,  энук- 
лейрленген 
аналық 
жұмыртқасына 
эмбриональдық 
жасуша 
ядросын  отырғызу  жұмыстары  бірнеше  басымдылыққа  ие.  Бұл 
басымдыққа  келесілер  жатады:  64  жасушалы  сатысындағы  эм-
30

бриондардан  алынған  жекелеген  эмбриональдық  жасушалар  бір 
жасушалы  зиготаға  қайта  бағдарланып  (репрограммирование), 
генетикалық тұрғыдан бірдей мал ұрпақтарының көшірмелерін беруі 
мүмкін;  клондалған  эмбриондардың  ядросын  қайталай  отырғызу 
арқылы  тағы  да  клондауды  жүргізу,  яғни  көптеген  клондарды  алу 
технологиясының мүмкіндігі артады.
1.2.3 Ядросы алынган аналық жұмыртқасына денелік жасуша
ядросын отыргызу арқылы жануарларды клондау
Тотипотентті  қабілетке  ие  эмбриональдық  жасуша  ядросын, 
ядросы алынып тасталған аналық жұмыртқасына отырғызу арқылы 
эмбриондар  клондау жұмыстары бағытында қол жеткізілген табыс- 
тар,  энуклеирленген  аналық  жұмытқасына  денелік  (сомалық)  жа­
суша  ядросын  тасымалдау  жұмыстарын  жүргізуге  ұйытқы  болды. 
Бұл  жұмыстар  арасындағы  басты  айырмашылық,  эмбриональдық 
жасуша  ядросын  ядросы  алынып  тасталған  аналық  жұмыртқасына 
отырғызу  озара  бірдей  малдар  алу  мүмкіндігіне  қол  жеткізкізсе, 
энуклеирленген  аналық  жұмытқасына  денелік  (сомалық)  жасуша 
ядросын  тасымалдау  -   өзара  бірдей  малдар  алумен  қатар,  денелік 
жасуша  доноры  малымен  генотипі  бірдей  ұрпақ  алуға  мүмкіндік 
береді.  Денелік  жасушаның  ядросы  осы  ағза  туралы  толық 
генетикалық  ақпаратқа  ие  екендігі  белгілі.  Егер  бұл  ақпаратты  іске 
асыру  үшін  барлық  жагдайлар  жасалса,  онда  жекелеген  дараның 
генетикалық көшірмелерінің (клондарының) шексіз санын алуга бо­
лады.  Көптеген  денелік  жасушалар  ядролары  дифференцияланган 
қалыпта  болғандықтан,  алгашқы  кезенде  бұл  мэселені  олардың 
дифференциясы  өтпеген  ұрық  дамуының  белгілі  бір  сатысындагы 
эмбрионалдық жасушаларды  пайдалана отырып  шешкен.  Ядролар- 
ды (бластомерлерді) жетілген ооциттерге көшіру ондай  мүмкіндікті 
береді, өйткені ооциттердің цитоплазмасы көшірілген ядроны қайта 
багдарламалап, жаңа эмбрион дамуының багытын жіберуге қабілетті 
өзіндік факторларды құрайды.
Бұл  дегеніміз,  бірінші  ұрпақтың  өзінде  генетикалық  жагынан 
бірдей  малдардың  сансыз  көп  дараларын  алуға  болатындыгын 
көрсетеді. Сондықтан мал шаруашылыгындагы сұрыптау жэне өсіру 
жұмыстарындагы осы әдістің маңыздылыгы жөнінде түсіндіріп жат- 
паса да белгілі.
31

Денелік  жасушаларды  пайдалану  арқылы  клонды  малдар 
алу  мүмкіндігі  алғаш  рет  Ян  Вильмут  (Wilmut  et  al.,  1997)  Дол­
ли  атты  қойды  алғаннан  кейін  белгілі  болды  (
7-сурет
).  Долли  277 
мүмкіншіліктің жалғыз сәтті нэтижесі болды. Осылардың ішінде тек 
29 эмбрион 6 күннен артық өмір сүрді. Осы 29 эмбрионнан тек Дол­
ли туылды.
Бұл  жұмыс  барысында  Вильмут  өз  әріптестерімен  бірге  сүт 
безі  жасушасының  ядросын  қойдың  ядросы  алынып  тасталған 
аналық  жұмыртқасына  отырғызған  еді.  Осы  кезден  бастап  дүние- 
жүзінің  көптеген  зертханаларында  шарана  мен  ересек  малдар 
жасушаларының  қайта  бағдарламалану  (репрограммирование) 
қабілетін  анықтау бағытындағы зерттеу жұмыстары  белсенді түрде 
жүргізіле бастады. 
V
Ге
нотип А
Генотип Б
Генотип В
Генотип А
Қбйдың сүт безі 
жасуіиасы (ҚСЖ)
Аналық 
жумыртқа
қсж
ядросын енгізу
Ядроны 
алып тастау
Ядросыз
аналық
жумыртқасы
Реципиент қойы
Құрастырылаан зигота 
Бөлінуді ынталандыру
Долли
Тасымалдау
Морула
7-сурет. Долли атты койды алу сызбанұсқасы
F. Talbot жэне басқалары (1998)  110 күндік мерзімдегі бұзаудың 
фетальды  фибропласт  культурасын  алып,  оларды  ядро  тасымалдау 
мақсатында  пайдаланған.  Нәтижесінде  төрт  буаз  реципиентке  қол 
жеткізілгенмен (7%), кейіннен олардың барлығы іш тастаған еді.
А. Неушап өз әріптестерімен бірге (1998) шарананың бұлшық еті 
мен тері  фибропласт ядросы  отырғызылған  клонды эмбриондардан 
екі бұзау алуға қол жеткізген. Дегенмен, клондалған эмбриондардың 
бластоциста кезеңіне дейін даму көрсеткіші  өте төмен деңгейде  (3- 
8%) болған.
32

Осы  бағытта  жүргізілген  жұмыстар  бойынша  Т.  W.  Wells  жэне 
басқаларының  (1999)  іс-тәжірибесінен  қызықты  дерек  келтіре 
кетейік. Аталған ғалым субтропикалық климатқа жақсы бейімделген 
Исландия  аралдық  ірі  қара  тұқымының  Индерби  аралында  қалған 
соңғы  жалғыз  өкілін  клондау  арқылы  генетикалық  қорын  сақтау 
мақсатында  жұмыстар  жүргізген  болатын.  Осы  тұқымға  жа- 
татын  сол  кездері  тірі  емес  9  бұқаның  ұрықтары  мұздатылып 
сақталғанымен,  жалғыз  сиьф  арқылы  оларды  көбейту  бағытында 
6  жыл  бойына  жасалынған  жұмыстарда  ооциттерін  in  vitro 
жағдайында ұрықтандыру нәтижесінде жалғыз еркек бұзау алынған 
болатын.  Бұл  сиырдың  аналық  жұмыртқа  сапасы  оның  жасының 
ұлғаюына  (13  жаста еді),  элде  генетикалық  ерекшеліктеріне  байла- 
нысты ма, әйтеуір нашар еді. Сол себепті, ұрғашы даралар алып, оны 
исландиялық бұқа шауқатымен ұрықтандыру арқылы  көбейту үшін 
ересек  сиырды  клондау  жұмысының  жүргізілуі  жалғыз  мүмкіндік 
ретінде қарастырылды.
Осы  мақсатта,  жасушалық  желі  ультрадыбыс  кондырғысын 
пайдалану 
арқылы 
фолликулаларды 
аспирациялау  барысын- 
да  жинақталған  гранулезді  жасушалардан  алынды.  Ішіне  10% 
фетальді  сарысу  құйылған  ОМЕМ/Ғ12  қондырғысында  жасуша­
лар  өсірілді  жэне  4  пен  8  пассаждар  аралығында  ядроларын  тасы- 
малдау  мақсатында  пайдаланылды.  Донорлық  жасушалар  9-23  күн 
бойына қан сарысуын ашықтыру арқылы қоздырылды жэне  in vitro
жағдаиында  жетілдіріліп,  ядросы  алынып  тасталған  ооциттермен 
қосылуы электрлік өріс арқылы индукцияланды.
Құрастырылған  эмбриондар  белсендірілді  жэне  олардың  бір 
мезгілде  қосылуы  ынталандырылды.  Қосылған  эмбриондар  SOFa 
BSA қондырғысында  өсіріліп,  сапасы  жақсы  бір  жұп  бластоциста- 
лардан  күйіт  қайталанымдары  үйлестірілген  реципиент  сиырларға, 
күйіті келгенінен кейінгі 7-8 күндері отырғызылды.
Осындай  жолмен  74  эмбрионды  отырғызғаннан  кейінгі  30, 
55  жэне  150  күндері,  эмбриондардың  сіңісіп  кету  көрсеткіштері 
тиісінше 38,30 жэне 23% құраған. Алғашқы отырғызылған 22 эмбри- 
оннан екі бұзау туылды. Алайда біреуі екі  күннен кейін өліп қаласа, 
тірі  қалған бұзауцың дені сау еді.  ДНҚ құрамын  микросателитті  са- 
раптау  нәтижесі,  генетикалық  жағынан  бұзаудың  Индерби  сиыры- 
мен бірдей екендігін көрсеткен.
Бұл зерттеулер жасанды белсендірулер алдында денелік жасуша-
3-1134
33

лар  мен  ооцит  цитоплазмасының  белгілі  бір  мерзімде  ашығуы  ба- 
рысында, ядролық қайта бағдарланулары мен модельденуінің жүруі 
себепті эмбриондардың дамуы  артатынын көрсеткен.  Мүнан басқа, 
дивалентті  катиондар  жасушалардың  электрлі  қосылу  нэтижесін
жақсартады.
Кэріс  ғалымдары  ядро  доноры  ретінде  фетальді  фибробластар- 
ды (60-70 күндік шарананың) пайдаланған. Жасушалар желісін, кем 
дегенде  7  рет  пассаж  жасай  отырып  өсірді.  Хромосомды  сараптау 
нәтижесінде  (5%  гимзада  боялды)  бұл  фибробласт  жасушалары 
қалыпты  деп  бағаланған.  Мұндай  жасушалар  ядроларды  отырғыз- 
ғанға  дейінгі  4-5  күн  бойына  қан  сарысуымен  ашықтыру  арқылы 
ынталандырылды. Барлық манипуляциялар үй температурасындағы 
in  vitro
  жағдайында,  жетілуінің  соңғы  мерзімдерінде  3  сағат  бойы­
на жүргізілді.  In vitro  жағдайында  пісіп-жетілдірілген  ооциттердің, 
22  сағат  бойына  жетілдіршгеннен  кейін  ядросы  алынып  тасталды. 
Энуклеация  нәтижесі  10  минут  бойына  5  мг/мл  Hochest  33342  ин- 
кубациялаудан  кейін  ультрафиолет  сәуле  арқылы  тексерілді.  Осын- 
дай  қайта  құрастырылған  эмбриондар  0,28  М  манитол  ерітіндісіне 
салынып,  біріктіру  мақсатында  арнайы  камераларға  қойылды. 
Жасушалардың  бір  мезгілде  қосылуы  мен  оопласты  белсендіруді 
ынталандыру үшін 20 ms ұзақтығында 1,75 kv/см бір мәртелік электр 
импульсі  қолданылды.  Біріктірілген  жасушалар  1  сағат  бойына 
5 мг/мл цитохалазин-В ерітіндісінде өсірілді. Нәтижелі біріктірілген 
эмбриондардың  in  vitro  жағдайында  морулаға  дейінгі  жақсы  да- 
муын қамтамасыз ету мақсатында, құрамында май қышқылдары жоқ 
4 мг/мл БСА бар TALP қондырғысына қойылды.
Қайта  құрастырылған  эмбриондар  бір-бірімен  жақсы  біріге
(50/67;  77,8±13,4%),  белсенді  түрде  бөліне  (26/50;  55,3±21,5%) 
жэне  морула/бластоциста  кезеңіне  дейін  дами  (11/26;  44,3±13,8%) 
бастаған. Алдын ала зерттеулер барысында жарьшып шыққан екі бла­
стоциста олардағы жасушалар санын анықтау мақсатында 5%-гимза- 
мен боялды.  Олардың біреуінде  100, ал екіншісінде 70 жасуша бол- 
ды.  Жақсы  дамыған  11  морула  мен  бластоцисталар  9  реципиентке 
отырғызылған. 40-50 күндері ультрадыбыс арқылы тексерген кезде 4 
реципиенттің (44,4%) буаз екендігі анықталған.  Зерттеу жұмыстары 
жүргізілген  кездердегі  мэлімет  бойынша  буаздықтың  60-күндері 
олардың  біреуі  іш  тастаса,  қалған  малдарда эмбриондардың дамуы 
жалғасып жатқан еді.
34

Өткен  ғасырдың  80-жылдарының  соңы  мен  90-жылдардың  ба- 
сында сүтқоректілердің герминативті жасушаларын қайта бағдарлау 
мүмкіндіктерін  анықтау  мақсатындағы  зерттеу  жұмыстары  кеңінен 
қолға  алына  бастады.  Осы  бағытта  алғаш  рет  Т.  J.  Stewart  жэне 
басқалары  (1994)  эмбрионалды  діңгек  (стволовые)  жасушалары-
эмбриональды
алып
Осы зерттеулер барысында бұл жасушалар желісіне тиісті геномдар 
жыныс жасушалары популяцияларында да табылған еді.
Алайда,  сүтқоректілердің  герминативті  жасушалары  ядро­
сын  тасымалдау  жұмысы  бойынша  жасалынған  алғашқы  тэжірибе 
нэтнжелері  өте  тиімсіз  еді.  Қайта  кұрастырылған  эмбриондардың
тек  1,6-16,3%  бластоциста  кезеңіне  дейін  дами  алған  (Delhaise 
жэне басқалары,  1997;  Heiman жэне басқалары,  1998;  Tsunoda жэне 
әріптестері,  1998).  Үй  қояндарында  клондалған  эмбриондар  им- 
плантацияланбады  (Moens  жэне  басқалары,  1996).  Тышқандарда 
имплантацияланғанымен,  тірі  ұрпақ  туылғанға  дейін  дамымады
(Tsunode  жэне  басқалары,  1989;  Kato,  Tsunode,  1995).  Сиырлар- 
да  қайта  құрастырылған  эмбриондар  имплантацияланғанымен, 
дамудың  ерте  мерзімдерінде (40  күнге дейін)  буаздықтары тоқтады 
(Delthaise жэне басқалары,  1995; Moens жэне басқалары, 1996; Laveir 
жэне әріптестері,  1997).
Дегенмен,  АҚШ-ның  Юта  штатында  1998  жылы  «Жануар­
лар  гендік  инженериясы  жэне  клондау  мэселелері»  тақырыбында 
өткізілген  конференцияда  N.  S.  Stelchenko  жэне  басқалары  (1998) 
40-45  күндік  сиыр  шаранасының  герминативтік  қатпарларынан 
алынған герминативті жасушалар ядросын тасымалдау нәтижесінен 
туьшған бұзау жөнінде хабардар етті.  Ғалымдар өз тәжірибелерінде 
жаңадан  бөлініп  алынған  герминативті  жасушаларын  емес,  ұзақ 
мерзімде  өсіргендерді  пайдаланған  жэне  бастапқы  моруланы  қайта 
клондау (реклонирование) жұмыстарын да жүргізген болатын.
Zakharteheto жэне басқалары (1999) белсендірілмеген оопластарға 
ядроны  тасымалдау  үшін,  жаңадан  алынған  герминативті  жасуша­
ларды  пайдаланған.  Нәтижесінде,  клондалған  эмбриондардың  бла­
стоциста  кезеңіне  дейін  даму  көрсеткіші  38%  жетіп,  тірі  бұзаулар
туылған.
Жануарлардың  денелік  жасушалары  ядросын  реципиенттері 
отырғызу  бағытында  қол  жеткізілген  табыстар,  ауыл  шаруашылык
35

малдарын  көбейту  жэне  сұрыптау  жұмыстарында  алға  қоиылатын 
көптеген  мақсаттарды  орындауга  мүмкіндік  береді.  Келешекте 
ыңғайлы  ооциттер  көзі  мен  суррогатты  аналықтарды  пайдаланған 
жағдайда,  жоғарыда  келтірілген  мысалдағыдай  (Wells  жэне 
басқалары,  1999)  жоғалып  бара  жатқан  эндогенді  тұқымдарды 
сақтап  қалу  үшін  қолданыла  алады.  Сонымен  бірге  бұл  техноло­
гия  трансгенді  хайуандар  алу  жұмыстарының  шығымдылығын 
арттыруға  мүмкіндік  береді  жэне  биомедицина  саласында  да
қолданыла алады.
арналган сурақтар
тапсырмалар
1.  Ағзадан  тыс  жерде  жасушалардың  сақталу  мүмкіндігін  іс  жүзінде
дәлелдеп берген ғалым кім? 
т * )  
j
  \
2.  Tipi  жануарлар  жасушаларын  ағзадан  бөліп  алып,  оны 
in  vitro
жағдайында қажетті жағдайлар жасау арқылы өсіру идеясын алғаш рет
айтқан ғалымды атаңыз. 
..  !'
3.  Зерттеу жұмыстарына «тамшы» эдісін алғаш рет кім ендірді? \jfj{ V у  '
4.  Жасанды орта ретінде эмбрион сүзіндісімен байытылған қан плазма- 
сын алғаш рет пайдаланған ғалым?г^ л * '
5.  Жануарлармен жұмыс жасауда қолданылатын жасушалық биотехно­
логия қандай бағыттардан кұралады? 
.
6.  Жануарлар 
жасушаларын 
будандастыруда 
ёк\
 
жасушаларды
біріктіретін агент ретінде алғаш рет не қолданылды?  ІУ
7.  Қазіргі  кезде  гылымда  жасанды  будандастыруда  (гибридтеу) 
қолданылатын әдістер қандай? 
д
-
і
-  "  \ 
’  1 
.  ’  ,  ' -*• ■4  .
8
.
кезеңдерден
9.  Иньекциялық әдістің орындалу тэртібін түсіндіріңіз.
10. Түраралық агрегациялық эдісі қандай жағдайда қолданылады?
11. Клондау дегеніміз не жэне клондалған жануарларды алудың қандай
әдістері бар?
12. Монозиготалы  жануарларды  алу  әдістемесі  қандай  кезеңдерден 
тұрады?
13. Дисекция эдісі қандай жағдайда қолданылады?
14. Энуклеация әдісі қандай кезеңдерден тұрады?
15.Денелік  жасушаларды  пайдалану  арқылы  клонды  малдар  алу 
мүмкіндігін алғаш рет іс жүзінде дәлелдеген ғадым кім?
16. Бір  эмбрионның ядросын  бірнеше  қайтара клондау арқылы  ядросы
36

тасымалданған көптеген эмбрион алуға қол жеткізілген алғашқы ғалым 
кім?
17. Энуклеацияланған аналық жұмыртқасы дегеніміз не?
18. Алғаш  рет  ірі  қара  малының  монозиготалы  егіздерін  алуға  қол 
жеткізген ғалым?
19. Хайуандарды клондау жұмыстарының ең алғашкы жемісті нәтижесін 
кім және қашан бастады?
20. Ең алғашқы алынған түр аралық химерлі хайуан қандай жануарлар- 
дан алынған?
21.Түр  аралык  гибридті  жануарлар  жасушалардың  негізгі  маңызды 
қасиеттері.
22. Эмбриокультуральдық зерттеулер және олардың негізгі  міндетгерін
атаңыз.
37

ІІ-тарау
2 ЖАНУАРЛАР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫНДА 
ҚОЛДАНЫЛАТЫН МОЛЕКУЛАЛЫҚ 
ТЕХНОЛОГИЯ ЛАР
Молекулалық  технологияның  тірі  ағзаларда  қолданылу  сала- 
сы,  яғни 
молекулалық  биотехнология  —
  жануарлар  ағзасында  жана 
генетикалық  бағдарламалар  алу  мақсатында  тұкымқуалаушылык 
белгілеріне  молекулалық деңгейде  «түзетулер»  енгізу  жұмыстарын 
қамтиды.  Мұндағы  негізгі  зерттеу  нысаны  ретінде  нуклеин
молекулалары) алынады
Швеция
алып
жасушаларынан  бөліп  алып,  оларды  акуыз-ыдыратушы  фермент- 
тер,  протеазалар  көмегімен  ыдыратуы  мүмкіндігін  аныктайды. 
Бұл  жаңалық  нуклеин  тек  қана  акуыздардан  тұратынын  теріске 
шығарды.  Зерттеу  нәтижесінде  нуклеиннің  қышқылдык  касиетінің 
болуы  дәлелденді  де,  оның  аты  «нуклеин  қышқылына»  өзгертілді. 
Нуклеин  қышкылдарының  екі  негізгі  түрі  бар  і  ДНҚ  мен  рибону-
клеин
1.  Молекулалық биотехнология екі бөлімнен кұралады:
Гендік инженерия
 -  тек  қана жекелеген генге  (немесе  гендерге)
қатысы бар. Гендік инженерияның:
алу мен модифи
молекулаларды құрастыру жэне клондау
В)  генотип  банкін  (геном  библиотекасын)  жасактау  негізгі  мін-
деттері
гнетикалык,  трансформация
 — гендерді  тасымалдауга  негіз- 
деледі. Бұл жұмыстардың негізгі міндеттеріне:
A) реципиентке генді ендіру;
Б) трансформанттарды іріктеу мен сараптау;
B) гендер интеграциясы мен экспрессиясы;
Г)  кұнды  затгарды  өндірушілерді  (продуцентгеушілерді)  жэне 
трансгенді хайуандарды жасау жатады.
Мал  шаруашылыгындағы  биотехнологиялық  жұмыстардың 
опынлалү 
петі жогапыла аталган vui элісгёплін (сүпеоовүляиия. кол-
38

дан ұрықтандыру мен эмбрион тасымалдау) тығыз байланыстылығы 
арқылы  жүзеге  асырылады.  Мысалы,  жануарлардың  генетикалық 
тұрғыдан  құнды  эмбриондарын  алу  үшін  көбейтуге  бағытталған 
биотехнологиялық  эдістері  (суперовуляция,  ұрықтандыру  мен  эм- 
брионды  шайып  алу)  қолданылғаннан  кейін,  алынған  эмбриондар 
сұрыптаудан  өткізіліп,  кейіннен  молекулалық  (трансгеноз)  жэне 
жасушалық  (клондау)  микроманипуляцияларына  ұшыратылады. 
Кейіннен  «кұрастырылған»  эмбриондарға 
in  vitro
  жағдайында 
«реанимациялық»  жағдай  туғызылып,  сапалық  белгілері  бо- 
йынша  бағаланғаннан  кейін  (жасушалық  селекция),  соңғы  кезеңі
-   генетикалық  бағалы  ұрпақ  алу  үшін  дайын  эмбрионды  реципи­
ент  аналығының  жатырына  қондырылуымен  (трансплантация) 
аяқталады.
Сонымен,  жасушалық  биотехнология  молекулалық  биотех­
нология  мен  көбею  биотехнологиялары  мал  шаруашылығында 
малдардың  гаметаларында,  эмбриондары  мен  ағзаларында  жинақ- 
талған  биотехнологиялық  қорларын  анықтау  мен  пайдалануға 
мүмкіндік беретін жаңа ғылыми бағыттарының -  эмбриоинженерия, 
эмбриокультура мен эмбриотрансплантацияларыныц пайда болуына 
а л ь т  келді.
Эмбриоинженерияны
 -  генетикалық жагынан  «құрастырылған» 
жэне экономикалық тұрғыдан тиімді тірі ағзаларды алу мақсатында, 
молекулалық  жэне  жасушалық  биотехнологияларыныц  тәсілдерін 
қолдану аркылы  мал  организміндегі  генетикалық ресурстарын  алу- 
дың  мүмкіндіктері  мен  жолдарын  қарастыратын  биотехнологиялық 
эдіс деп қарауға болады.
Эмбриокулътураны
 — жануарлардың гаметасы мен эмбриондары- 
нан  физиологиялық қорларын  алудың мүмкіндіктері  мен жолдарын 
карастыратын жэне олардың тіршілігініц сақталып қалуы мен 
in vitro 
жэне 
in  vivo
  кездерінде  қолайлы  жағдайлар  тудыруға  бағытталған 
мал  шаруашылығында  қолданылатын  биотехнологиялық  әдісі  деп 
айта аламыз.
Эмбриотасымалдау  (эмбриотрансплантация)  —
  бағалы  гено- 
типті  жануарларды  барынша  тез  көбейту  мақсатында,  олардың 
репродуктивті 
жүйесінен 
физиологиялық 
қорларын 
алудың 
мүмкіндіктері  мен  жолдарын  қарастыруға  бағытталған  мал 
шаруашылығында қолданылатын биотехнологиялық әдіс.
39


1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал