Білім және ғылым министрлігі



жүктеу 1.01 Mb.

бет1/9
Дата22.04.2017
өлшемі1.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
7453

ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ
ЯШ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
*
фекшитиж
-'в&ктя*
ДМЙВЙИВИ— iiWMUll 
111
  ним  І Д  ил I А^йШЛ
®^^-ззшшир?*ішиымій®шмаия®имшііівииив*ійііівяи
іРІРДііІЦІРІШ
М<и»^шае<і||іиааіиЩ
Щ
ІЯішВИИИ

КЛ№
Ж ШМтК£ЬІА. Ш
»Ж)ЖШШт
шпяшг'тъ.& тмтж*щшшштштшнщ 
ЩттшштяЩт
іриівіюяаашіі1
! ушщнияим
^ШЩІШ
ДГЯИІ» ЯГ IIГу.Ш tf и|

5
 гшптпні^штайшг •
i%
 mwi
I
D

D F
i. ■
  >LL.Lifl L 
Ш
 Л
A
iMIne
w
ям 
m*
шшШтиМЩ
РЮ
Т-ЭДДИШИИ
н ш м Я ш Я  
«зишчяям*. 
тшяштвт^
м к
■ к м
ш м іи
"<- 
sagra Л*Ж%Ю
#^ ^ •*- 
СИЛІУ^І ^W<1
рйнМмшамк: 
j

/•  daiflMi 
ршнв
*
A
A
A
;  
1 1 1  
_
 
"
 
. . . . .
 
I I И
 
I I
j  '   «* 'Й в “*® *   *  
Я* *  
С  ^*% 
* '   *  
a f *   " ”   *   1  
^ 
■ • *   “  *   *. 
%  •* 
' г~'Я*\ Ш
' • 
1-*  •  
*“   t   *   ■ - 
-  T t l  
^ ■ a  •  t  
r -  
№  ж
^ Ш
И
П
И
И
М
О
Ж
В
Ш
' Т
Е
И
И
З
Т
Ц
М
И
Я
Щ
Г
т  л
и
и
и
щ
п
і С
с ^
И
У
Ю
З
Д
О
Л
І 1  ■
  ! - 1
J   i n
1   >
N
>
»
f l i n
j >
r i f T
~
:
Ъ
і
ЯШШШШШШШШЯШШ  і
Р
Ю
Т
У
і
і
И
  T
j i f l
  I  
i
| L
| I
 

 
і
ц
і
і
і
і
и
и
и
і
 
Й
І



Н
М
 
v
j
c
w

н
н
в
т
н
р
  і
  m
n
 
M
l  1  т
« “
 щ
 , \  
г
г
л
т
е
^
д
 
Ш Щ Ш  
м
и
j t
1
! ^
^
*
^
«
^
Я
1
О
Н
0
»
9
^
л
Ч
В
г
9
9
м
Н
Н
Н
1
Я
В
М
Н
К
1
щШЯШШЯЩШШШвШЯЯЯКШтЯтШЯЯш1 f   ЩшЯ/ҒЩш гЯтя^ШЯШШЯЯШЯШІ ш я/ш ш/ш ш яш
 М
В
В
Н
Н
і
^
І
І
Я
Г
  ^   ‘  
1 1 И
И
> у Г П
Р 1 > 1  
- С  
' Г
  Ғ Ц
^ ^ П
П
Т Т М
Й
Г Г Р  
~Ф~  Г | ~ І   М
~ т   ?  * —
0 С
і І Ь
<
г Л
Р
^ І 5 е і Д
Д
 #
«
Ш
*
^
Г
М
П
9
М

Д
Р
І
1

 






м
а
м
м
м
 
-   1  м
4J  •■  ‘  
'   * 
1  
■ • ■ ■ ь » 1 
-  
*  
'   •   ~   "
Ш
Н
Ш
Н
|   1  —   -   • .   I   1
*
.
^
л
  - r >
_ ~
  .  

i v
-
' '  
■ .
A
^
' v
.
-
- -
  « о а і &
£  
'^ a t e / t f t ^ t S a e g ;

ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ 
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ
X. Ә. Аубакиров
Н.  Н. Әлібаев
М. Д.  Кенжеходжаев
ЖАНУАРЛАР 
БИОТЕХНОЛОГИЯСЫ
Оқулық
Алматы,  2014

ӘОЖ 636(075)_____  
'  T
' J f i A A j f  
:
КБЖ 45/46 я 7 
|  -  §  ЗН & Ж
Қазақстан Респубтікасы Біпт 
және гылым министрлігінің «Оқулық»
республикальщ гылыми-практикалық орталыгы бекіткен
Пікір жазгандар:
Е. 
Байбеков -  ауыл шаруашылығы гылымдарының докторы, профессор; 
д  
Байчүханов —
 ауыл шаруашылығы гылымдарының докторы, ҚР 
Ұлтгық ғьшым академиясынын корреспондент мүшесі.
Аубакиров X. Ә.
А 
91  Жануарлар биотехнологиясы: Окулык. /Авторлар: Аубакиров Х.Ә.,
Әлібаев 
Н. Н„ 
Кенжеходжаев 
М./ -  Алматы: 2014. -  504 б.
ISB N   9 7 8 -6 0 1 -2 1 7 -4 9 1 -5  

щ
  . у  
;
Окулык  жануарлар  биотехнологиясында  қолданылатын  жасушалык техноло- 
I и ял 
ар,  жануарлар биотехнологиясында  колданылатын  молекулалык технология- 
лар,  жануарлардын  кобею  биотехнологиясы,  медициналық  жэне  ветеринарлык 
биотехнология, 
мал азыгы мен малазықтық коспалар дайындау биотехнологиясы, 
суг 
және  ет  өнімдерін  өңдеу  биотехнологиясы,  органикалық  калдыктар  биокон- 
версиясы 
атты 
тараулардан  кұралган.  Кітап  материал дары нда  жогарыда  аталган
салалардың өзекті мәселелері қамтылған. 
л
Соны мен 
біріе 
білімгерлерге 
арналган 
пысыктау 
сұрактары, 
СӨЖ 
такырыгггары  мен тест сұрактары, термин  сөздерге түсініктеме берілген.
Үсынылым  отырган  окулык  Қазақстан  Республикасы  Білім  жэне  гылым 
министрлігінін  тапсырыеы  бойынша  «Жануарлар  биотехнологиясы»  пэнінін 
типтік  оку  багдарламасына  сәйкес  даярланган.  Жогары  жэне  орта  оку 
орындарының  ауыліиаруашылық  биотехнологиясы,  биотехнолог,  биолог,  ми­
кробиолог,  тагам  өнімдері  технологиясы,  зооинженерия,  ветеринарлык  ме­
дицина  мамандыктары  бойынша  оқитын  білімгерлерге,  жас  галымдарга,  мал 
шаруашылыгымен  айналысатын  фермерлер  жэне  биотехнология  өндірісі  сала- 
сында жұмые  істейтін  кэсіпкерлердің  пайдалануына  ар н ал ад ы.
ӘОЖ636 (075) 
КБЖ 45/46 я 7
X. 
Әлібаев Н. п., 
Кенжеходжаев М. Д., 2014 
О
 ҚР Жогары оку орындарынын
ISBN 978-601-2
1
7-49

-5 
кауымдастыгы, 2014
• ГООЯЙ^ц  п п о
* V
 Л 
О
атындағы  П М У-д щ
ш ем ик  С.Бейсембэ
атындағы  ғылыми
ПХАНАСЬ
ров

К ІР ІС П Е
Мал  шаруашылығының  болашақта  дамуы  биотехнологияның 
жаңа  бағыттарының  бастау  көзі  —  геңдік,  жасушалық  инжене­
рия  және  маркер-тәуелді  селекцияларға  негіз  берген  молекулалық 
биология  мен  молекулалық  генетика  салаларының  фундаментал-
ды  жетістіктерін  толыққұнды  пайдаланумен  тікелей  байланысты 
екенд ігі дау тудырмайды.
Жануарлар биотехнологтар үшін үлкен тәжірибелік мүмкіндіктер 
гргенімен, олар ғылыми жэне этикалық жағынан күрделі мәселелер 
тудырады.  Осы  мэселелерді  сэтті  шешкен  зерттеушілер ғылым мен 
жалпы адамзат қоғамының дамуы барысында туындайтын заманауи 
қажеттіліктерді шешу бағытында өз үлестерін қосуда.
Мал  шаруашылығында  трансгендік  жануарларды  жасау  адам- 
затгың  ұзак  тарихында  кездескен  көптеген  қажеттіктерді  шешуге 
әсерін тигізеді. Бүл ең алдымен -  азық-түлік өндіру, дәрі-дәрмек жа­
сау жэне  оларды  жеткілікті  көлемде  алу  мәселелері.  Мысалы,  2005 
жылы жануарлар көмегімен алынған дэрмектер  17,4 миллиард АҚІІІ 
долларын  қүраса,  2010  жылы  бұл  көрсеткіш  21,7  миллиардқа  жет-
кен.
Қазіргі  кезде  мал  шаруашылығында  трансгенезді  іс  жүзінде 
қолданудың  мынадай  маңызды  мүмкіндіктері  қаралуда:  ауыл 
шаруашылығы  өнімінің  сапасын  жаксарту,  ауруларға  төзімділікті 
(иммунитет)  қалыптастыру,  сүтте  жэне  баска  да  биологиялык 
сұйыктықтарда  рекомбинанттық  ақуыздарды  алу,  ксенотрансплан- 
тация  үшін  жануарлардың  генетикалык  модификациясы,  жан­
уарлар  модеддерін  жасау  жэне  т.б.  бағыттар.  Гендік  терапия  жэне
биоөндіріс үшін денелелік жасуша трансгенезін қолдану мәселесі де 
талқылануда.
Трансгендік  жануарлар  маңызды  биохимиялық  жэне  морфо-
қ  касиеттері  боиыі 
Бүл  кейіннен  қалаг
кұралы
кезде дүниежүзінде аз ғана уакыт аралығында трансгенді сиыр, ешкі, 
кой, шошқа жэне үй кояндарының, шамамен 20-ға жуық түрі  жасал- 
ды.  Олар  арқылы  жасушалық  плазминогендік  белсендіпгіш,  моно-
3

клональды  антиденелер,  эритропоэтин,  инсулин  теюгес  өсу  факто­
ры,  интерлейкин,  антитрипсин  жэне  т.б.  бағалы  фармацевтикалық,
ветеринариялык маңызы бар заттар өндірілген.
Қазір трансгендік жануарларды  алуда жаңа бағыт пайда болған.
Гендік  инженерия  жұмыстарында  арнайы  векторларды  пайдала- 
ну,  өзге  гендік  конструкцияны  бүрынғыша,  яғни  генді  зигота  про- 
нуклеусына енгізген  кездегідей барлық жасушаларға емес,  ағзаның 
жекелеген  жасушалық  популяцияларымен  тікелей  ықпалдасуына
мүмкіндік береді. 
j
Соңғы  жылдары  елімізде  ауыл  шаруашылық  жануарларын
генетикалық  сертификаттау  мәселесі  қолға  алынуда.  Шетелдер- 
де  бұған  мемлекеттік  дэрежеде  мэн  беріледі.  Мысалы,  Еуропа  мен 
АҚШ-та жануарларды сертификаттаудың көп сатылы молекулалық- 
генетикалық жүйесі күрылып қолданысқа ендірілген. Генетиктердің 
халыкаралық  қоғамы  (ISAG)  тарапынан  жануарлардың  шығу  тегін 
бақылауға  алудың  молекулалық-генетикалық  жүйесі  ендірілген 
(төлқұжаттандыру). 
Еуроодақ  елдерінде 
қойлардың  Скрепи­
те  сезімталдығын  аныктаудың  міндетті  түрдегі  бағдарламасы 
қабылданған.  Шетелдерде  асыл  тұқымды  малдарға  төлқұжат  алу 
үшін оларды міндетті түрде генетикалық кемшіліктерінің (иммундық 
тапшылығы -  BLAD, омыртқа жотасындағы ауытқушылық -  CVM)
жоқтығына тестілеуден өткізеді.
Қазіргі  кезде  елімізде  ауыл  шаруашылық  жануарларын 
бағалаудын  кешенді  түрдегі  молекулалық-генетикалық  сараптама- 
сы,  генетикалык  модификацияланған  жануарлардың  мониторингі, 
отандық  селекция  нәтижесінде  шығарылған  не  болмаса  шетелдер- 
ден  экелінген  асыл  тұқымды  малдардың  қауіпсіздігін  бағалауцың 
әдістемелерін  жасактау  мен  бекіту,  асыл  тұқымды  жануарлармен 
молекулалык-генетикалық  деңгейде  жұмыс  жасаудың  нормативтік 
кұжаттарын түзу сияқты өзекті мэселелер қолға алынуда.
Биотехнологиялык  селекция  XXI  ғасырда  мал  шаруашылығы- 
ның  дамуында  үлкен  үлеске  ие  болмақ.  Сондықтан  популяциялық 
генетиканың  фундаменталды  мэселелері  болып  табылатын  өзгер- 
гіштік,  тұқым  қуалаушылық  пен  шаруашылық  үшін  маңызды 
касиеттерімен  тікелей  байланысты  сандық  белгілер  арасындағы 
корреляциялық  байланыстарды  анықтау  бағытындағы  ғылыми 
ізденістер өз жалғасын табуы қажет. Осьгадай зерттеулерді трансгенді 
жануарлар  арасында  да,  трансгенді  емес  жануарлармен  салыстыра
4

отырып  жүргізу  абзал.  Ғылым  мен  технологияның  үдемелі  дамуы 
нэтижесінде  жаңадан  туылатын  мүмкіндіктерді  пайдалана отырып, 
сұрыптау жүйесін кешенді түрде ұйымдастыру мэселесі де қолға алы- 
нуы керек. Бүл, өз кезегінде, жекелеген даралардың басымдықтарын 
толықтай  пайдалана  отырып  жануарлардың  үлкен  популяциясына 
эсер  ету  арқылы,  ауыл  шаруашылық жануарларының  генетикалық 
түрғыдан жетілдіруін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
5

БИОТЕХНОЛОГИЯНЫҢ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА 
ҚОЛДАНЫЛУ МҮМКІНДІКТЕРI МЕН НЕГІЗГІ 
БАҒЫТТАРЫ
Жануарлар  биотехнологиясын
  -   молекулалық  жэне  жасуша- 
лық биотехнология эдістерін қолданып, генотипін «түзету» арқылы 
карқынды  өсіп-жетіле  алатын,  резистенттілігі  мен  өнімділік 
касиеттері  жоғары  жануарларды  шығару  тәсщцерін  зерттейтін
ғылым деп айіуға болады. 
<ч  щШ Ш нЩ
Мал  шаруашылығында  биотехнологиялық  эдістердің  қолда- 
нылуына  сүтқоректілерінің  төменде  келтірілген  биологиялық
ерекшеліктері мүмкіндік береді:
1.  Жануарлар  гаметасының 
биологиялық 
банкі.
 
Малдар
гаметасының  биологиялық  банкі  гонадаларында  жинақталған.
• 
і  •
Гаметалардың 
морфогенетикалық 
потенциалының 
мүмкіндігі 
соншалық,  мысалға  алғанда,  жаңа  туылған  ұрғашы  қозының 
аналық  безінде  700  мыңдай  аналық  жұмыртқасы  (фолликулалар) 
болса,  жыныстық  жетілу  кезеңіне  дейін  олардан  12000-86000  дана 
кішігірім  жэне  100-400  дана  аралықтарындағы  ірі  жэне  жетілетін 
аналық  жұмыртқалары  болады.  Ооциттердің  осындай  динамика- 
сы  басқа  да  сүт  қоректілерінің  ұрғашы  жыныстарында  байқалады. 
Еркек  даралардың  аталық  жұмыртқаларында  сперматозоидтардың 
бұдан  да  коп  саны  кездеседі.  Жыныстық  жетілген  мерзімдерінде, 
орта  есеппен,  бір  аталықтан  бөлінетін  сперматозоидтардың  саны 
280-450  трлн.  құрайды  екен.  Осындай  көп  жыныс  жасушаларынан 
табиғи  жағдайда  орта  есеппен  жалғыз  төлді  малдарда  5-10,  ал  көп 
төлділерде  40-80  жұп  гаметалары  (аналық жұмыртқасы  мен  спема- 
тозоидтар) ғана іске асырылады екен.
2.  Эмбриондардың  имплантацияга  дейінгі  дамуы.
  ¥рықтан- 
ғаннан  кейін  эмбрион  зиготадан  гаструла  кезеңіне  (стадия)  дейін 
сүт қоректілердің жыныс  мүшесінде (жатыр түтікшесінде)  біршама 
уақыт  бос  (еркін)  күйде  болады.  Үрықтанған  жерден  (жатыр 
түтікшесі)  имплантацияланатын  жерге  (жатырға)  жеткенге  дейін 
орта  есеппен  шошқаларда  2-3,  қойларда  4-5,  қояндарда  5-7  жэне 
сиырларда  7-8  тэулік  кетеді.  Имплантацияга  дейін  эмбрион  пел- 
люцид  аймағы  (zone  pellucid)  деп  аталатын  биологиялық тұрғыдан 
мықты,  қабықты  болып  табылатын  аналық  жұмыртқасында  дами
6

береді.  Осы  ерекшеліктер  сүт  қоректілер  эмбриондармен 
in  vitro 
жағдайында эртүрлі манипуляциялар жасауға мүмкіндік береді.
3.  Жалгыз  төлді малдарда  бір  аналъщ  жүмыртцасынан  дами- 
тын  егіздердің  туылуы.
  Бір  аналық  жұмыртқасынан  дамыған  егіз- 
дер (үшем немесе одан да көптері сирек кездеседі) -  имплантацияға 
дейінгі  жыныс  мүшесінде  бос  күйде  болған  кезіндегі  пеллюцид 
аймағының 
(zone pellucid)
  бұзылуы  себебінен,  эмбрионның  бөлінуі 
жүзеге  асып,  ажыраған  бөліктер  жеке-жеке  дамуы  нэтижесінде 
пайда  болады.  Мұндай  егіздердің  бастамасы  бір  болғандықтан 
(ұрықтанған  бір  аналық  жасуша),  егіздер  түр-түсі  жэне  барлық 
генетикалық, биохимиялық көрсеткіштері бойынша бір-біріне айны- 
май ұқсайды.  Осындай  ерекшеліктің арқасында асыл  тұқымды  мал 
шаруашылығында өте маңызды көп жасушалы ағзалар деңгейіндегі 
биологиялық көшірмелерді (биокопия) алу мүмкін болды.
4.  Мал  шаруашылыгында  асыл  тұқътды  топ  (ядро)  цұру 
мен  жетілдіру.
  Мал  шаруашылыгында  асыл  тұқымды  мал  тобы 
мен  тұқымы  жақсартылуы  қажет  топтарға  бөлінетіні  белгілі. 
Асыл  тұқымды  малға  жату  үшін  ол  малдардың  дені  сау,  көбею 
қабілеттіліктері  мен  өнімділіктері  жақсы,  қүнды  генотипті  жэне 
ұрпақ  сапасы  бойынша  бағаланған  болуы  шарт.  Биотехнологиялық 
зерттеулерде 
бұларға 
ұрғашы 
донорлар 
мен 
жақсартушы 
аталықтарды  жатқызады.  Асыл  тұқымды  мал  шруашылығындағы 
көбею  үдерістерінде  қолданылатын  терминология  бойынша 
донор 
дегеніміз
  генетикалық  тұрғыдан  бағалы  ооциттер  мен  эмбриондар 
алынатын  үрғашы  дара  болса, 
жақсартушы  атапық
 — үрғашы  до- 
норды  үрықтандыруға  арналған  құндылығы  жоғары  еркек  мал. 
Сондықтан  жоғарыда  аталған  асыл  түқымды  мал  тобының  (плем. 
ядро)  санын  көбейту  мақсатында  донорлар  мен  жақсартушы 
аталықтар белсенді түрде қолданылады.
Тұқымы  жақсартылуы  қажет  мал  тобы  генотипі  бойынша 
қүндьшығы төмендеу болғанымен, физиологиялық жағынан дені сау 
жэне көбею қабілеттіліктері де жақсы болуы қажет.  Бұл топқа реци- 
пиенттер жатқызылады. Осы тұрғыдан алғанда 
реципиент дегеніміз 
құнды  мал  ұрпағын  өз  ағзасында  (жатырында)  өсіруге  арналған, 
генетикалық жағынан бөгде (жат) аналық.
Жалпы  алғанда,  ауыл  шаруашылық  малдарының  биотех- 
нологиялық  мүмкіндіктері  сүтқоректілердің  осындай  биологиялық 
ерекшеліктеріне 
байланысты 
қалыптасады. 
Түрге 
тиесілі
7

биологиялық  ерекшеліктері  тұқымқуалаушылық  арқылы  берілетіні 
белгілі. 
С о н д ы қ т а н , 
биотехнологиялық  мақсатта  пайдалану  үшін 
генетикалық  мүмкіндіктердің  анықталуы 
биотехнологиялық  цор
(ресурс) деп аталады.
Жоғарыда  айтылғандарды  қорнтындылай  келе,  қолданылуына
байланысты  биотехнологиялық  қорды  шартты  түрде  үш  класқа 
бөлуге болады (
1-сурет
):
Молекулалык,
Физиологиялық
Селекциялық
Нуклеин  қышқылдары
Репродуктивті  мүше
Асыл тұқымды  мал 
шаруашылығы
Репликация
Транскрипция
Трансляция
Гормондар 
Г онадалар
Эмбрионалдық даму
Резистенттілік,
•  

ӨНІМДІЛІК,
көбею қабілеттілігі
Имплантацияға
деиінгі даму. 
Тотипотенттілік
р
ДНҚ
рАқуыз
Т рансгенді
жануарлар
Эмбриондар
банкі.
Клондалған
жануарлар
Резистенттілігі 
және өнімділігі 
жоғары  малдар.
Бәсекелестілікке 
қабілетті өнім
1-сурет. 
Малдардың биотехнологиялық қорлары
8

1.  Молекулал 
арқылы көрінеді.
қор
гендердің  құрылымы  мен  қасиеттері
2.  Физиологиялық  қор
гаметалар  банкі, 
имплантация
алдындағы эмбриондар дамуы (тотипотенттілік) арқылы байқалады
3.  Селекциялық  қор 
аса  құнды  мал  тобын 
шығаруға байланысты.
тұқымды  мал 
құру  мен  жа
мал
Жануарлардың
мал
жасушалық биотехнология; 
молекулалық биотехнология; 
көбею биотехнологиясы қолданылады.
мал
міндеттері
бағыт-
жалпы
мағлұматты
1-кесте
Биотехнологияның мал шаруашылыгындагы қолданылу бағыттары 
Мал шаруашылық биотехнологиясының қолданылу багыттары
Жасушалық
биотехнология
Молекул алық
Көбею
биотехнология 
биотехнологиясы
в  а
Зерттеу
аимагы
Жасушаның 
биологиялық мэні
Зерттеу
нысаны
Жануарлар 
жасушасы, шығу 
тегі, гаметогенезі, 
ұрықтануы, 
эмбрионның 
имплантация 
алдындағы дамуы
Геннің 
биологиялық 
мәні 
Шығу тегі 
эртүрлі ДНҚ
Жануарлардың
көбею
қабілеттілігі
Популяцияның
репродуктивті
Vo
жүиесі
9

1-кестенің жалгасы
Мақсат
Жаңа тұқымдық 
белгілері бар малдар
алу
Малдардың 
генетикалық 
бағдарламасын 
молекулалык 
деңгейде түзету
Бағалы генотипті 
малдарды 
қарқынды түрде 
көбейту
Түпкілікті
мақсат
Көп төлді, қарқынды өсіп-жетілуге қабілетті және 
резистенттілігі жоғары мал тобын алу арқылы асыл
тұқымды мал шаруашылығын дамыту
Әдістеме- 
лік мақсат
Жасушалық жэне молекулалык деңгейдегі ғылыми- 
техникалық жетістіктерді қолдана отырып, мал ағзасына
эсер ету мүмкіндіктерін ұдайы арттыру
10

І-тарау

ЖАНУАРЛАР БИОТЕХНОЛОГИЯСЫНДА 
ҚОЛДАНЫЛАТЫН Ж АСУ Ш АЛ ЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
I
жасушаларын ағзадан бөліп алып
қажетті
КА
сын француз ғалымы Клод Бернар (1813-1878) айтқан болатын.\Осы 
ғалымның пікірі  бойынша,  бөлініп алынған жасушалар ағзадан тыс 
жерде  де  өзінің  ішкі  орта  жағдайьш  сақтап  қалуға тырысады  жэне 
неғұрлым жаңа орта жағдайы табиғи ортаға ұқсас болған сайын, бүл 
жасушаның  өсіп-өну  мүмкіншілігі  де  арта түседі.  Бұл  өз  кезегінде,
жасушалардың  өсіп-өнуіне  қажетті  жағдаи  қалыптастырылған  жа- 
санды орта жасап шығару қажеттігін тудырады.
Сәл  кейінірек  У.  Ру  (W.  Roux,1885  ж.)  деген  ғалым  ағзадан тыс 
жерде  жасушалардың  сақталу  мүмкіндігін  іс  жүзінде  дәлелдеп 
берді^  Ол  тауық  эмбрионын  сыртқы  қабықшасыз  тірі  күйінде 
физиологиялық  ертіндіде  бірнеше  күн  сақтай  алған.  Мұнан  кейін 
Жак Леб (Loeb,  1897 ж.) қан сары суы мен плазмасы құйылған про- 
биркада қан жасушалары мен ұлпа бөліктерін сақтауға қол жеткізді.
Льюнгрен  (1898  ж.)  қышқьш  ортада  адам  терісін  сақтап,  оның 
қайтадан реимплантацияға жарамды болатынын көрсетіп берген.
Р.  Гаррисон  (1907  ж.)  алғаш  рет  зерттеу  жұмыстарына  «там- 
шы»  әдісін  ендірдіі Ол  тұңғыш  рет  жабынды  әйнекке  тамызылған 
лимфалық  тромб  сұйықтығына  салынған  жүйке  жасушаларын, 
заттық  әйнектің  ойындысына  (шұңқырына)  беттетіп  қойып,  осы 
камерадағы  жүйке  жасушаларының  өсу  үдерістерін  бірнеше  апта 
бойына бақылаған.
С 
I  Барроуз (1910 ж.) осы эдісті басқа жануарлардың ұлпалық жасу­
шаларын өсіруде қолданды. Бұл ғалым лимфалық тромбтың орнына 
тауық плазмасының тромбасын пайдаланған)
Алексис  Каррель  (1913  ж.)  жасанды  орта  ретінде  эмбрион 
сүзіндісімен  байытылған  қан  плазмасын  пайдаланды.  Мұндай 
қосындымен  байытьшған  жасанды  ортада  ұлпалардың  анағұрлым 
тез өсетінін байқаған. 
(іП  ^   ■  м .
Кейінірек,  зерттеулер  көрсеткендей,^здігінен  пайда  болған  бір 
жасуша ядросында екі ата-анасының да хромосомасы бар гибридтік 
жасушалар өте сирек болса да кездесетіні белгілі болғащ Сондықтан
11

осындай жасушаларды бөліп алып, арнайы орта жасау арқылы олар- 
ды өсіру мүмкіндігі бар екендігі анықталған.
Денелік (сомалық) жасушалардың бірігуі бірнеше кезеңде өтеді. 
Бастапқыда, жасушалар бір-біріне жабысады да, олардың қабықтары 
еріп,  цитоплазмалық  көпірше  пайда  болады.  Жасушалардың 
толықтай бірігуі тұтас бір қабықшаның пайда болуымен аяқталады. 
Сөйтіп, бір немесе бірнеше ядролы жасушалар түзіледі\
1960 жылы арнайы қоректік ортада өсіріліп жатқан тышқанның 
денелік ісік жасушалары бір-бірімен жабысып, тіршілікке  қабілетті 
гибридтер  түзе  алатындығы  ашылды.  Мұны  ары  қарай  зерттеген 
ғалымдар, ядросында қоректік ортада бірге өсірілген екі ата-аналық 
жасушаларының  да  хромосомалары  кездесетін  гибридті  жасуша­
лар, барлық типтердегі жасушалар арасында сирек те болса кездесіп 
тұратындықтарын анықтаған. Арнайы, яғни селективті деп аталатьш 
қоректік орта жағдайын тудыра отырып, бұл гибридті жасушаларын 
бөліп алып өсіруге болады екен.
Сонымен,  денелік  жасушаларын  гибридизациялау  үдерісі 
бірнеше кезендерден тұрады деп  айтсақ болады.  Алдымен жасуша­
лар бір-бірімен жабысады, содан  соң олардың қабықтары бұзылып, 
цитоплазмалық көпіршелер пайда болады. Жасушалардың толықтай 
қосылуы  ортақ  қабықтарының  пайда  болуымен  аяқталады.  Сөйтіп 
екі немесе бірнеше ядролы жасушалар пайда болады.
Гибридтік  денелік  жасушаларының  өздігінен  пайда  болуы  өте 
сирек жүреді. Дегенмен, кейбір факторлардың болуы жасушалардың 
' '   өздігінен  қосылу  жиілігін  біршама  арттырады.  Мұндай  фак­
тор  ретінде  ультракүлгін  сэулелерімен  инактивтендірілген  Сен­
дай  вирусы  бола  алатыны  анықталған.  Сендай  вирусы  арқылы 
жасушалардың  бірігуін  тездете  аламыз.  Осы  вирустың  көмегімен 
эр  түрге,  кластарға  (сүт  қоректілері  +  құстар)  жэне  типтерге  (адам 
+  маса)  жататын  денелік  жасушаларының  гибридтерін  алу  мүмкін 
болған. Осы мақсатта Сендай вирусынан басқа ерекше химиялық зат
-  полиэтиленгликоль да пайдаланылады.
Денелік жасушаларын гибридизациялау әдісі сүтқоректілерінің,
эсіресе  адамдардың  хромосомаларында  гендердің  қай  жерде
орналасқанын,  жай  жасушалардың  қатерлі  ісік  түрлеріне  айна-
лу  (обыр  ауруы)  механизмдерін  білу  жэне  гендердің  атқаратын
қызметтерін басқарып отыру үшін өте қажет.ІДенелік жасушаларын
гибридизациялау арқылы гендік инженерияда өте кең қолданылатын 
зат -  гибридом алынды. [
12

и 
Сонымен
,\жасушалық  биотехнология
  — жасушалармен  әртүрлі 
микроманипуляциялар  жасау  нэтижесінде,  бағалы  биологиялық 
қасиеттері  бар  ағзаларды  алуға  бағытталған  ғылым  саласы^  Жан­
уарлар селекциясында бұл мақсатта пайдаланылатын негізгі зерттеу 
нысаны ретінде ағзаның көбеюге арналған жасушалары (гонадалар)
алынады
Қазіргі  кезде  жануарлар  популяциясымен  жұмыс  жасауда
[н  жасушалық  биотехнология  өз  құрамында  бір-б 
тұратын екі ғылыми бағыттан құралады деп айтуға
лады:

Эмбриокультуралъдық  зерттеулер
  -   бөлініп  алынған  жасу- 
шалардың  (гаметалар  мен  эмбриондар)  тіршілігі  мен  ары  қарай 
өсіп-дамуына  қажетті  жағдайларды  толықтай  қамтамасыз  ету-
ге  бағытталады. 
Эмбриокультуральдық  зерттеулердің  негізгі 
міндеттеріне:
A) гаметалар мен эмбриондарды өсіру (культивирование);
Б) гаметаларды _эксхракорпоралды' ұрықтандыру; 
‘А1-1 ‘ '•?
B) гамета мен эмбриондар банкін жасақтау;
қоректік орталар 
Жасушалык  тех,
багалы,  яғни  генотипі  «құрас- 
:атында  ядро  мен  жасушалық
Жасушалық
жұмыстар
міндеттері
(соматикалық)  жасушаларын
дизациялау); 
Б)клондау
жұмыстары


  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал