Білім беру стратегиялары: ТҰЛҒаны қалыптастыру парадигмасы



жүктеу 5.22 Kb.

бет1/21
Дата12.06.2017
өлшемі5.22 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

БІЛІМ БЕРУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ: 
ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ПАРАДИГМАСЫ
Бiлiктi ғалым, ұлағатты ұстаз, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар 
Академиясының академигi, педагогика ғылымдарының докторы, профессор 
Сыздықов Омар Сыздықұлының 80 жылдық мерейтойына арналған 
Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарының жинағы
www.sdu.edu.kz
22 cəуір, 2016 жыл

Жинаққа Сулейман Демирель атындағы университетінде 2016 жылдың 22 сəуірінде бiлiктi ғалым, 
ұлағатты ұстаз, ҚазССР-ына «Еңбек сіңірген рационализатор», А.Г. Неболсин атындағы Халықаралық 
сыйлықтың лауреаты (Санкт-Петербург), Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының акаде-
мигi, ҚР БҒМ білім беру саласының «Құрметті қызметкері», «Жоғары оқу орнының үздiк оқытушысы», 
педагогика  ғылымдарының  докторы,  профессор  Сыздықов  Омар  Сыздықұлының 80 жылдық  мерей-
тойына арналған «Білім беру стратегиясы: тұлғаны қалыптастыру парадигмасы» тақырыбында өткен 
халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары еніп отыр. Кітапта білім беру мазмұны 
мен кəсіптік-техникалық білім саласының өзекті мəселелері қамтылған. Жинақ ЖОО магистранттары 
мен тəлімгерлерге, жас ғалымдар мен педагогтарға, жалпы ғылыми қауымға арналған.
ƏОЖ 
КБЖ 
Б 
СҮЛЕЙМЕН ДЕМИРЕЛ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ ҒЫЛЫМИ КЕҢЕСІ ҰСЫНҒАН
РЕЦЕНЗЕНТТЕР:
Сейткулов Н.А.  педагогика ғылымдарының докторы, профессор, 
Сулейман Демирель атындағы университетінің 
ғылыми істер жөніндегі проректоры;
Гаипов Д. – педагогика ғылымдарының кандидаты, ассоц. профессор, 
Сулейман Демирель атындағы университетінің 
«Филология жəне педагогика ғылымдары» факультетінің деканы 
ЖАУАПТЫ РЕДАКТОРЫ:
Еркінбай Ұ. – филология ғылымдарының кандидаты, ассоц. профессор, 
Сулейман Демирель атындағы университеті
ТЕХНИКАЛЫҚ РЕКДАКТОРЫ:
Серікбай Ш. – Сулейман Демирель атындағы университеті 
Ғылым департаментінің Бас маманы
БІЛІМ БЕРУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ: ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ПАРАДИГМАСЫ / 
Бiлiктi ғалым, ұлағатты ұстаз, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының 
академигi, педагогика ғылымдарының докторы, профессор Сыздықов Омар Сыздықұлының 
80 жылдық мерейтойына арналған Халықаралық ғылыми-практикалық конференция 
материалдарының жинағы. – Алматы: ???????????, 2016. – 200 бет.
ISBN
ƏОЖ 
КБЖ 
Б

3

4
ӨМІРДЕРЕК
Cыздықов Омар 1936 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс қаласында дүниеге келген. 1963жылы 
Ташкент политехникалық институтын тəмəмдаған.
1959-1963 ж.ж. Кентау Экскаватор зауытында цех бастығы, ал 1963-1969 ж.ж. Ащысай түсті металл 
комбинатында əртүрлі инженерлік қызметтер атқарды.
1969-2005  ж.ж.  Қ.И.Сəтбаев  атындағы  Қазақ  Ұлттық  техникалық  университетінде  оқытушы,  аға 
оқытушы, доцент, профессор болып істеді. Сонымен қатар 1991-2001 жылдары университет кəсіподақ 
комитетінің мүшесі болды.
1974-1979 ж.ж. басшы қызметтер атқарды, соның ішінде, Алматы металл өңдеу зауытының дирек-
торы болды.
1987 жылы Мəскеу болат жəне қорытпалар институтының ғылыми Кеңісінде кандидаттық диссер-
тациясын қорғады. Ал, 2002 жылы Абай атындағы АлМУ-дың ғылыми Кеңесінде докторлық диссерта-
циясын қорғап, 2003 жылдан бастап сол Кеңестің мүшесі болды.
2005 жылдың 1 ақпанынан бастап Сыздықов Омар Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-дың шақыруы бой-
ынша Түркістан қаласына көшті. 2006 жылдың 1 қыркүйегінен «Кəсіптік оқыту технологиясы» кафед-
расының меңгерушісі қызметін атқарды.
2008-2010 ж.ж. Астана қаласында педагогика ғылымдарының докторлық диссертация қорғалатын 
ОД 14.50.09 Кеңес мүшесі болды.
Қазіргі кезде Омар Сыздықұлы елімізде жəне шетелдерде танымал ғалым. Кəсіптік педагогика са-
ласының негізін қалаушылардың бірі. Ол екі ғылым докторын жəне он ғылым кандидатын даярлады. 
О.Сыздықов 300-дей ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 30 оқулық пен оқу құралдары. «Кон-
струкциялық материалдар технологиясы», «Соғу жəне штамптау технологиясы», «Ұсталық штамптау 
өндірісінің цехтарын жобалау» атты қазақ жəне орыс тілдерінде жазылған көлемді оқулықтарын жəне 
«Токарь ісінің негіздері» оқулығының үлкен таралыммен басылуын ерекше атауға болады. Сол сияқты 
Омекең 2000 жылы «Рауан» баспасында алғаш рет жарық көрген қазақша-орысша, орысша-қазақша 
көптомдық  терминологиялық  сөздіктің 7-томының, 2007 жылы  «Мектеп»  баспасында  шыққан  жəне 
2014 жылы екінші рет Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне спорт Министрлігі Тілдерді дамыту 
жəне қоғамдық саяси жұмыс комитетінің тапсырысы бойынша «Қазақстан Республикасында тілдерді 
дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» аясында толықты-
рылып «КАЗақпарат» баспа корпорациясында, Алматы, 2014 жылы жарық көрген Қазақ тілі термин-
дерінің  салалық  ғылыми  түсіндерме  сөздігінің  авторы.  Қазақ  Совет  энциклопедиясы  мен  Қазақстан 
Ұлттық энциклопедияларында О.Сыздықовтың көптеген ғылыми мақалалары жарияланған. 
Сыздықов Омар – техника ғылымдарының 
кандидаты, педагогика ғылымдарының докторы, 
профессор, Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Указымен 
ҚазССР-ына «Еңбек сіңірген рационализатор», 
Халықаралық ақпараттандыру академиясының 
толық мүше-академигі, ҚР Педагогика ғылымдары 
академиясының академигі, А.Г. Неболсин атындағы 
(Санкт-Петербург) Халықаралық сыйлығының  
Лауреаты

5
О.Сыздықов  «ГДР-дің  Дрезден  техникалық  университеті  мен  Алматы  гуманитарлы-техникалық 
университеті  бірлесе  орындап  келе  жатқан  «Совершенствование  профессионально-технического 
образования  в  центрально-азиатских  странах (2008-2013 ж.ж.)»  Халықаралық  тақырыпта  жауапты 
орындаушы ретінде өз үлесін қосуда.
Омар Сыздықовтың ғылыми-педагогикалық еңбектері өз бағасын алуда, олар:
Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Указымен ҚазССР-ына «Еңбек сіңірген рационализатор» Құрметті 
атағының 1970 жылы берілуі. «Еңбек ардагері», ІІІ – дəрежелі Еңбек даңқы төсбелгілерімен марапатта-
луы. ҚР Білім жəне Ғылым министрлігінің Құрмет грамоталарымен 1996 ж., 1999 ж., Қазақстан кəсіпо-
дақтары федерациясының «Құрмет грамотасымен» 2004 жылы марапатталды. Жаңа типтегі оқулықтар 
жазғаны үшін, 2005 жылы А.Байтұрсынов атындағы медальмен марапатталуы жəне оған қоса «Саңлақ» 
автор атағының берілуі. Педагогика саласының А.Г. Неболсин атындағы (Санкт-Петербург) Халықара-
лық сыйлығының Лауреаты атағының берілуі. ҚР БҒМ білім беру саласының «Құрметті қызметкері», 
2006 ж. «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісінің берілуі, 
2008 ж. Қазақстан Жоғары оқу орындары оқытушылары арасында 2009 жылдың «Үздік оқытушысы» 
сертификаты мен төсбелгісінің берілуі.
О.Сыздықовтың  өмірдеректері  Высшая  школа  Казахстан  в  лицах,  Алматы  «Нұрлы  əлем», 1998, 
199-200  б.б.,  Қазақ  энциклопедиясының  Оңтүстік  Қазақстан  бөлімшесі.  Алматы, 2005, 469-бет.  Сол 
сияқты Қ.И.Сəтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің 70-жылдығына арналған та-
рихи кітапта, Алматы, 2006, Қ.И.Сəтбаев атындағы ҚазҰТУ. Ғылыми кітапхана –Алматы-2006.-53 бет. 
жарияланған.
О.Сыздықов осы кезде жұбайы батыр ана Қиғаш Əмірқызы екеуі Алматы қаласында тұрады. Оме-
кеңнің сегіз баласының ішінде үлкен ұлы Бахтияр əскери қызметкер-генерал майор, қалғандары əртүр-
лі қызмет саласында инженер, ғалымдар, дəрігерлер жəне басқа да мамандық иелері.
2014  жылдан  бастап  Омар  Сыздықов  Сулейман  Демирель  атындағы  университетінің  филология 
жəне педагогика ғылымдары факультетінің профессоры.
Syzdykov Omar is a candidate of technical sciences, doctor of pedagogical sciences, 
professor, was deserved as a «Honored rationalizer» of Kazakh SSR, full member-academician 
of the Intern 
 ational academy of informatization, academician of Pedagogical sciences 
academy of RK, laureate of International prize named after A.G. Nebolsin (Saint-Petersburg).
Syzdykov Omar was born in 1936 in Arys, town in the Southern Kazakhstan area. In 1963 he graduated 
from Tashkent Politechnical Institute. 
During 1959-1963 he worked as a foreman at Kentau dredge plant, 1963-1969 carried out different 
engineering activities on Ashsai non-ferrous metals plant.
During 1969-2005 he was a teacher , senior teacher, associate professor, professor at Kazakh Technical 
University named after K.I. Satbaev. And also in 1991-2001 he was a member of a University trade union 
committee.
During 1974-1979 he was a director at Almaty metal making plant.
In 1987 he defended candidate’s dissertation in Moscow Institute scientifi c council. And in 2002 he defended 
doctor’s dissertation at scientifi c council of AlMU named after Abai, and since then he became a member of 
that council.
During 2008-2010 he was a member of dissertations council in Almaty city.
Nowadays Omar Sysdykov is a well-known scientist in our country and abroad. He was a scientifi c supeviser 
of two doctors of sciences and ten candidates of sciences.
Omar Syzdykov is an author of 300 scientifi c work: 30 textbooks and educational manuals- «Technology 
of construction materials», «Technology of forging and stamping», «Design of stamping shops production» 
which were written in Kazakh and Russian, and edition of his textbook «Fundamentals of turner business» 
in large number of copies among them. Moreover, Omar Syzdykov is an author of 7 volume of fi rst Kazakh-
Russian, Russian-Kazakh multi-volume terminological dictionary which was published in publishing house 
«Rauan» in 2000. He is an author of Scientifi c-Explanatory branch dictionary of Kazakh terms which was 
issued in publishing house «Mektep» in 2007, and was issued for the second time in publishing corporation 
«KAZakparat», Almaty in 2014 on request of Ministry of culture and sport, Language development and 

6
social political affairs Committee. Many O.Syzdykov’s scientifi c articles were published in Kazak Soviet 
encyclopedia and Kazak National encyclopedia. 
O.Syzdykov is responsible executor and contributes a lot on International theme «Improving vocational 
education and training in Central Asian countries 2008-2013» which is mutually complied by Dresden 
Technical University of GDR and Almaty Humanitarian Technical University. 
Omar Syzdykov’s scientifi c-pedagogical works are highly appreciated. Namely, he was given a title 
«Honored rationalizer» of Kazak SSR in 1970 by the decree of Supreme Council of Kazakh SSR. Furthermore, 
he was awarded a badge «Еңбек ардагері» and ІІІ – degree badge «Еңбек даңқы». In 1996 and 1999 he was 
awarded the «Certifi cates of Honor» of The Ministry of Education and Science of RK. In 2004 he was awarded 
a «Certifi cate of Honor» of Federation of Trade Unions of the Republic of Kazakhstan. In 2005 he was awarded 
a badge named after A. Baytursynov for writing a new type of textbooks and given a «Саңлақ» title. He is a 
laureate of International prize in the fi eld of pedagogy named after A.G. Nebolsin (St. Petersburg); «Honored 
fi gure» of the Ministry of Education and Science of RK; in 2006 the badge «For merits in development of 
science of the Republic of Kazakhstan» ; in 2008 the certifi cate and badge «Best professor» of 2009 among 
university professors in Kazakstan.
Sources about O.Syzdykov’s biography: High School, Kazakhstan in persons, Almaty » Radiant 
World»,1998, 199-200p; South Kazakhstan division of Kazakh encyclopedia, Almaty ,2005,469p; Also from 
the historical book devoting to the 70 anniversary of the Kazakh Technical University named after K.I.Satbaev, 
Almaty, 2006; KTU named after K.I.Satbaev, Scientifi c library, Almaty,2006, 53p;
Presently, O.Syzdykov and his wife, mother heroine Kigash Amirkyzy, live in Almaty. Among his eight 
children his elder son Bakhtiyar is a general major, others are in different areas –engineers, scientists, doctors.
Since 2014, Omar Syzdykov is a professor at the Faculty of Philology and Pedagogical Sciences of 
Suleyman Demirel University.

7
БІЛІМ БЕРУДІҢ МАЗМҰНЫ МЕН ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
PROSPECTS AND CONTENTS OF EDUCATION

8
ҰЛТТЫҚ ДƏСТҮР – МƏДЕНИ ҚАТЫНАС РЕТІНДЕ 
Абдрашева Б.Ж.
соц.ғ.к., əлеуметтік жұмыс жəне 
əлеуметтік педагогика кафедрасының доценті 
Михалькова О.А.
п.ғ.к., доцент, Е.А.Бөкетов атындағы 
Қарағанды мемлекеттік университеті
Тəуелсіздікті иелегенен бергі жылдардың ішінде Қазақстан ішкі жəне сыртқы саясаттағы белсенді 
қадамдарымен,  ел  экономикасын  өрге  басуындағы  батыл  қимылдарымен,  игі  бастамаларымен  бүкіл 
əлемге танылды. 
Қазіргі Қазақстан қоғамында əлеуметтік-экономикалық қатынастар жүйесі барлық салаларда түбе-
гейлі өзгеріске ұшырап, жаһандану қоғамындағы тұрпайы нарықтық қатынастардың əсерімен қалыпта-
суда. Сондықтанда əлеуметтік рөлдер мен əлеуметтік мəртебелердің (статустардың) құндылықтарының 
өзгеріске ұшырауына қоғам ойлана қарауы керек. Технологиялық даму мен жиілеп кеткен реформалар 
қоғамдық дағдарыстар жағдайында адамдар арасындағы тəртіп пен моральдық талаптар дисфункцияға 
ұшырай бастайды. Демек, ұлттық дəстүрді əлеуметтік институт ретінде зерттеу жəне талдау арқылы 
өркениетті елдер арасындағы əдет-ғұрыптардың əлеуметтік-рухани мəртебесін əлемдік деңгейге дейін 
көтеріп, рухани құндылықтарды да жаңғырта отырып мəдениетіміз бен өркениеттілігімізді айқындау.
 
Ұлттың өткен тарихы мен дəстүрлі рухани-дүниетанымдық көзқарастарын қайтадан жандандыру 
процесі қазіргі заманға сай батыстық өркениеттік құндылықтар мен үлгілерді жаппай жөн-жосықсыз 
қабылдау үрдісімен қатар жүруде. Ұлттық дəстүр дегеніміз – сол ұлтты құрайтын халықтардың ата-ба-
баларының халық болып қалыптасу жолындағы бүкіл өмір тəжірибесі арқылы сан ғасырлар бойы жи-
нақтап,  тіршілік  тізгінінен  өткен,  бір  жүйеге  келтірілген  өмір  сүрудің  əлеуметтік  талабы  мен  қатал 
тірліктің қағидалары қорытқан, уақыттың өзі бекітіп берген əлеуметтік заңдылығы.
Белгілі бір ұлттың адамзат өркениетінің ортақ өрісіне шығып, дамып жетілуі де, құлдырап төмен ке-
туі де осы заңдылықтардың сақталуы мен бұзылуына тікелей байланысты. Дəстүр бұзылған жерде ха-
лықтың əлеуметтік бірлігі де бұзылады, ұлт бір-біріне жат болып, жатсыну, мəңгүрттену басымдылық 
танытып, ұлттың идеялық тірегі əлсірейді. 
Тоталитарлық  кезеңде  жаппай  үрдіс  алған,  ескінің  көзі  деп  саналған  дəстүрлердің,  қазіргі  техно-
логиялық  ақпараттану  қоғамындағы  əлеуметтік  экспектациялық  рөлін  анықтау  жəне  олардың  мəде-
ни-құндылықтары  арқылы  қазіргі  кезеңдегі  эгалитарлық  (саяси-идеялық  ағым)  идеясын  айқындауда 
өзекті мəселелер ретінде көтеріліп отыр. 
Əлеуметтік  қарым-қатынас  заңы  бұқаралық  іс-əрекеттің,  сондай-ақ  адамдардың  қызметі  арқылы 
жүзеге  асатын  əлеуметтік  құбылыстардың,  процестердің,  қоғамдық  өмірдің  сан  алуан  салаларының 
арасындағы  объективті  қайталанатын  тұрақты  жəне  себеп-салдарына  байланысты.  К.  Маркс  пен 
Ф.  Энгельстің  пікірінше, «Əлеуметтік  қарым-қатынас  қоғамдағы  диалектикалық  қайшылықтар  да-
муының ең жоғарғы сатысы, ол əлеуметтік қауым жəне индивидтердің мүдделерінің қарым-қатынас 
тенденцияларының үндеуімен сипатталады. Адамдардың түсініктердің пайда болуы, ойлауы, рухани 
қарым-қатынасы мұнда əлі де олардың материалдық іс-əректінің тікелей туындысы болып табылады. 
Белгілі бір халықтың саясат, заң, мораль, дін, метафизика т.б. тілінен көрінетін рухани өндіріс жөнінен 
де осыны айту керек. Адамдар өздерінің түсініктерін, идеяларын т.т. жасаушылар болып табылады»- 
деп көрсеткен.
Əлеуметтік қарым-қатынастың əртүрлі элементтері арасында істестік, қайшылық жəне топтың күрес 
қатынастары  болуы  мүмкін.  Адамның  бүкіл  рухани  дүниесі,  оның  адамдардың  қарым-қатынасында 
ғана пайда болады. Қарым-қатынас процесінде адамның тек қана жеке басы ғана жетілмей, олардың 
санасының қалыптасуына гуманистік салт-сананың əсері де тиіп («жылу жинау», «асар», «енші беру», 
«ерулік»)  қатынасын  қалыптастырумен  қатар  əдептілік-имандылық  қатынастағы  салт-сана  «сəлем 
беру», «сəлем салу», «үлкеннің жолын кеспеу», «сөзді бөлмеу», əлеуметтік нормалардың талаптарына 
сəйкес келіп отырған. Əлемдік озық өркениеттердің, таңдаулы елу елдердің қатарына аяқ басқан Қа-
зақстанда уақыт талабы да жоғары, сондықтан халқымыздың мəдени, тарихи, əлеуметтік мұралары мен 
рухани құндылықтарын зерттеу күн тəртібіне қойылып отырған өзекті мəселе. Қазақстандық рухани 
жүйенің  бүгіні  мен  келешегі  оның  кешегі  дəуірінде  жинақталған  рухани  мұраларын  талдай,  танып 
білумен, мойындаумен жəне қадірлеумен байланысты. 
Еуропалық ақыл-ой өзі түсінбеген құбылысты артта қалған өркениетке жатқызады. Оның қолдан 
жасаған  категориялар  қатынасы  көшпелі  əлемін  түсіндіре  алмайды  да,  түркі  мəдениетін  алқашқы 
қоғамдық құрылыстың жүйесіне зорлап тықпалайды. Өйткені еуропалық рационализм көшпелілік ға-

9
рыш кеңістігінде салақтап бос қалады. Көшпелілік ғарыш кеңістігі ат шаптырым кең, еуропалық пай-
ым көш шеңберін толғамымен толтыра алмай қиналады, мұндай деңгейде байытылған басқа категория 
қажет [1]. 
Халықтық салт-дəстүрдің қай уақытта қалыптасқандығы белгісіз, бірақ, əр халықтың салт-дəстүрі 
өзінше қайталанбас, ерекше айшықты да өрнекті əлем. Халықтың атадан балаға көшіп, жалғасып жəне 
дамып отыратын тарихи əлеуметтік, мəдени-тұрмыстық, кəсіптік, салт-сана, əдет-ғұрып, мінез-құлық, 
тəлім-тəрбие жəне рухани іс-əрекеттің көрінісі дəстүр арқылы танылады [2]. Адамзат тарихы талай-та-
лай рет астан-кестен боп өзгерді, талай түрлі төңкерістер, əлеуметтік-экономикалық толқулар болды, 
бір  формацияның  орнына  келесі  бір  формация  келіп,  бір  мемлекет  күйреп,  орнына  жаңа  мемлекет 
тұрып жатты. Халықтың тұрмыстық өзгешеліктері, салт-дəстүрлерінің негізі əлі де бұзылмай, өзінің 
біртуар бітімін сақтап келеді. Салт-əр ұлттың, халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлт-
тық құрылым ерекшелігіне сəйкес ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған ғұрыптар тұғыры-
ның негізі- салт ретінде қалыптасқан. Ол ұлт үшін өмір, қоғам заңы болып негізделіп сана, құндылық, 
тəрбие, тіршілік ережесі ретінде ел зердесіне рухани байлық, құндылық, тағылым, өнеге тəжірибесін 
құрған. Бұл талаптар мен ережелерді халық бұлжытпай орындаумен бірге оны құрметтемеген, сақта-
маған адамдарды сол халықтық заң негізінде жазалап та отырған. Демек, салт-дəстүр қазақ үшін бұлжы-
мас заң десек те болады. Мысалы: той, наурызкөже, қыз ұзату, қонақасы, шашу, ерулік т.б. ата салты-
мыз болып саналады. Оны қолдану мен дəріптеуді ғұрып дейміз [2, 75 б.]. Қазақтың өмір салты, өнер 
салты, тарихы, мəдени мұрасы оның ел арасындағы тəлімдік, өнегелік, гумандық халықтық қызметі 
де əлеуметтік қатынас принципі жəне құралы бола алады. Ұлттық дəстүр сол ұлттың құрамына кірген 
халықтардың салт-дəстүрін, əдет-ғұрпын бойынша сіңіре отырып, өзіне тəн ерекшелікпен дамып, сол 
ұлттың негізіне, моральдық-этикалық болмысына айналады. Оның ұлттық дəстүр аталуының мəні де 
осында. Бұл ретте оны, яғни ұлттық дəстүрді белгілі бір ірі құрылыстың іргесінің суға шайылып, желге 
мүжіліп, небір дауыл соққысына шыдап, құламауын қамтамасыз ететін берік іргетаспен салыстыруға 
болады. Өйткені, кез келген ұлттың замана дауылдарына төтеп беріп, кезеңдік саясат ағымдарының 
иіріміне түсіп кетпей, халықтық бірлігін, ұлттық тұтастығын сақтап қалуы үшін де ұлттық дəстүр қа-
жет болса, дəл қазіргі жаһандану саясаты кезіндегі ұлттың ұлттығын дəйектеп тұрар белгілерін айқын-
дайтын ұлттық дəстүр тағы да қажет. Адамның адамшылығын сақтап қалған да салт-дəстүр. Ұлттың 
өткен  тарихы  мен  дəстүрлі  рухани-дүниетанымдық  тұғырларын  жаппай  қалпына  келтіру  қазіргі  за-
манға  сай  озық  батыстық  өркениеттік  құндылықтар  мен  жаңашылдықтарды  жаппай  жөн-жосықсыз 
қабылдау үрдісімен қатар жүреді. 
Əдет-ғұрып қазақ халқының өмір бойы қалыптасқан таным, ұғым, əдеп, əдет, салт-дəстүрлерінің 
айқындалған, заңды күші бар ел таныған, мойындаған жолы ерте жасалған. Ол ұлттық болмысы мен 
мінезінде, жадында ата-баба ұлы істерінің жақсы үрдісін сақтау жəне оны дамытуды көздеген, мақсат 
еткен.  Мұны  ғұрып  дейміз [2, 75 б.].  Халқымыз  оны  қадірлеп  құрмет  тұтқан.  Бұл  əдеттен  айныған-
дарды түзейтін де жол тапқан. Сөйтіп халқымыздың өзі ұлттық тəлім, үлгінің осындай бірегей заңын 
жасап қалдырған. Мұндай ғұрыптың адам санасы мен тəрбиесіне қосқан үлесі, ықпалы өте зор болды. 
Жалпы халық та, ұлт та өзара туыстық, этникалық, психологиялық жəне əдет-ғұрып ерекшеліктерімен 
белгіленіп, айшықталатындығы белгілі. Ел ішінде мұны сақтап, ұрпақ санасына сіңіріп отыратын ақ-
сақалдар мен билер, ел ағалары, қажы, білгірлері, шешендері болған. 
Қазіргі  кезеңде  халық  мемлекеттік  əлеуметтік  құндылықтар  арқылы  қоғамдық  көзқарастарды  қа-
лыптастырса, ұлттық мəдениетіміздің озық үлгілерін игеріп, ұлттық дəстүрімізді қайтадан жаңғыртып, 
қоғамдық ортадағы, трансформацялау кезеңіндегі келеңсіз жайттардың алдын алу. 
Бүгінде Қазақстан Республикасымен көршілес жəне алыс шалғайдағы кейбір мемлекеттердің ара-
сында  жиі  кездесіп  отыратын  əлеуметтік  проблема  этникааралық  қақтығыстардың  орын  алуы,  діни 
экстремистік көзқарастардың етек алуын есепке ала отырып, мұндай көзқарастар көп ұлтты Қазақстан 
халқы үшін жат ұғым, себебі жергілікті халықтың зиялылық пен ізгіліктің, кісілік, адамдық, жомарттық 
пен дархандылығы оның салт-санасы мен əдет-ғұрпында екендігін дəлелдеуге тырыстық.
Əр түрлі жағдайлармен қазақ елін мекен еткен, ұлт өкілдерінің өзіндік тату тəтті ғұмыр кешуі, бір 
біріне құрметпен қарауы ел ішіндегі əдеттен озбайтын, ешкімді шешттетпей, сыртқа тепеуінің сыры – 
ұлттық дəстүрдің сақталуы мен ұлттық салт-санасында қалыптасуында екенін көріп отырмыз.
 
Пайдаланған əдебиеттер тізімі:
1. Дидар Амантай. Қазақ табиғаты айнасы //Ақиқат. – Алматы: 2002. – 26-32 бб.Қазақтар: көпшілікке арналған 
тоғыз томдық анықтамалық.
2. Кенжеахметұлы С. Ұлттық əдет-ғұрыптың беймəлім 220 түрі. – Алматы, Санат, 1998. – 255 б.
3. Қозыбаев М. Өркениет жəне ұлт. – Алматы, 2001. – 227 б.

10
4. Молдабеков Ж. Қазақтанудың бүгінгі мен ертеңі //Ақиқат. – №4. – 2002. – 21 б. 
5. Абдрашева  Б.Ж.  О.Бөкей  шығармасындағы  ұлттық  дəстүр.  Вестник  КГЮУ. 2011.-№12.–С.14-21.Серия 
«Философия, социология, политология». 
6. Қозыбаев М. Өркениет жəне ұлт. – Алматы, 2001. – 227 б.
ПРАКТИКА СOЦИAЛЬНO-ПЕДAГOГИЧЕСКОЙ РAБOТЫ 
С ДЕЗAДAПТИРOВAННЫМИ ДЕТЬМИ В OБЩЕOБРAЗOВAТЕЛЬНOЙ ШКOЛЕ
Абдрашева Б.Ж. 
к.соц.н., доцент, Карагандинский государственный 
университет им. Е.А. Букетова
Тасымова С.Б.
магистрант, Карагандинский государственный 
университет им. Е.А. Букетова
В школе дети выполняют определенные обязанности, в то время как учитель дает направление обу-
чающему и воспитательному процессу. Но не все учащиеся выполняют требования учителя, есть среди 
них  дезадаптированные  школьники.  Школьная  дезадаптация – это  совокупность  таких  признаков  в 
поведении  ребенка,  которые  свидетельствуют  о  несоответствии  его  психофизиологического  и  соци-
ального поведения требованиям школы. В различной педагогической литературе понятием «школьная 
дезадаптация» определяют любые затруднения, которые могут возникнуть у детей в процессе их обу-
чения в школе. 
Под школьной дезадаптацией наиболее продуктивным необходимо понимать невозможность обу-
чения и адекватного взаимодействия ребенка с окружением в условиях, предъявляемых данному кон-
кретному  ребенку  той  индивидуальной  микросоциальной  средой,  в  которой  он  существует [1]. Ис-
следования дезадаптированных групп детей и подростков (Б.Н.Алмазов, С.А.Беличева, Г.Ф.Кумарина, 
И.А.Невский и др.) позволяют однозначно утверждать, что у истоков появления проблем дезадаптации 
в большинстве случаев лежат проблемы, связанные с неуспешностью ребенка в основном виде дея-
тельности – в учении [2].
Проявления школьной дезадаптации у детей делится на 3 компонента:
Поведенческий компонент, проявляется трудно корректируемыми нарушениями поведения ребен-
ка, такими как несоблюдение дисциплины, пренебрежения школьными правилами. ·
Когнитивный компонент, проявляется в неспособности ребенка успевать за обучением, в отстава-
нии от одноклассников в учебе. 
Эмоциональный компонент проявляется в негативном отношении к учебе, учителям, однокласс-
никам [3].
Проявляться  школьная  дезадаптация  может  у  абсолютно  здоровых  детей.  Зачастую  ее  симптомы 
не приводят к нарушению успеваемости, но могут привести к тяжелым межличностным конфликтам. 
Такие дети испытывают постоянный страх перед школой. Да, они учатся успешно, поведение их может 
быть безупречно, но в психологическом плане они все время находятся в состоянии дискомфорта. В 
результате могут появиться различные психосоматические расстройства. Эти нарушения носят психо-
генный характер, имеют прямую связь со школой и возникают в результате ее влияния на формирова-
ние личности ребенка. 
Термин «aдaптaция» упoтребляется, с oднoй стoрoны, для хaрaктеристики урoвня приспoсoбленнo-
сти челoвекa к услoвиям среды. С другoй стoрoны, aдaптaция выступaет кaк прoцесс приспoсoбления 
личнoсти к меняющимся услoвиям. Вaжнo видеть взaимный хaрaктер aдaптaции челoвекa и тoй среды, 
с кoтoрoй oн вступaет в регулятивные связи в труде и жизни.
Шкoльнaя  дезaдaптaция  –  несooтветствие  сoциoпсихoлoгическoгo  и  психoфизиoлoгическoгo 
стaтусa  ребенкa  требoвaниям  шкoльнoгo oбучения, oвлaдение  кoтoрыми  стaнoвится  зaтруднитель-
ным  или  в  крaйних  случaях  невoзмoжным.  В  результaте  пoявляются  «педaгoгически  зaпущенные» 
несoвершеннoлетние, неуспевaющие и склoнные к кoнфликтaм. Кaк прaвилo, рaзличные пoступки и 
aсoциaльные прoявления у них oбъясняются не незнaнием, непoнимaнием или неприятием oбщепри-
нятых  мoрaльных  и  прaвoвых  нoрм, a неспoсoбнoстью  тoрмoзить  свoи  aффективные  вспышки  или 
прoтивoстoять влиянию oкружaющих (aффективный и вoлевoй урoвни) [4].
Педaгoгически зaпущенные несoвершеннoлетние при сooтветствующей психoлoгo-педaгoгическoй 

11
пoддержке мoгут быть реaбилитирoвaны в услoвиях шкoльнoгo учебнo-вoспитaтельнoгo прoцессa.
Ключевыми фaктoрaми реaбилитaции дoлжны стaть дoверие, oпoрa нa пoлезные интересы, связaн-
ные не стoлькo с учебнoй деятельнoстью, скoлькo с будущими прoфессиoнaльными плaнaми и нaмере-
ниями, a тaкже перестрoйкa нa бoлее эмoциoнaльнo теплые oтнoшения с учителями и oднoклaссникaми.
Сoциaльнaя дезaдaптaция – бoлее высoкaя степень дезaдaптaции, хaрaктеризующaяся aсoциaльны-
ми прoявлениями (сквернoслoвие, курение, дерзкие выхoдки) и oтчуждением oт oснoвных институтoв 
сoциaлизaции – семьи и шкoлы. Oтчуждение сoциaльнo зaпущенных несoвершеннoлетних oт семьи и 
шкoлы  привoдит  к  зaтруднениям  в  прoфессиoнaльнoм  сaмooпределении,  зaметнo  снижaет  усвoение 
ценнoстнo-нoрмaтивных предстaвлений, нoрм мoрaли и прaвa, спoсoбнoсть oценивaть себя и других с 
этих пoзиций, рукoвoдствoвaться ими в свoем пoведении. 
Многие родители и воспитатели считают, что ребенок готов к поступлению в детский сад, когда он 
может сам себя обслуживать и его распорядок дня приближен к детсадовскому. Но следует учитывать 
и такие моменты, как разлука с матерью, установление контактов с другими детьми и взрослыми, до-
статочно сложные и не всегда понятные для ребенка правила поведения и общения. Если ребенок не 
имеет навыков к самообслуживанию, но психологически готов к более широкому кругу общения, чем 
домашний, то он гораздо быстрее и безболезненнее адаптируется в новых условиях, чем ребенок, име-
ющий навыки самообслуживания.
Сoциaльнaя  прoфилaктикa  (предупреждение,  превенция) – деятельнoсть  пo  предупреждению  сo-
циaльнoй прoблемы, сoциaльнoгo oтклoнения или удержaнию их нa сoциaльнo терпимoм урoвне пoсред-
ствoм устрaнения или нейтрaлизaции пoрoждaющих их причин. Прoфилaктикa нaпрaвленa нa предoтврa-
щение вoзмoжных физических, психoлoгических или сoциoкультурных кoллизий у oтдельных индиви-
дoв и «групп рискa»; сoхрaнение, пoддержaние и зaщиту нoрмaльнoгo урoвня жизни и здoрoвья людей; 
сoдействие им в дoстижении пoстaвленных целей и рaскрытии их внутренних пoтенциaлoв.
Выделяют три урoвня сoциaльнoй прoфилaктики: 
1. Oбщесoциaльный урoвень (oбщaя прoфилaктикa) предусмaтривaет деятельнoсть гoсудaрствa, oб-
ществa, их институтoв, нaпрaвленную нa рaзрешение прoтивoречий в oблaсти экoнoмики, сoциaльнoй 
жизни, в нрaвственнo-духoвнoй сфере и т. п. Oнa oсуществляется рaзличными oргaнaми гoсудaрствен-
нoй влaсти и упрaвления, oбщественными фoрмирoвaниями, для кoтoрых функция предупреждения 
преступнoсти не является глaвнoй или прoфессиoнaльнoй. Сoциaльнoй прoфилaктике пoсвящен, нa-
пример, Федерaльный зaкoн Рoссийскoй Федерaции «Oб oснoвaх системы прoфилaктики безнaдзoрнo-
сти и прaвoнaрушений несoвершеннoлетних».
2.  Специaльный  урoвень  (сoциaльнo-педaгoгическaя  прoфилaктикa)  сoстoит  в  целенaпрaвленнoм 
вoздействии нa негaтивные фaктoры, связaнные с oтдельными видaми oтклoнений или прoблем. Устрa-
нение или нейтрaлизaция причин этих oтклoнений oсуществляется в прoцессе деятельнoсти сooтвет-
ствующих субъектoв, для кoтoрых прoфилaктическaя функция является прoфессиoнaльнoй.
3.  Индивидуaльный  урoвень  (индивидуaльнaя  прoфилaктикa)  предстaвляет  сoбoй  прoфилaктиче-
скую  деятельнoсть  в  oтнoшении  кoнкретных  лиц,  пoведение  кoтoрых  имеет  черты  oтклoнения  или 
прoблемнoсти. Нaпример, в Федерaльнoм зaкoне «Oб oснoвaх системы прoфилaктики прaвoнaрушений 
несoвершеннoлетних»  индивидуaльнaя  прoфилaктическaя  рaбoтa oпределяется  кaк  деятельнoсть  пo 
свoевременнoму выявлению несoвершеннoлетних и семей, нaхoдящихся в сoциaльнo oпaснoм пoлo-
жении, a тaкже пo их сoциaльнo-педaгoгическoй реaбилитaции и (или) предупреждению сoвершения 
ими  прaвoнaрушений  и  aнтиoбщественных  действий.  В  зaвисимoсти  oт  стaдии  рaзвития  прoблемы 
прoфилaктикa бывaет нескoльких видoв: рaнняя прoфилaктикa, непoсредственнaя прoфилaктикa и т.п.
В сoциaльнoй прoфилaктике нуждaется все нaселение, и прежде всегo люди, вхoдящие в «группы 
рискa». Oднaкo пoдхoды к этим кaтегoриям людей рaзличны, кaк рaзличны прoгрaммы сoциaльнo-прo-
филaктическoй рaбoты в случaях кoнкретных прoблем и ситуaций рискa.
Профилактика школьной дезадаптации – залог успешного обучения в школе. Проблема школьной 
дезадаптации является междисциплинарной областью взаимодействия в реадаптационном процессе, 
предметом внимания целого ряда специалистов, работающих в образовательном учреждении. И в этом 
смысле следует выработать, принять и руководствоваться простой парадигмой: нет главенствующего 
фактора в происхождении школьной дезадаптации, нет соответственно и специалиста, всегда и в пер-
вую очередь ответственного за ее происхождение или устранение; и лишь принятие равнозначности 
роли и ответственности различных специалистов в принципе с акцентированием роли и ответственно-
сти того или иного из них в каждом индивидуальном случае школьной дезадаптации и на каждом ее 
этапе может сделать продуктивной работу по ее профилактике и коррекции. 
Школьный психолого-медико-педагогический консилиум на основе комплексного подхода осущест-

12
вляет такое междисциплинарное взаимодействие. Организация взаимодействия специалистов различ-
ного профиля в процессе преодоления школьной дезадаптации в рамках школьного ПМПк строится 
исходя из этапов этого процесса: предварительная диагностика, первичная и углубленная диагностика, 
комплексная реабилитация и завершающий, собственно реадаптационный этап.
Проблема школьной дезадаптации требует базовых методологических оснований. Наиболее значи-
мой в теоретическом и гуманитарном, личностно-ориентированном подходе, который наиболее полно 
корреспондируется с эмоционально-личностной концепцией образования, является социально-психо-
логическая концепция школьной дезадаптации. 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал