Бүгінгі санда: Демография дем бере бастады Кинодағы пірім – Абдолла Қарсақбаев



жүктеу 0.96 Mb.

бет3/11
Дата09.03.2017
өлшемі0.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

– Енді «Дүние жүзі қазақтары қауымдас-

ты ғының»  зіңіз жетекшілік етіп жүрген 

облыстық филиалының тыныс-тіршілігінен 

хабардар етсеңіз... 

– Біздің қауымдастық  лемнің қазақтар 

тұрып жатқан 40-тан астам мемлекетімен 

ұдайы байланыс жасап, ынтымақтаса қызмет 

етеді. Негізгі міндетіміз – шет елдердегі 

қандастарымыздың мәдени-рухани ой-

рісін дамытуға ықпал ету, білім, мәдениет 

және іскерлік бизнес саласында байланыс 

жасау, мемлекеттік тілімізді, тәрбиелік 

тағлымы зор ұлттық салт-дәстүрлерімізді 

меңгеруіне ықпал ету. Осы мақсатта кіші 

құрылтай, д ңгелек үстел, конференция, 

нер фестивальдары ұйымдастырылып, 

ткізіледі.

Қазіргі күнде Қазақстанның тоғыз об-

лысында қауымдастық филиалдары жұмыс 

істейді. К ріп отырсыз, халықаралық 

мәртебеге ие бұл ұйымның қызмет ауқымы 

те үлкен. Сол себептен басшылық аппаратта 

отырған санаулы қызметкерге облыстардағы 

филиалдар тарапынан қолдау-к мек қажет. 

сіресе, елімізбен шекаралас Ресей Феде-

рациясында,  збекстанда, Қырғызстанда 

және Түрікменстан, Тәжікстан, Иран 

мемлекеттерінде тұратын қазақтармен 

тікелей байланысқа облыстардағы фи-

лиалдар шығып тұрса ж н болар еді. 

Қынжыларлығы сол – қауымдастықтың 

орталық аппаратынан б лінетін болмашы 

қаржы облыстық филиалдардың қажетін 

толық  тей алмайды. Осыны ескеріп, Үкімет 

арнайы қаулы қабылдап, жергілікті бюд-

жеттен қаржы б лінуіне, филиалдардың 

штаттық құрылымын ұлғайтуға мүмкіндік 

жасаса дейміз. Біз мемле ке тімізді құрайтын 

тұрғылықты қазақ ұлтынан қолда барды ая-

мауымыз керек деген ойдамын.

– Сіз – екі бірдей елдің Жазушы лар 

одағына мүшесіз. Шығарма шы лығыңыз, 

отбасыңыз жайында не айтасыз?

– Аллаға шүкір, бойға дарыған ақындық 

нерім арқылы біраз аймаққа мәлім бол-

дым. Баспалардан әр жылдары «Жүрегімнің 

шуағы», «Тұмар», «Тау домалап, тас құлап», 

«Алтын с з», «Ақ жаңбыр», «Жүрегімнің 

жарқылы ең» деген жыр кітаптарымды 

шығардым, оқырман пікірі жаман емес. 

йелім Нағима Сәдуақасқызымен жа-

расты тірлік кешіп, бір ұл, алты қыз 

тәрбиелеп  сірдік. Алды еңбекке араласты, 

немерелердің шуақты күлкісінен нәр алып 

келеміз.

ңгімелескен 

Жанғабыл ҚАБАҚБАЕВ,

Қазақстан Республикасы ақпарат

саласының үздігі 

Ақт бе облысы

БӘРЕКЕЛДІ!

САЙЫС


заңда қазақ даласында  мір сүріп жатқан барлық 

азаматтардың тең құқықтығы, бірлігі, достығы – 

ортақ мемлекетіміздің дамуының, гүлденуінің негізі 

болып жарияланды.  Республикада мемлекеттік 

билік біртұтас. Ол заң шығарушы, атқарушы және 

сот тармақтарына б лінеді. Тәуелсіздік жылдарда 

екі палаталық парламенттің бірнеше  сайлауы  тті. 

Содан бергі жылдар ішінде ұйғыр халқының үш 

кілі Марс Батталов Сенаттың, Мурат Ахмадиев 

және Шахимардан Нурумов Мәжілістің депутаты 

болып сайланды. 

Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың баста-

масымен 1992 жылы 14 желтоқсанда Алматыда 

Қазақстан халықтарының алғашқы үлкен кон-

ференциясы  тті. Онда Елбасы бірінші рет жаңа 

қоғамдық институт – Қазақстан халықтарының 

Ассамблеясын құру туралы ұсынысын ортаға 

с а л д ы .   1 9 9 5   ж ы л ы   1   н а у р ы з д а   Қ а з а қ с т а н 

халықтарының Ассамблеясы (ҚХА) құрылды 

(ол 2007 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясы 

болып  згертілді). ҚХА-ның жетекшісі лауазы-

мына Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 

бірауыздан сайланды. 2008 жылы ҚХА туралы заң 

қабылданды. 

Қазақстандық ұйғырлардың мемлекетіміздегі 

ұлтаралық татулық және достықты одан әрі нығай-

туда қосып жүрген үлестері зор. Біз заманның 

демо кра тиялық  згеруіне ілесіп, әртүрлі қоғам дық 

негіздегі ұйымдарды  мірге әкелдік. Бұл жұмыс-

тардың басында халқымыздың к рнекті азамат-

тары Қуддус Ғожамияров, Ғожахмет Сәдвақасов, 

Махмут Абдрахманов, Давут Исиев, Турған 

Тохтәмов, Коммунар Талипов, Анвар Һажиев 

және де ондаған ұлтжанды, отансүйгіш тұлғалар 

тұрды. Мәдениет орталықтары жан-жақты жұмыс 

атқаруда. Еліміздегі барлық аудандық, қалалық 

және облыстық мәдениет орталықтарының басы 

біріктіріліп, республикалық Ұйғыр этномәдени 

орталығы құрылды. Орталықтың жемісті жұмысы 

Елбасының  Алғыс хатымен  атап  тілді. Ұйғыр 

этно мәдени орталығы құрамында жаңа институт 

– Жігіт бастары кеңесінің  құрылуы да  жағымды 

жаңалық.

Қазақстанда қалыптасқан саяси тұрақтылық, 

экономикалық даму, ұлттардың  зара татулығы 

бүгін әлемде «Қазақстан үлгісі» ретінде ауызға 

алынып, үлгі ретінде зерттелуде. Қазақстан 

ұйғырлары да жан-жақты ізденудің нәтижесінде 

мемлекетіміздің дамуына  здерінің үлесін 

қосуда. Бүгінгі таңда елімізде ұйғыр тілінде білім 

беретін 63 мектеп бар.  13 ұйғыр мектебі  және 

31 аралас орта мектептерде  ұйғыр сыныптары 

бар. Мектептерде 16 мың бала  з ана тілінде 

білім алуда. Жаркент педколледжінде бастауыш 

ұйғыр мектептерінің мұғалімдерін даярлау б лімі 

бар. Шығыстану ғылыми-зерттеу институтының 

жанындағы Ұйғыртану орталығында оннан аса 

ұйғыр ғалымы халқымыздың тарихына, тіліне, 

әдебиеті мен  неріне байланысты ғылыми 

жұмыстармен айналысуда. Жалпы, бүгінгі таңда 

Қазақстанда 20-дан аса ғылым докторы, 100-

ге жуық ғылым кандидаты мемлекетіміздің, 

сонымен қатар ұлтымыздың даму жолында 

әр түрлі салаларда белсенді жұмыс атқаруда. 

Ұлттық мәдениетіміздің алтын бесігі болған 

Ұйғыр театры мен «Уйғур авази» газеті де бұл 

саптың алдыңғы қатарында келеді. Келешек-

те де сондай болатынына сенім мол. Себебі 

тәуелсіз Қазақстанда ұлттың дамуы үшін барлық 

мүмкіншілік бар. Қысқасы, рухы биік, еңбегі 

ерен, бірлігі мығым Мәңгілік Ел болу үшін бізде 

барлық жағдай жасалған. Тәуелсіздіктің туын 

желбіретіп, тұғырын нығайтқан біздің тарих 

алдында  жүзіміз жарқын! Біздің тірегіміз – 

тәуелсіздік, тілегіміз – тұрақтылық, ұранымыз 

– бірлік! Сондықтан барды бағалап, жоқты жа-

сай білген жасампаз жұртымыздың к к байрағы 

әрдайым биікте желбіресін!



Шәмшидин АЮПОВ, 

 «Уйғур авази» 

газетінің бөлім 

редакторы, филология 

ғылымының 

кандидаты, Қазақстан 

Республикасы 

Президенті 

стипендиясының 

иегері

1991 жылы 29 тамызда, әлі Кеңес Одағы рес-

ми ыдырамай тұрып, Қазақ ССР Президенті 

Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Семей атом 

полигоны жабылды. Сонымен қатар бүкіл дүниеде 

атом сынақ алаңдарын жабу әрекеті тез жүргізіле 

бастады 1996   жылы СУАР-дағы «Лобнор» полиго-

ны жабылды. Елбасының бұл қадамы тәуелсіздікке 

бет бұрған игі қадамынан дерек береді және ол 

сондай-ақ халықаралық мағынаға ие бастама еді. 

Сол жылы 10 желтоқсанда Нұрсұлтан Назарбаев 

зінің шешімімен Қазақ ССР-ін Қазақстан Респу-

бликасы деп  згертті, 16 желтоқсан күні  «Қазақстан 

Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» 

Заңына қол қойды. 

Дүниежүзі мемлекеттерінің Қазақстан 

тәуелсіздігін әлемдік деңгейде мойындауы 

тікелей Нұрсұлтан Назарбаевтың абыройымен 

байланысты. Қазақстан 1992 жылы 30 қаңтарда 

Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық 



4

№40 (1350) 

6 – 12 қазан 

2016 жыл


АНА ТІЛІ

Мемлекеттік тілді менсінбей, оған Кеңес заманындағыдай көзқараспен қарау – қазір «сән» 

емес. Сонда да кейбір өз қазағыңның ескі идеологиядан есін жия алмай, тәуелсіздік жылда-

рында туған ұрпақтың тілін орыстандырып отырғаны қынжылтады. Ана тілінде сөйлеспейтін 

отбасында өскен кез келген ұл мен қыз балабақшада да, мектепте де ұлтын сүйіп жарытпай-

ды... Біз осындай кереғарлықтармен күресіп жүрген тіл жанашырларының бірі, Ш.Шаяхметов 

атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директо-

ры Ербол ТІЛЕШОВТЫ әңгімеге тартқан едік...

Тәуелсіздік тұсындағы қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтудегі ең үлкен 

нәтиже – қазақ мектептерінің еселеп көбеюі. Егер 1991-1992 оқу жылында қазақ 

тілінде барлық оқушылардың 28 пайызы ғана оқыса, қазір бұл көрсеткіш 70 

пайызға жуықтады. Осы қыркүйек айында 1 сыныпқа барған оқушылардың 89 

пайызы қазақ мектебін таңдапты. Яғни, бұл дегеніңіз – мемлекеттік тілге деген 

қажеттіліктің өскеніне дәлел. Асылы, біздің елімізде мемлекеттік тілге қатысты 

қордаланған мәселелерді күндердің күнінде қазақ халқының табиғи өсімі 

есебінен демографияның өзі-ақ шешетіні айқын аңғарылып келеді.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық 

университетінің қазақ тіл білімі 

кафедрасының ұйымдастыруымен 

«Үштілділік жағдайында қазақ тілін оқыту 

әдістемесі» атты дөңгелек үстел өтіп, онда 

қазақ тілін оқыту әдістемесі қазақ тілінің 

болашақ бағдарын айқындау  мәселелері сөз 

болды.   

Оқыту әдістемесін қалай жетілдіреміз?



ТƏУЕЛСІЗДІК ЖƏНЕ ТІЛ

Бағдарлама 

талабына сай атқарылды

Жыр мүшәйрасы өтеді

болмауы. Сол себепті әрбір ата-ана баласына 

білім беруден бұрын ұлттық тәрбие беруге 

к ңіл б лсе екен. Кез келген ата-ана бала-

сымен қазақ тілінде с йлесіп, баланың қазақ 

тілін меңгеруіне жағдай жасаса, тіл мәселесі 

күн тәртібінен  зінен  зі-ақ түсіп қалар еді. 

зірше кейбір ағайындар балаларын ана тілінен 

алыстатып,  зге тілді мектептерге апаруда. Бұл 

– үлкен адасушылық!  з елінде баланың  зге 

тілде оқуының келешекте қандай әлеуметтік, 

психологиялық  згерістерге әкелетінін 

мұндай ата-аналар толық ұғынбауда. Мектеп 

оқулықтарына келсек, бұл салада кемшіліктер 

жалпы к лемі 488 бет анықтама с здік жарық 

к рді. Осы анықтама с здікте «Кісі аттарының 

жазылуымен байланысты ережелер», «Кісі 

аттары мен фамилиялардағы қосымшалардың 

жазылуы» және «Қазақ есімдерін орысша 

транскрипциялаудың принцип тері» атты 

ереже-нұсқау берілген. Сонымен қатар Пре-

зидент Нұрсұлтан Назарбаевтың 1996 жылғы 

2 сәуірдегі «Ұлты қазақ азаматтардың тегі мен 

әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді 

шешу тәртібі туралы» №2923 және 2012 жылғы 4 

ақпандағы №265 Жарлығы шыққандығын айта 

кеткіміз келеді.  рбір азамат  зіне, баласына 

құжат алғанда осы Жарлықтың орындалуын 

талап еткені абзал.

– Таяуда ғана сіздер «Tilalemi.kz» порталы 

мен ономастикалық «Atau.kz», терминологиялық 

«Termincom.kz», орфографиялық «Emle.kz» сайт-

тарын аштыңыздар. Солардың маңыз дылығына 

және  зіңіз басқарып отырған орталықтың қазіргі 

жұмысына кеңірек тоқталып  тсеңіз...

– Қазақстан Республикасы Президенті нің 

2011 жылғы 29 маусымдағы №110 Жарлы-

ғымен бекітілген Қазақстан Республика-

сында тілдерді дамыту мен қолданудың 

2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік 

бағдарламасында мемлекеттік тілді үйрету 

үдерісіне жаңа ақпараттық технологиялар-

ды енгізу мақсат етіп қойылған болатын. 

Осы мақсатты шешуде интернет ресурстарын 

іске қосудың маңызы жоғары. Мемлекеттік 

бағдарламаның аталған талабын сапалы 

деңгейде орындау үшін интернет-портал ашы-

лып, бүгінгі таңда аса  зекті мәселе болып 

отырған ономастикалық, терминологиялық

орфографиялық электрондық қорлар құрылды. 

Тіл порталының іске қосылуы мемлекеттік тілді 

үйретудің тиімді әдістерін таратуға, еліміздегі 

орталықтардың жұмыстарын үйлестіруге, 

жалпы қоғамның тіл саласында белсенділік 

танытуына мүмкіндік туғызады. Порталдың 

қолданылу аясын кеңейту мақсатында алдағы 

уақытта күнделікті ақпараттар легімен алмасып 

отыратын жаңалықтар және қоғамға қажетті 

терминдерге қатысты екі блок үш графикада 

беріледі (кирилл, латын, араб). Бұл қолданушы 

оқырмандардың санын арттырады, мемлекеттік 

тілдің насихатталу ауқымын кеңейтеді. 

Енді Орталықтың негізгі жұмысына 

тоқ талар болсақ, біздің қызметкерлер «Қа-

зақстан Республикасында Тілдерді дамыту 

мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған 

мем лекеттік бағдарламасын» жүзеге асы-

ру барысында жоспарлы түрде еңбек етуде. 

Орталықта мемлекеттік тілді үйрету және 

насихаттау барысында республикалық дең-

гейдегі іс-шаралар ұйымдастырылып, озық 

т ә  ж і р и б е л е р д і   е н г і з у г е ,   и н н о в а ц и я л ы қ 

әдістемелерді таратуға бағытталған жоба-

лар жүзеге асырылды. Сондай-ақ, ұлттық 

мәдени бірлестіктердегі жексенбілік мектептер 

арқылы этнос тілдерін және мемлекеттік тілді 

оқыту курстарын ұйымдастыруға мемлекеттік 

қолдау к рсету, аталған мектептердің қыз-

метін әдістемелік жағынан қамтамасыз ету 

мақ сатындағы жұмыс түрлерін де орталық 

қызметкерлері ұйымдастырып жүр. Үкімет 

жа нындағы Республикалық терминоло-

гия комиссиясына қарауға ұсынылған тер-

миндерге, атауларға, жеке с здерге, с з 

тіркестеріне және басқа да лингвистикалық 

сипаттағы жобаларға лингвистикалық са-

раптама жасау да орталық ғалымдарының 

еншісінде. Сонымен қатар, мемлекеттік 

тілдің р лін арттыру мен тіл саясатының 

м а қ с а т - м і н д е т т е р і н   қ а л ы п т а с т ы р у ғ а 

бағытталған «Терминологиялық хабаршы», 

«Ономастикалық хабаршы», «Тіл және қоғам» 

альманағы, «Туған тіл», «Балапан» журналдары 

басылып шығарылады.



–  ңгімеңізге рахмет!

ңгімелескен 

Еркеғали БЕЙСЕНОВ,

«Ана тілі» газетінің меншікті тілшісі

АСТАНА


Ғ.Мелдешов ел Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай 

Қазақстан халқы тілдері фестивалі аясында  ткізіліп жатқан 

жұмыстар туралы баяндап, олардың барлығы тілдерді да-

мыту үшін  Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту 

мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік 

бағдарламаның мақсатына сай ұйымдастырылып келе 

жатқанын айтып, биылғы фестиваль мемлекеттік тілді 

дамыту үдерісіне жаңа ақпараттық технологияларды 

енгізу мақсатында «Tilalemi.kz» порталы және «Atau.kz» 

ономастикалық, «Emle.kz» орфографиялық, «Termincom.

kz» терминологиялық электрондық базалары ашылғанын 

тілге тиек етті. «Тіл әлемі» порталының «Atau.kz» 

ономастикалық, «Emle.kz» орфографиялық, «Termincom.

kz» терминологиялық сайтының іске қосылуы интернет 

кеңістігіндегі тілдік контенттің к беюіне, оны қолда-

нушылар санының артуына,  мемлекеттік тілді қашықтан 

үйренушілер қатарының  суіне кеңінен мүмкіндік жасап, 

тіл саласындағы  зекті де  ткір мәселелерді талқылауға 

мүмкіндік берді» деді Ғ.Мелдешов.

Сонымен бірге 16 қыркүйекте мемлекеттік қызметші 

жастар арасында ұйымдастырылған «Тіл шебері» 

республикалық байқауы  тті. Соңғы уақыттарда Абай 

шығармашылығын насихаттау арқылы қазақтың тілі мен 

әдебиетіне, мәдениетіне деген басқа этнос  кілдерінің 

ықыласын арттыру әрі еліміздің бірлігін нығайту 

мақсатында мемлекеттік тілді меңгерген жастары ара-

сында дәстүрлі «Абай оқулары» республикалық байқауы, 

қазақ тілінде оқитын жастардың арасында орыс тілін 

оқуға деген құлшынысын жандандыру, риторикалық 

дағдыларын дамыту, с йлеу мәдениетінің деңгейін 

арттыру, орыс тілін еркін меңгерген дарынды жастар-

ды насихаттау және оларға қолдау к рсету мақсатында 

«Ой сана» орыс тілі білгірлерінің байқауы, сондай-ақ 

К ркемс з оқу шеберлерінің Оралхан Б кей атындағы 

ХVІІІ республикалық байқауы  ткізілді.

Ақбота ИСЛ МБЕК

Фестивальдің мақсаты – шетелде тұратын отан-

дастарымызбен  мә де ни  және  рухани,  сондай-ақ  білім 

саласындағы байланысты дамыту және олардың 

ұлттық әлеуетін арттыру. 

Шара аясында «Алматы – тәуелсіз дік тің алтын 

бесігі» атты жыр мүшәйрасы, тер мешілер сайысы және 

сурет к рмесі  ткізіледі. 

Ф е с т и в а л ь ғ а   Қ а з а қ с т а н   Р е с п у б л и к а  с ы н ы ң 

Президент  кімшілігінің, Мә де ниет және спорт 

министрлігі Тіл дерді дамыту және қоғамдық-саяси жұ-

мыс комитетінің  кілдері, депутаттар, республиканың 

барлық  ңірлерінен орал мандар, зиялы қауым, БАҚ 

кіл дері, 20-дан аса елде тұратын қазақ диас парасының 

50-ге жуық  кілі және сту денттер қатысады.

Жиын соңында салтанатты марапаттау рәсімі және 

гала концерт  ткізілетін болады. Жеңімпаздар ақшалай 

сыйлық тармен  марапатталады. 



Молдахмет БЕЛЕС

– шаш етектен! Жаратылыстану пәндерінің 

табиғи танымда емес, аударма мәтіндері арқылы 

берілуі, қазақ әдебиеті оқулықтарындағы тым 

консерваторлық мазмұн оларды қайтадан 

қарауды талап етеді. Мектептегі әдебиет пәнінің 

р лі  те күшті. Қазақ әдебиеті – тек к ркем 

шығармалармен ғана таныстырмайды. Сол 

к ркем мәтіндер арқылы жас ұрпақ ұлтының 

барша болмысымен, дүниені қабылдау және 

оны бағалау ерекшелігімен табысады. Бұл –  те 

ұлы миссия! Осыны әдебиет орындайды десек, 

ең алдымен мектептегі әдебиет оқулықтарының 

мінсіз болмағы керек.  зірше  з басым әдебиет 

оқулықтарынан баланы үйіретін жаңалықтан 

г рі, оны қызықтырмайтын қасаңдықты к п 

байқаймын. Жоғары оқу орындарына келсек, 

мұнда да шешімін күтіп жатқан мәселелер 

жетерлік. Айталық, «Қазақ тілінің стилис-

тикасы», «К ркем мәтін талдау» сияқты 

пәндердің оқулықтары ескіріп, жаңаша 

сипаттағы нұсқасын күтуде.  дебиетке келсек, 

біз әлі сонау  ткен ғасырдың 60-80 жылдарында 

жазылған оқулықтармен оқытудамыз. Мұндай 

оқулықтарда жаңа к зқарас, тың ғылыми 

әдіснама қайдан болсын?! Осындай себептер, 

айналып келгенде, заманға сай мамандар 

дайындауға б гесін болады. « дебиеттануға 

кіріспе», « дебиет теориясы» әлі күнге дейін 

бір автордың бір кітабымен оқытылады. Оның 

зі сол 60-жылдардың аяғы, 70-жылдардың 

басында жазылған еңбек.  дебиетті оқытудың 

құрылымы – әдебиет тарихын дәуірлеуге 

тікелей қатысты екені түсінікті. Осы реттен 

келсек, қазір қолданыстағы әдебиет тари-

хын дәуірлеу кестесінің жасалғанына 60-70 

жыл болды. Одан бері әдебиет тарихының 

қаншама жасырын беттері жария болды, қанша 

қор қосылды, бірақ бізде бәрі баяғыдағыдай 

ескіше. Қазір магистранттар мен докторанттар 

дайындаудамыз. Қазақ тілі мен әдебиеттен 

оларға арналған тілдің, әдебиеттің ғылыми 

әдіснамасын меңгертетін жұқа кітапша да 

Д ңгелек үстелді әл-Фараби атындағы 

ҚазҰУ қазақ тіл білімі кафедрасының профес-

соры, филология ғылымының докторы Анар 

Салқынбай жүргізіп отырды. Басқосуды ашқан 

филология және әлем тілдері факультетінің 

деканы, профессор  . бдиманұлы қазақ тілін 

сапалы оқыту күн тәртібіндегі мәселе екенін

сондай-ақ баланың тілді жақсы дәрежеде 

меңгеруі отбасылық тәрбиеден екенін айтты. 

 А.Салқынбай қазақ тілін оқыту әдістемесіне 

ерекше назар аударылуы қажеттігін, әсіресе 

қазақ тілін ғылым тіліне айналдыруда кешенді 

әдістер қолданылуы тиістігіне ерекше назар 

аударды. Мемлекеттік мәртебесі бар қазақ 

тілінің ғылым тіліне айналуы оны дамытудың 

басты қағидасы. Сондықтан қазақ тілін қазақ 

б лімдерінде ғылым тілі ретінде оқыту  зекті 

болып табылатынына тоқталды. Сонымен 

қатар қазақ тілін оқытудың тиімділігін арттыру 

ж нінде  з ой-пікірін ортаға салды. 

Мемлекеттік тілді дамыту инс титутының 

бас директоры Бижомарт Қапалбек балалар-

дың с здік қоры жайында с з қозғады. 

«Ғалым дардың зерт теуі бойынша, бес жастағы 

дайындалған жоқ. Ескі сүрлеу, ескі сарын. 

Осыдан білікті мамандар қалай дайындалмақ?!

– Орысшасы сауатты, қазақшасы «сақау» 

жар намалар мен нысан атаулары да ұлт жанашыр-

ла рының намысына тиіп жүр ғой...

– Дұрыс айтасың. Қазақ тілінің қолданыс 

аясын кеңейтудегі үлкен бір мәселе – күнделікті 

мыңдаған, тіпті миллиондаған адамдар оқитын 

жарнама тіліндегі сауатсыздық. Оның себебі, 

бізде бизнес тілінің мемлекеттік тілде болма-

уынан. Еліміздегі нарық саласы жаппай қазақ 

тілінде с йлегенде ғана жарнама дұрысталады 

деп ойлаймын. Бұл арада қоғамның, азамат-

тар дың белсенділігі қажет-ақ. Қазақ тілі – тіл 

комитетінің, басқармалардың ғана тілі емес, 

бәріміздің ортақ тіліміз! Сондықтан сон-

дай сауат сыз жарнамаларды к ргенде біздің 

ағайындар жолай сыншылық танытпай, сол 

нысанның иесіне, басшысына, қызметкеріне 

қате жарнама ж нінде айтса немесе тіл 

басқармаларына ескертсе, бұл сала барлық 

болмаса да, біраз қатесінен арылар еді. Жалпы 

жарнама саласында ғана емес, тілге қатысты 

барлық салада жаппай сұраныс пен қажеттілік 

орнаса, мемлекеттік тілдің қолданыс аясы 

бүгінгіден де ауқымды болары анық.



– Енді  зіміздің аты-ж німізге келсек... 

Мәселен, Халыққа қызмет к рсету орталығының 

мамандары «елімізде қазақ есімдерінің қалай жа-

зылуы нақты құжатпен бекітілмеген» деген уәж 

айтады. Сондықтан к біміздің т лқұжатымыз 

орыс тілінде толтырылса, қазақшаланған аты-

ж ндердің  зі қате жазылған. Неге?

– Құжаттардағы кісі аттары, әке аты мен 

фамилиялар кезінде орыс орфографиясына 

негізделгендіктен, қазақ тілінің дыбыстық 

ерекшеліктерін толық сақтай алмады. Осы-

дан келіп, кісі есімдері мен әке аты және 

тегін жазуда к птеген қателер жіберілді. Осы 

олқылықтарды жою мақсатында бірқатар 

еңбектер жасалғанын, атап айтқанда, 1988 

жылы «Қазақ есімдері. Казахские имена» атты 



 Ербол Ердембекұлы, Тәуелсіздік алған 25 

жылдан бері елімізде мемле кеттік тілге қатысты 

қыруар жұмыс атқарылып жатқаны рас. К бінің 

басы-қасында  зіңіз де белсенділік танытып 

жүрсіз. Осы тұрғыдан келгенде қандай нәтижені 

баса айтар едіңіз?

–  рине, 25 жылда ел  мірінде сан түрлі 

жаңалықтар болды. Ең бастысы, қазақ 

елінің тәуелсіздігі бекіді, бізді әлем таныды. 

Қазақ тілі Конституциямызда мемлекеттік 

тіл ретінде айқындалды.  Ата Заңдағы: 

«Орыс тілі ресми түрде» қолданылады деген 

тіркес бұл тілді мемлекеттік тіл деңгейіне 

к термейді. Сондықтан кейбір ағайындардың 

орыс тілін «ресми тіл» деп с йлеуін, жазуын 

рескел қателік деп санаймыз. Еліміздегі 

тілдерді қолданудың реті мен барысы 1997 

жылғы 11 шiлдеде қабылданған «Қазақстан 

Республикасындағы тiл туралы» Заңында 

нақты бекітілді. Осы заңның 4-бабында: 

«Мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл 



аумағында қоғамдық қатынастардың барлық 

с а л а с ы н д а   қ о л д а н ы л а т ы н   м е м л е к е т т і к 

басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс 

қағаздарын жүргізу тілі. Қазақстан халқын 

топтастырудың аса маңызды факторы болып 

табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – 

Қазақстан Республикасының әрбір азаматының 

парызы» деп анық к рсетілген. Сондықтан 

әрбір азамат қазақ тіліне берілген осынау 

мүмкіндікті толық пайдалануы қажет. Бұл – әрі 

азаматтық міндет, әрі борыш! К п ағайындар 

әлі күнге дейін  зінің қазақ баласы ретіндегі 

осындай құқығы мен табиғи парызын ұғынбай 

жатқаны тағы бар. Тәуелсіздік тұсындағы қазақ 

тілінің қолданыс аясын кеңейтудегі ең үлкен 

нәтиже – қазақ мектептерінің еселеп к беюі. 

Егер 1991-1992 оқу жылында қазақ тілінде 

барлық оқушылардың 28 пайызы ғана оқыса, 

қазір бұл к рсеткіш 70 пайызға жуықтады. 

Осы қыркүйек айында 1 сыныпқа барған 

оқушылардың 89 пайызы қазақ мектебін 

таңдапты. Яғни, бұл дегеніңіз – мемлекеттік 

тілге деген қажеттіліктің  скеніне дәлел. 

Асылы, біздің елімізде мемлекеттік тілге 

қатысты қордаланған мәселелерді күндердің 

күнінде қазақ халқының табиғи  сімі есебінен 

демографияның  зі-ақ шешетіні айқын 

аңғарылып келеді.  лбетте, тіл саласында 

шешімін күтіп жатқан түйткілді мәселелер бар. 

Мұндай мәселелердің к бісі «Тiлдердi қолдану 

мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» 

ауқымында шешілетін болар.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал