Бүгін абайтану ғылымына адам кел мей жатыр. Талантты жастар аяқ бас пайды



жүктеу 0.72 Mb.

бет1/7
Дата01.02.2017
өлшемі0.72 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

ИӘ

– Бүгін абайтану ғылымына адам кел-

мей жатыр. Талантты жастар аяқ бас пайды. 

Олай болатын себебі, бі лімді жас тарды 

келтіруге  ын та лан ды ратын  тетік  жоқ,  келгісі 

келетін  өрен дер дің  ғы лыммен  ай налысып 

жүріп, тұрмы сы мен «көгеретін» жері де 

жоқ. Алатын ақ шасы мардымсыз, кан  ди-

дат  тардың жалақысы – 50 мың тең генің 

ай 


наласы. Сонда мұндай үлкен ғы 

лым 


жолына, жағдай жасалмаса, кім келеді?! 

Мә се лен, біз дәл қазіргі күні абайтану ба-

ғы тын дағы ғылымға адам іздеп та ба алмай 

отырмыз. Бүгінгі таңда Абай тану ғылыми-

зерттеу орталығы бар. Биыл осы ор талықты 

институтқа  ай нал дыр мақ  ние тімізді  жүзеге 

асыр мақ шымыз. Бірақ жас ғылымы жоқ 

болса, ондай инс титуттың келе ше гі қалай 

болмақ? Рас, ондай инс ти тут қа ақша ала-

тын адамдар келуі мүм кін, бірақ жұмыс 

істейтін адамдар кел мей жа тыр. Сондықтан 

да алдағы уақытта қам 

дан 

басқа бол-



майды.  

ЖОҚ 

– Мәселенің екі қыры бар. Бірін ші ден, 

Абай даналығы ислам құн ды лы ғымен ті ке-

лей байланысты. Шын Абай ды тану үшін 

ис лам  тарихынан,  ис лам  фи ло со фия сынан 

танымымыз ба рынша жетік болуы шарт. 

Ендеше, абай танудың ендігі келешегі мұ-

сыл ман дық  тәрбие  алған,  ис лам нан  ха ба ры 

бар  әрі  ақын  фи ло со фия сын  мең гер ген  ға-

лым дармен  тікелей  бай ла ныс ты.  Мұндай 

жеткіншек ғалымдар жоқ емес, исламдық 

құн ды лық тарды  бойы на  терең  жинаған, 

асыл  іліммен  су сын даған  талантты  жастар 

өсіп келе жа тыр. Араб тілін, ислам құн ды лы-

ғын мең герген жастар баршылық. Осы тұр-

ғыдан  алғанда,  болашақта  абай та ну шы лар-

дың жаңа табыстарға ке не ле тініне сенім бар. 

Ірі ғалымдар да неге шықпасын?! Кері сін ше, 

ондай аза маттар біз білетін Абайды бас қа, 

жаңа қырынан танытып, оның жа зып кеткен, 

бізге жет кен мұраларын жар қы ратып алып 

шы  ға ды  және  оның  хал қы мыз ға  пайдасы  да 

жыл сайын арта түседі деп ойлаймын.  

Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет      

№139 (591) 

10 тамыз

сәрсенбі


2011 жыл

3-бетте

Омар ЖӘЛЕЛ,

абайтанушы:

Мекемтас МЫРЗАХМЕТ, 

абайтанушы:

ОЙ-КӨКПАР 



Абайтану институтын аша алмай отырған қазақтан абайтанушы ірі ғалымдар шықпай қалу қаупі бар ма?

Бізде олардың ақын-жазушыларын бес орайтын, 

асқар шыңымыз, ұлы ақынымыз Абай Құнанбаев бар. 

ХХ ғасырдың ортасынан бастап бізде де мемлекеттік 

сыйлық Абай атында тағайындалып, әде биет ке зор 

үлес қосқан ақын-жазушыларымызға беріп тұрдық. 

Бірақ бұл сыйлық бүгінгі таңда Абай атындағы емес, 

жай ғана Мемлекеттік сыйлық болып қалды. 

Абай атындағы мемлекеттік сыйлық әдебиетті одан 

әрі дамыту, көрнекті шығармаларды көтермелеп отыру 

мақ сатымен 1966 жылдан бастап 1994 жылға дейін 

жыл сайын беріліп келді. 1966 жылы «Дала сыры» по-

весі үшін Тахауи Ахтанов алғаш Абай атындағы мем-

ле 


кеттік сыйлықтың лауреаты болды. Содан бері 

 

X.Есен жанов, С.Мұқанов, Ә.Әлімжанов, I.Есенберлин, 



Н.И.Анов (Иванов), Ғ.Мүсірепов, С.Мәуленов, 

 

 



 

Ж.Мол  дағалиев, О.Сүлейменов, М.Қаратаев, Ә.Тәжі-

баев, Б.Момышұлы, И.П.Шухов, Ғ.Мұстафин, Қ.Бек-

хо жин, Ш.Мұртазаев, Ғ.Қайырбеков, Қ.Мырзалиев, 

Ә.Нұр шайықов, X.Ерғалиев, М.Д.Зверев, Т.Мол да ға-

лиев, М.Әлімбаев, М.Мағауин, Ф.Оңғарсынова, 

 

О.Бө кеев, Ә.Кекілбаев, М.Д.Симашко (Шамис), Р.Нұр-



ға лиев, С.Шаймерденов, Қ.Жұмаділов, Қ.Ысқақов, 

Д.Исабеков, Ә.Сараевтар бұл мемлекеттік сыйлықтың 

лау реаттары  атанды. 

Біздің түсінбегеніміз, неге бұл мемлекеттік сый лық-

тан Тәуелсіздік алғанымызда, құлдықтың қамыты мен 

цен зураның шынжырын мойнымыздан лақтырып тас-

тағанда, ұлы ақынымызды нағыз дәріптейтін заман 

туғанда Абай аты алып тасталды? 

Жалпы, бүгінде әдебиет саласында берілетін сый-

лық тар жоқ емес, бар. Бірақ Мемлекеттік сыйлықтың 

орны, нарқы бөлек. Салмақты сыйлыққа Абай атын 

қайта беріп, бұрынғы айдарын жаңғыртсақ, нұр үстіне 

нұр болар еді. Бұл ұсынысты ақын-жазушыларымыз 

да қос қолын көтеріп қолдап отыр. 



Несіпбек АЙТҰЛЫ, ақын:

– Бұрын әдебиет саласындағыларға – Абай 

атын дағы мемлекеттік сыйлық деп, ал ғылым сала-

сындағыларға Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлық 

деп табысталып жататын. Осы атауды қайта жаң-

ғыр тып, Абай атындағы мемлекеттік сыйлық деп 

жаң ғыртқанымыз дұрыс деп ойлаймын. Себебі 

Абай – әдебиеттің басында тұрған тұлға. 

Қабдеш ЖҰМАДІЛОВ, жазушы:

– Кезінде Абай атымен аталып келген мемлекет-

тік сыйлық солай қалуы керек еді. Оны қазір алып 

тастады ма, алып тастады. Енді оған біздің пікіріміз 

өтпейді. Қалыптасып қалған атау енді өзгермейді-

ау. Ресейде Фадеев, Шолохов атындағы халық ара-

лық сыйлықтар бар. Орыстарды үлгі тұтатын елміз 

ғой. Солар секілді бізге де Абайдың атындағы бір 

сый лық ты тағайындау керек. Әдебиетке сыйлықтың 

көп тігі жоқ. Абай ұмытылып қалмасын, оның атын-

 да сыйлық болсын дегеніміз дұрыс. 

Мекемтас МЫРЗАХМЕТ, абайтанушы:

– Абай атындағы сыйлық қазір Мемлекеттік 

сый лық деп қана аталып жүр ғой. Негізінен, Абай 

атын дағы сыйлықты алу үшін соған лайықты еңбек 

болуы керек.

Серік АҚСҰҢҚАРақын: 

– Мемлекеттік сыйлық деп жүргеніміз дұрыс 

емес. Абай атындағы мемлекеттік сыйлық деген 

атауын қайтарғанымыз дұрыс.

Салтан СӘКЕН

Абай неге сыйлықтан 

құр қалды?

Украинада біздегі Мемлекеттік сыйлық тәрізді 

Тарас Шевченко атында ұлттық сыйлық бар. 

Украин халқы өздерінің ұлы ақындарын осылайша 

дәріптеуде. Ал Ресейде әдебиетке еңбегі сіңіп, тер 

төгіп жүргендерге Михаил Шолохов пен Федор 

Достоевский атындағы халықаралық әдебиет 

сыйлығы беріліп жатады. Олар өздерінің сүйікті 

жазушыларын әлемге осылайша мәшһүр етуде. 

Қырғыз бауырларымыз Шыңғыс Айтматовтың 

мерейін асқақтатып, халықаралық сыйлықтың атын 

жазушының атына берді. Ал бізде ше?.. 

6-б

етте

ОЙТҮР


ТКІ

Тұрсын ЖҰРТБАЙ:

Абайтану туралы пікір 

айтатын жаңа ұрпақ өткен 

мен бүгінді байланыстыра 

алмай жүр

Кеңес неге Абайдан өлердей қорықты?

АБАЙ ШЫҒЫСЫНЫҢ ШАРАПАТЫ

Кежегесі кері тартқан кеңестік кезеңнің аяр саясаты 

болмағанда, Абай Шығысының шарапатын ерте көрер 

ме едік?! 1949 жылы Мәскеу арнайы қаулы шығарып, 

Шы  ғысқа да, Батысқа да бас игендерді жа за лай тын-

ды ғын мәлімдеді. Батысқа қарап бой түзеген еврейлер 

жа за ланды. Шығыстық тамырына тартқан, кітап жа-

зып, ма қала шығарғандардың барлығы да атылды, 

жа заға тар тылды, қудаланды. Сондықтан да Абайдың 

Шы ғысын зерттеуге құлып салынды. Биліктің меха-

низм ді машинасы әуелі сол құлыпты ашып, құпиясын 

анық тамақ болған про фессор Әуелбек Қоңыратбаевты 

екінші мәрте Абай дың Шығысы туралы мақала жазбақ 

түгіл, ауызға ал май тындай етіп жазалап, Қызылордаға 

жер аударды. Бар жа зығы ұлы ақынның жаңа қырын 

– Шығыс ақындарына тән пәлсапалық өлеңдерінің 

та биғи қалпын түсінуге ты рысып, мақала жазғандығы 

бол ған профессор Қоңырат баев Қызылордада жеті 

жыл дық мектепке есек ке мініп ба рып сабақ берді. 

Абай Шығысына толықтай тосқауыл қойылған ды-

ғын түсінген ғалымдар саясаттың салқынына қарсы 

тұ ра ал мады. Тек Мұхтар Омарханұлы кеңестік ұста-

ным ға қи ғаш тау келіп, Абай Шығысын толық зерт те-

ме се де, те зиспен біраз дүниеге сілтеме жасауға ұм-

тыл ды. Және ол жұ мысы жеміссіз қалған жоқ-тын.

Енді кемеліне келіп, ес жия бастаған Кеңес үкіметі 

жо ғарыда аталған қаулыны қандай қажеттіліктен қа-

был дады? Әрине, түптің-түбі қауіптің үлкені Батыстан 

ке ле тінін олар жақсы білді. Алайда дәстүріне берік 

Шы ғыстан қауіптенуінің сыры неде? Батыстың ма те-

риал дық құн ды лықты басты орынға қойып, сол жолда 

жан аяспас әре кеттерге баратыны олардан аяқ тартуға 

тура кел гендігін ұқтырды. Дегенмен одан да қауіптісі 

Шы ғыста еді. Өйткені Шығыс әрдайым өзінің дәстүр-

салтымен біте қайнасып, мың жылдық өмір сүру 

ережесімен астас қан саналық Тәуелсіздігіне ұм тыл -

ған-тын. Алаш қай рат кер лерінің тұсында дүр сіл кінген 

саналық Тәуелсіздік Кеңес үкіметі қанатының ас-

тындағы Шығыс жұртының жа дында лап етіп жануға 

дайын тұрған қызыл шоқтай маздап жатты.



2-бет

5-бет

Абай нәр алған 

асыл арналар

«Болыс болдым, 

мінеки» немесе 

Абайдың билікке 

көзқарасы

7-бет

Абай – жеті 

қазына иесі 

ПАЙЫМ


Хакім Абайдың имани 

жырларындағы (шығыстық) 

Ибраһим болмысын тану біздің 

маңдайымызға жазылған бақ 

секілді. Осы кезге дейін Абай 

өлеңдерін таптық, одан қалды 

ұлттық таныммен астастырып 

танып келген болсақ, жаңа 

үшінші мыңжылдық басталар 

тұста данышпанның ар ілімінің 

– исламиятты тану, мораль 

философиясы, адамгершілікті 

ұғыну секілді күрделі ғаламдық 

деңгейдегі тұжырымдарының есігі 

айқара ашылды. Ар ілімі – оның 

Шығысы. Шығыстан алған тәлімі 

мен тағылымы, болмысына сіңіріп, 

рухани құндылыққа айналдырған 

жауһары. Абайдың Ибраһим 

болмысы деп отырғанымыз – осы. 

Жалғасы 5-бетте   

Дархан БЕЙСЕНБЕКҰЛЫ

www.аlashainasy.kz

e-mail: info@аlashainasy.kz

146,65

210,19

5,15

22,79

1,44

10809,81

1530,63

1198,56

101,82

1567,79

Абайдың айналасы – ақындық мектеп қана емес, 

қайраткерліктің, ұлтшылдықтың ұлы өнегесі

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қазақтың басынан кешкен тарихының 

кейбір кезеңдерін жырлайтын бір өлеңінде «Бұқар тұсы», «Абай тұсы», 

«Маса тұсы» деп қазақ басынан өткен кезеңдерді нақты тұлғалармен, 

олардың ұлт алдындағы ерен еңбегімен екшеп, айрықша бөліп алып 

суреттейтіні бар. Расында, мұндағы «Абай тұсының» ел тарихындағы 

орны маңызды еді. Патшалық Ресей қазақты отарлау саясатын 

барынша игеріп тұрған уақытта өмір сүрген Абай өз заманында 

айналасындағылардың, соңынан ерген шәкірттерінің біліммен 

сусындаудағы, мәдениет пен саясат жолындағы рухани ұстазына 

айналып, кейіннен олардың ұлт ісінде айрықша серпілуіне үлкен себеп 

болды. Абай өзінен кейінгілерге ісімен ғана емес, дана ойшылдығымен, 

елшілдік ұранымен де үлгі-өнеге бола білді. Өзінен дәріс алғандарды 

«жылтыраған түйме», шен-шекпен үшін емес, халқы, ұлты үшін қызмет 

етуге үндеді. «Орыс айтты өзіңе ерік берем деп, кімді сүйіп сайласаң, 

бек көрем деп», – дей келе, патшалық әкімшілік тарапынан жүргізіліп 

отырған саясатты сынап, сол жолда далбақтап жүгіргендерді надандар 

қатарына жатқызған болатын. «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған 

хайуанның бірі боласың» деген өлмес өсиетті де Абай қалдырды.

Мінеки, осындай дана лық-

тың үлкен мектебінен өткен 

ақын шә кірттерінің қай-қайсысы 

болса да ел басына күн туған 

шақта өз басының амандығын 

күйттеп кетпей, қиын-қыстау 

заманда жұртымен бірге болды. 

Шама-шарқынша ұлттың ауырт-

па  лы ғын  мойнымен  көтере  бө-

лісіп, сол жолда құрбандыққа 

бастарын да тікті. Сондықтан да 

«Абай тұсынан» кейінгі «Оян, 

қазақ!» тұсында да «Маса тұсы» 

мен «Алаш тұсында» өмір сүрген 

қазақтың біртуар азаматтары

ұлт қайраткерлерінің баршасы 

дана Абайды рухани ұстаз ре тін-

де санағандығы белгілі. «Қазақ-

тың бас ақыны – Абай. Одан 

асқан бұрынғы-соңғы заманда 

қазақ баласында біз білетін 

ақын болған жоқ», – деп жазған 

Алаштың ардақты қайраткері 

Ахмет Байтұрсынұлы да мысал 

өлеңдерін жазғанда Абай салған 

соқпаққа сүйенеді. Осы бағытта 

таза Абай үлгісімен отаршылдық 

зар 

дабының қазаққа батқан 



жағ  дайын суреттеп, «Маса» ат-

ты әйгілі өлеңдер жинағын шы-

ға ра ды. 

Қанат ҚАЗЫ

ДАТ!

Абайды қазақ толық таныды ма? «Толық Абай» кім? 

Ағартушы Абайды, ақын Абайды, ойшыл Абайды, 

қайраткер Абайды ғалымдарымыз әлемге таныстырмас 

бұрын, қазақ жұртшылығының өзіне қаншалықты етене 

ете алды? Жә. Кеңестік кезеңде Абай данышпандығын, 

оның даналығын толық тануға жүйе мұрсат бермепті. Ал 

Тәуелсіздіктен бері қарайғы кезеңдегі Абайдың 

дәріптелуі, танылуы нешік? Абайтану ғылымының бүге-

шігесін үңгіп жатқан кейінгі жастардан кім бар? Мінеки, 

осындай сауалдар біздің көзі ашық, көкірегі ояу 

оқырмандарымызды жиі мазалайтыны белгілі. Өйткені 

қарапайым оқырман түгіл, бірқатар ғалымдардың өзі де 

абайтану ісінің бүгінгі деңгейіне соншалықты көңілі тола 

бермейді. Сөз жүзінде көп айтып, іске келгенде тым 

селқостық танытып жатқандаймыз. Сондықтан да 

абайтанудың ертеңіне алаңдаушылыққа қатысты ұлы 

тұлғаның мұрасына қанық ғалымдардың пікіріне ой 

жүгіртіп, оқырманның алдына сынды мәселені сарапқа 

тастағанды жөн санадық. 

Жалғасы 3-бетте   

А

б



ай ОМАРОВ (к

о

лла



ж)

Хакім Абайдың

туған күні

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ АҚПАРАТТЫҚ ГАЗЕТ

№139 (591) 



10.08.2011 жыл 

сәрсенбі


www.alashainasy.kz

e-mail: info@alashainasy.kz

2

?



Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Б I Л Г I М   К Е Л Г Е Н   Б I Р   С Џ Р А Ћ

Абайға қатысты тарихи жерлер қайда?

Абай мұражайы әуелде қайда ашылған?

ТАҒЫЛЫМ


АБАЙ – ҰЛЫЛАР КӨЗІМЕН

СА

УА



ЛНАМА

Құбаш САҒИДОЛЛАҰЛЫ

БОЛЫС БОП ЕЛГЕ БОЛЫСҚАН...

1868 жылғы Ресей патшасы қол қойған 

«Жа ңа низамнан» кейін болыс пен би қыз-

меті патшалық Ресейдің мемлекеттік қыз ме-

тіне кірмей, ең соңғы дәрежедегі қоғамдық 

би лік болып қалды. Сайланған бидің ше-

шімін әскери сот кез келген уақытта бұза 

ала 


 

ды. Шамамен 10-12 ауылға билігін 

жүр  гізетін болыс қызметі сиязда бекітілген. 

Би 


лерге тек азаматтық істермен ғана ай-

налысуға пұрсат берілді. Егер іс көлемі бел-

гілі бір сомадан асқан жағдайда оны ше ка-

ралық сот, мировой соттар қарады. Сөйтіп, 

«Жа ңа низам» қазақ халқын өзін-өзі билей 

ал 


майтын бейшара күйге түсірді, бір қа-

зақты «алты бақан, ала ауыз» етті. Абай 

өмір сүрген заман дәл осындай тұспа-тұс 

кел ген еді. Патшалық басқарудың зы миян-

дық астарына, отарлық заңның сұр қия лы-

ғына көзі жеткен Абай: «Қысқа күнде қы рық 

жерге қойма қойып, қу тілмен қулық сауған 

заңы құрысын», – деп күйінеді. Қа зақтың 

ру хын, ділін, дәстүрін түбегейлі құр туға ба-

ғыт 


талған аяр заңның астарын аңдаған 

Абай: «Қызмет қылма оязға, жан бай жатып 

сө 

нуге. Қалай сабыр қыларсың, жанбай 



жа тып сөнуге?», – дейді. Абай Құ нанбайұлы 

18 жыл басқару ісіне ара лас қан. 12 жыл 

бо лыс, екі кезек би болды. Шын мә нінде, 

ояз дық, болыстық билік Ресей отар шыл ды-

ғының құралы болса да, Абай қа 

зақ 


тың 

мүд десін, қарашаның теңдігін, әділ дік пен 

туралықты үстем етті. Абай бо 

лыс 


тыққа, 

билікке атадан қалған мал үшін, ба қуатты 

әулеттің мүддесі үшін емес, есесі кет 

кен, 


теңдігінен айырылған қазақтың на 

мысы 


үшін ғұмырын арнады, «жалғыз мың 

мен 


алыс ты». 1889 жылы жазған «Кү лім байға 

(Бо лыс болдым, мінеки...)» деген өле ң інде 

«Бо лыс болдым мінеки, Бар ма лым ды шы-

ғын дап. Түйеде – қом, атта – жал, Қалмады 

елге тығындап» деп болыс бол ған пенденің 

ар сыздығы мен, ұлыққа жа ғымпаздығын, 

ха лыққа безбүйректігін бей нелеген. Болыс-

тық мазасыз кезеңді «Бол ды да партия, Ел 

іші жарылды, Әуремін мен тыя, Дауың мен 

ша 


рыңды. Ќұрбыдай ќош тұттым, Жасың 

мен кәріңді» деп жазды Абай ақын. Үшінші 

қара сөзінде: «...Үш жыл  ға болыс сай ла на-

ды. Әуелгі жылы «Сені біз сайламадық па?» 

– деп елдің бұл дан ған дығымен күні өтеді. 

Екінші жылы канди дат пенен аңдысып күні 

өтеді. Үшінші жылы сай лауға жақындап қа-

лып, тағы болыс бо лып қалуға болар ма 

екен деп күні өтеді...», – деген Абай әлгі бо-

лыс тың халықтың қа мын ойлайтындай ша-

ма 

сы болмайтынын қат 



ты сынға алады. 

Абай заманындағы бо лыс мінезі бүгін де 

өз герген жоқ. Қазіргі әкім-қаралардың тір-

лігі сол болыстарды ес ке түсіреді. Бүгінгі ха-

лық тан өзін бөлектейтін шен-шекпенділер 

үшін  Абайдың  сая сат кер лігі,  сот-биліктік 

қай раткерлігі,  моральдық  по зи циясы  үлгі-

өнеге болуы тиіс-ті. Болыс тық бас сыздыққа 

қар сы күрескен Абайдың ойын ша, ел бас-

қа 


ратын адам мансабына ла 

йық, білімді 

қай раткер болуы керек. Абай ата мыз 37-ші 

қа ра сөзінде: «Кісіге біліміне қа рай болыстық 

қыл; татымсызға қылған бо лыстық өзі адам-

ды бұзады», – дейді. Па рамен, таныстықпен 

келген билік қасиетсіз. Абай 28-ші қара 

сөзінде «сатып алған, жа лы нып, бас ұрып 

алған биліктің ешбір қа сиеті жоқ» деген. 

ҚАРА СӨЗДЕРДЕГІ 

САЯСИ КӨЗҚАРАС САРЫНЫ

Саяси жүйеге қатысты Абай либералдық 

көз 

қарасты ұстанды. Әрине, Ғарифолла 



Есім ағамыз жазғандай, өз заманының кө-

се 


мі болған Абай Ресейдегі озық ойлы, 

ағар тушылар сияқты патша билігіне ашық 

қар сы шығып, халықты көтеріліске ша қыр-

ған жоқ. Ол орыс отаршылдығы мен орыс 

ғы лымын, мәдениетін екі бөлек қарастырды. 

Бәлкім, орыстың ғылым-білімінен үлгі алу-



Абайдай дана ақын жоқ. Бұл – та 

лас 

сыз дүние. Әйтсе де маған ол фи 

ло 

софиялық 

ойларымен ерекше жа қын. Бүгінгі күні де орын алып жатқан кейбір дүниелерді Абай осыдан 

100 жыл бұрын айтып кеткен. Сондықтан Абай дан үйреніп, оның ойына сүйенуден қаш пау 

керек. Былтыр жұбайым қайтыс бол ғанда қатты қайғырдым. Сонда өзіме Абайдың сөзімен 

тоқтау айтып, есім ді жидым. Сол секілді дана Абай дан жұбату, қолдау күтетін кездерім аз емес.  

ға шақырған Абай қазақ орыстың отты қа-

руы на орыстан алған біліммен қарсы тұра 

ала ды деген ойға келсе керек. Сол себепті 

ол им 

периямен төңкерістік жолмен емес, 



ағар 

тушылық жолмен күресуді құп көрді. 

Осы ой ды Абай атамыздың 41-ші қара сө-

зінен байқаймыз. «Қазаққа ақыл берем, тү-

зей мін деп қам жеген адамға екі нәрсе ке-

рек. Әуелі бек зор өкімет, жарлық қолында 

бар кісі ке рек. Үлкендерін қорқытып, жас 

ба 


лаларын ері 

к 

сіз қолдарынан алып, ме-



дре селерге бе ріп, бірін ол жол, бірін бұл 

жол ға салу керек, дүниеде көп есепсіз ғы-

лым ның жолдары бар... Екінші – ол адам 

есеп сіз бай боларға керек. Аталарын па ра-

лап, балаларын алып, бас тапқы айт қандай 

жолға салып, тағылым бер се, сонда түзелер 

еді», – дейді. 

Абай 8-ші қара сөзінде: «Осы ақылды 

кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды? Бі-

реу – болыс, біреу – би. Олардың ақыл үй-

ре нейін, насихат тыңдайын деген ойы бол-

са, ол орынға сайланып та жүрмес еді...», – 

деген ақыл-кеңес айтады. Дана Абай әділ 

заңның үстемдігін аңсады, қоғамды, адам-

ды түзеуге болатынына сендіреді. Мұны 37-

ші қара сөзінде: «Мен егер заң қуаты қо-

лым да бар кісі болсам, адам мінезін түзеп 

бол майды деген кісінің тілін кесер едім», – 

деген пікірінен аңғарар едік. 

АБАЙ БИДІҢ БИЛІКТЕРІ 

«Келелі кеңес жоғалып, ел сыбырды 

қолға алып», төбе бидің орнын көде билер 

басқан заманда Абай болыс, би бола жүріп, 

отарлық әкімшілік-құқықтық реформалар-

ды қазақтың ділі мен дәстүріне ыңғайлай 

білді. 1885 жылы мамыр айында Шар 

өзенінің бо йындағы Қарамола деген жерде 

Семей 

дің генерал-губернаторы Цеклинц-



кий дің бас қаруымен Семей губерниясына 

қарай 


тын бес уездің 100-ден астам би-

болыстары бас қосқан төтенше съезі өтті. 

Осы съезде төбе би болып сайланған 

Абайға «Семей қазақтары үшін қылмысты 

істерге қарсы заң ережесін» әзірлеу 

тапсырылды. Абай баста ған комиссия үш 

Абай оқуға кіргеннен соң тез есейіп, 

ілім қуған кісінің қалпына оңай түсіп 

кеткен. Өзінің әбден сүйіп, таңдап оқыған 

ірі ақындарының талай ғазелдерін ұзын-

нан-ұзаққа жаттап жүрген. Бала күнінде 

жаттаған кей өлеңдері ұлғайып, кәрілікке 

жеткен уақытына шейін есінен шықпаған. 

Медреседе үшінші жыл оқып жүрген уа-

қы тында Абай жалғыз мұсылманша оқу-

мен тоқтамай, Семей қаласындағы «При-

ход ская школаға» түсіп, орысша да оқи 

бастаған. Бірақ бас-аяғы үш аймен орысша 

оқуы мен мұсылманша оқуы да доға ры-

лады. Әкесі оны ел билеу ісіне баули бас-

тайды. Барлық балаларына қатал болған 

Құ нанбай Абайдың өзгелерден артық еке-

нін ертеден сезген. 13 жасында Абай әкесі 

бер ген бағытпен ел сөзіне кіріседі. Ең ал-

ғаш қы жылдарында әкесінің «барып-ке-

лінде» жүреді. Кейде қасына кісі қосып 

бе ріп, кейде жалғыз өзіне сөз тапсырып, 

ұсақ істер туралы келісім жасауға да ерік 

бе реді.

...Бір күні ел ортасының үлкен жиы-

нын 

да Құнанбай көп ортасында сөйлеп 



отыр ған уақытта Абай әлденеше оқталып, 

бір нәрсе айтқысы келіп, киліге беріпті. 

Сон да Құнанбай «тек отыр!» деп тоқтатып 

тас тайды. Жиыннан қайтып келе жатқанда, 

әкесі Абайды шақырып алып, көп алдында 

көлденеңдегені үшін наразылық айтады. 

Та 

ласқан кінәсін Абай мойнына алады. 



Со дан кейін Құнанбай: «Кезі келген жерде 

айтпақ болып жүрген сөзім бар еді, соны 

айтайын: ең әуелі – жұрттың бәріне күліп 

сөйлейсің, жайдақ су сияқтысың. Жайдақ 

суды ит те, құс та жалайды, кісіге қадірің 

болмайды. Екінші – көрінгенмен жақын 

бо ла сың, кісі талғамайтын желбегей жүр-

ген кісінің басына ел үйірілмейді. Ел ала-

тын қылық ол емес. Үшінші мінің – орыс-

шыл сың», – депті. 

Осыған Абай: «Қолында құралы бар 

бі рен-саранға ғана тиетін шыңыраудағы 

су дан да қойшы-қолаңшы, жалшы-жақы-

бай 


дың бәріне бірдей пайдасы тиетін 

жай дақ су артық деп білемін. Екінші сөзге 

– қазақ ескі бір заманда қой сияқты бол-

ған, бір қора қойды жалғыз қойшы «айт!» 

десе өргізіп, «шайт!» десе жусататын заман 

еді. Одан бері келе ел түйе сияқты болды. 

Бір шетіне тас тастап «шөк!» деп ды быс-

таған уақытыңда аңырып тұрып барып, 

бе тін бұратын болды. Енді біздің зама ны-

мызда ел жылқы тәрізді болды. Мұны ақ 

қар, көк мұзда қар төсеніп, мұз жастанып, 

етегін төсек, жеңін жастық қылуға шыдаған 

жылқышы ғана баға алады. Еңбек сіңірген 

адам ғана ие боп, басшы бола алады. 

Орысшылсың дегенге – оның қолында зор 

қуат, өнер, білім бар. Егер сол өнер-білімді 

үйренуден қашсақ, ол – надандық болар, 

жақсылық болмас. Мен өнер-білімі үшін 

орысшылмын», – депті. 

Негізі, Абайдың үш әйелі болған. Олар: 

Діл да, Әйгерім, Еркежан. Ділдадан тара-

ған балалары: Ақылбай, Әкімбай, Әб ді-

рах ман, Мағауия және екі қызы: Күлба-

дан, Райхан. Абайдың бәйбішесі – Ділда 

Жү сіпқызы, Алшынбай Тіленшіұлының ұр-

па ғы. Абайдың Ділдаға үйленген кезі 1860 

жылдар. Ділда жай сөйлейтін, өте са-

бырлы, түсі аққұба, қыр мұрынды, көзі үл-

кен, сұлу, өңді болған. Үйінде жұмыс іс теп 

жүрген адамдарды ренжітпейтін, өте ба-

уыр мал болған. Екінші әйелі Әйгерімнен 

– Тұ рағұл, Мекайыл, Ізкайыл, Кенже. Абай 

жеті ұл, үш қыз сүйген. Келіндей алған 

әйе лі Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ.

Абай 1870 жылы Михаэлиспен та ны-

сады. Ал 1880 жылдары Долгополов, 

Леонтьев, Гросс секілді демократтармен 

та 


нысып, орыс пен Батыс Еуропа мә 

де-


ниетінің тарихын оқиды. Ол 40 жасынан 

бас тап әдебиетке ден қояды. Алайда ел 

іші оны өз еркіне жібермей, еріксіз ру тар-

ты сының таласына кіріктіріп отырды. Оған 

әртүрлі жала жауып істі етті. Оны астыртын 

көрсетіп отырған бұзық рубасылары, са-

тым сақ болыстар еді. Ақын тіршілігінің ең 

ауыр қорытындысы 1897 жылдарда ай-

қын көрініс тапқан. Ақын енді жылдан 

жыл өткен сайын өмірден қажып, шөге бе-

реді. Осы жылдарда өлімді де ойлай бас-

тайды. Өзі кешірген ерекше дертті, өмірдің 

бар лық қайғысын, өкінішін еске ала оты-

рып, қазақ әдебиетінде мәңгілік ұмы-

тылмайтын «Өлсем орным қара жерді» 

жаз ады. 

Ақын өмірінің соңғы жылдарында көп 

өлең жазбай кетеді. 1903 жылдан бастап, 

біржолата өлең жазылмай қалады. 1903 

жыл мен 1904 жылдың қысында Абайдың 

тірі қалған балаларының ішіндегі ең жақсы 

көретіні – Мағауия көптен әлсіретіп жүрген 

құрт аурудан төсек тартып, жатып қалады. 

Мағауия әке ұғымынша да және өз орта-

сының бағалауынша да, Абайдың барлық 

баласының ең жақсысы, ең ірісі деп са-

налған. Бұл ақындығының үстіне ерекше 

мінезді кісі болған. Жасынан денсаулығы 

нашар болғандықтан, қаладан толық тәр-

бие ала алмаса да, әкесінің үнемі өз қа-

сын 

да ұстап, шын жақсылап тәрбиелеп 



шы 

ғардым деген баласы осы болатын. 

Елде отырып Еуропа тәрбиесін алған 

адам дардай ақыл, мінез адамшылығы тү-

ге лімен мәдениетті кісінің халінде болған. 

Бұ да әкесі сияқтанып, қырда отырып, көп 

оқып, өзінен-өзі қарастырумен көп білім 

алған адам еді. Ол жұмсақ мінезді болып, 

ел көпшілігіне аса сүйікті болған. Ол 1904 

жы лы жазғытұрым қайтыс болады. 

Абайдың өзі өмірден қажып, талып, 

ендігі тіршілігін артық нәрседей санай 

бастаған еді. Өз сынынша, ажарсыз, ма-

ғынасыз өткен дәурені жалғыздық дер-

тімен құлазытып, жүдетіп, тоздыруға ай-

налған. Соның барлығының үстіне Ма ға-

уия өлген соң, Абай бір алуан ауруға ай-

на лады. Төсек тартып жатпаса да, отырып 

ауы 

рады. Ешкіммен сөйлеспейді де, еш 



нәр 

семен өзін жұбатпайды. Ауруын еш-

кімге көрсетпейді. Сонымен, Мағауияның 

өлі мінен кейін қырық күн отырып, 23 мау-

сымда 1904 жылы алпыс жасында дү ние-

ден озған. Оның сүйегі Жидебайдағы өз 

қыстауының жанына қойылады.

(Мақала ықшамдалып алынды)

күн, үш түнде патша өкі 

ме 

ті 


нің халықты 

қанауға,  зорлық-зомбылыққа  не гіз делген 

заңына ұқсамайтын, барлығы 93 баптан 

тұратын «Қарамола» ережесін жасап 

шықты. Бұл ереже қазақ ішіндегі мә 

се-


лелерді реттей алды. Жалпы қазақта Қа-

рамола ережесі секілді 40-50-ге жуық ере-

же қолданылған. Бірақ ішіндегі ең көлемдісі, 

ең мазмұндысы Қарамола ережесі болған. 

Заң ғылымының кандидаты Қазыбек Дау та-

лиевтің пікірінше, өз заманында Абай 70 

шақты билік айтқан және оның үкім-ке сім-

дері кейінгіге жол болған. Бұл – бізге бел-

гілісі ғана. Абай шешкен ең атышулы даулар 

ел аузында қалған. 




  1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал