Берілген өмірді ешқандай тәуекелге бармай



жүктеу 0.92 Mb.

бет1/6
Дата14.09.2017
өлшемі0.92 Mb.
  1   2   3   4   5   6

БІЗДІҢ СҰХБАТ

(

 5-¾

)

Өзіңе 

берілген өмірді 

ешқандай тәуекелге бармай

тыныш өткізуге болады. 

Сонымен қатар халықтың 

құрметіне бөленіп, есімің 

тарих бетінен өшпестей 

қалдыра аласың. Бірақ 

ондай жағдайда 

аянбай тер төгуіңе 

тура келеді. Ал мен 

тура келеді. Ал мен 

Тәуелсіз еліміздің 

Тәуелсіз еліміздің 

қауіпсіздігін 

қауіпсіздігін 

қамтамасыз 

ету үшін жұмыс 

(

5-¾

қамтамасыз 

қамтамасыз 

ету үшін жұмыс 

ету үшін жұмыс 

«АРЫСТАН» 

АРЫСЫ БОЛУ 

АРЫСЫ БОЛУ 

ҮШІН РУХ КЕРЕК

ҮШІН РУХ КЕРЕК



ПОРТРЕТ

(

 9-¾

)

№15

№15

(639) 

(639) 

14

14

сəуір

сəуір

2017 жыл

2017 жыл

ҰЛТТЫҚ АПТАЛЫҚ                Газет 2005 жылдың 7 қаңтарынан шыға бастады

www.jasqazaq.kz               vk.com.jasqazaq             Jasqazaq           Жас қазақ

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚЫЗЫЛ СУ

J

A

S

Q

A

Z

A

Q

.

JASQAZAQ.

K

Z



 

KZ

 



11

11

КЕТТІ, КЕТТІ...

o

n



 t

h



w

eb

on the web



ОРЫНБАЙ МЕН 

АҚАН СЕРІНІҢ 

АЙТЫСЫ

8

8

77

44

МОДЕРНИЗАЦИЯ 

МЕРЗІМІ 

ҰЗАРТЫЛМАЙДЫ!

БИРЖАМЕТР

БИРЖАМЕТР

РУБЛЬ

5,54


EURO 

333


DOLLAR 

312


МҰНАЙ 

(brent)


55,84          

Құрдасым 

Қадырмен 

кездесе 

кездесе 

қалғанда, 

қалғанда, 

телефонмен 

телефонмен 

хабарласқанда: 

хабарласқанда: 

«Қадырия, хал 

«Қадырия, хал 

жақсы, иә?» 

жақсы, иә?» 

дегенімде 

дегенімде 

ол: «Шүкір, 

ол: «Шүкір, 

Ғаббасия!» 

Ғаббасия!» 

деп алып, 

деп алып, 

қашанда дайын 

қашанда дайын 

қалжыңымен 

қалжыңымен 

әрлеп, қысқа 

әрлеп, қысқа 

да нұсқа бір 

да нұсқа бір 

әңгіме айтып 

әңгіме айтып 

жіберуші еді.

жіберуші еді.

 САРАП

 3-¾

)

Түркілер қолданатын латын әліпбидің 

әрқилы емес, біркелкі болуы туысқан 

әрқилы емес, біркелкі болуы туысқан 

елдер арасындағы түсіністік пен 

елдер арасындағы түсіністік пен 

ынтымақтастықтың нығаюында көкейкесті 

ынтымақтастықтың нығаюында көкейкесті 

екені сөзсіз. 1940 жылы кеңестік кезеңде 

екені сөзсіз. 1940 жылы кеңестік кезеңде 

түркі республикалары латыннан кириллге 

түркі республикалары латыннан кириллге 

өткенде әр республика өз бетінше алфавит 

өткенде әр республика өз бетінше алфавит 

жасап әзірбайжан, қазақ, қырғыз, өзбек, татар, 

жасап әзірбайжан, қазақ, қырғыз, өзбек, татар, 

түркімен секілді халықтар бір-бірінің жазғанын 

түркімен секілді халықтар бір-бірінің жазғанын 

оқуда қиыншылыққа ұрынған еді. Онда біркелкі 

оқуда қиыншылыққа ұрынған еді. Онда біркелкі 

дыбысты бейнелейтін әріптер басқа болды. Алфавиттегі таңба сандары да әр түрлі еді. Атап 

дыбысты бейнелейтін әріптер басқа болды. Алфавиттегі таңба сандары да әр түрлі еді. Атап 

айтқанда, қазақшада – 42, өзбекшеде – 38, қырғызшада – 41, түркіменшеде 36 әріп. Ал Түркия 

айтқанда, қазақшада – 42, өзбекшеде – 38, қырғызшада – 41, түркіменшеде 36 әріп. Ал Түркия 

болса латынға 1928 жылы өткенімен онда бар-жоғы 29 әріп бар. Олардан бірқатар дауыстар 

болса латынға 1928 жылы өткенімен онда бар-жоғы 29 әріп бар. Олардан бірқатар дауыстар 

ескерілмегенін бүгінгі ғалымдар айтып отыр. Негізі түркі тілдерін 34 таңбамен белгілеуге 

ескерілмегенін бүгінгі ғалымдар айтып отыр. Негізі түркі тілдерін 34 таңбамен белгілеуге 

болады. Бүгін түрік латын әліпбиінде 5 әріп кем болып отыр.

болады. Бүгін түрік латын әліпбиінде 5 әріп кем болып отыр.

 7-¾

)

Арқадан жуа көшкелі не заман?!

Арқадан жуа көшкелі не заман?!

Итжуаның тұқымы тұздай болған.

Итжуаның тұқымы тұздай болған.

Қойжуаны күндіз шам алып іздесеңіз, таппайсыз.

Қойжуаны күндіз шам алып іздесеңіз, таппайсыз.

Құсжуаны көрдік деген жанды да көрмедік.

Құсжуаны көрдік деген жанды да көрмедік.

Ендігі кезек бәйшешекке де жеткен сынды.

Ендігі кезек бәйшешекке де жеткен сынды.

Бәйшешек бүр жармай Арқаның көктемі шықпайтын. Сол 

Бәйшешек бүр жармай Арқаның көктемі шықпайтын. Сол 

бәйшешектің ел көзіне түспегеніне де бес-алты жылдың 

бәйшешектің ел көзіне түспегеніне де бес-алты жылдың 

жүзі болыпты. Үлкендер жағы бәйшешек көшіп жатыр 

жүзі болыпты. Үлкендер жағы бәйшешек көшіп жатыр 

дейді...

дейді...

БӘЙШЕШЕК 

БӘЙШЕШЕК 

КӨШІП 

КӨШІП 

БАРАДЫ...

БАРАДЫ...

МЫҚТЫ 

ЕКЕНІМДІ 

ДӘЛЕЛДЕЙМІН

Т

Т

і

і

і

і

і

і

і

б

б

б

б

МЫҚТЫ ӘЛ

ІПБИГЕ – 

МЫҚТЫ ӘЛІПБИГЕ –

 

НАҚТЫ ҚАД

АМ

НАҚТЫ ҚАДАМ

ПОРТРЕТ

Құрда

Құрда

Қадырм

Қадырм

ҚАДЫРИЯ


ҚАДЫРИЯ

БІЗДІҢ СҰХБАТ

Өзіңе 

Өзіңе 

берілген

берілген

ешқанд

ешқанд

тыныш

тыныш

Соны

Соны

құр

құр

та

та

қ

қ

Аманғали БАТАЛОВ: 



Ерлан 

НЫСАНБАЕВ, ауыл 

шаруашылығы вице-министрі: 

«Ауыл шаруашылығы 

министрлігі қазіргі уақытта 

тиісті есептеу әдістемесін 

әзірлеуде. Онда еліміздің 

әрбір өңірінің жағдайы 

мен ерекшелігі ескерілуде. 

Бұдан басқа, заң жобасында 

шекаралық белдеу және шекара 

аумағында орналасқан жер 

телімін шетелдікке, азаматтығы 

жоқ адамға, Қазақстан 

Республикасының шетелдікпен 

некеде тұрған азаматына немесе шетелдік 

заңды тұлғаға беруге тыйым салынады. 

Мемлекеттік шекаралық белдеуінде 

орналасқан ауыл шаруашылығы 

жерін жекеменшікке де, 

жер пайдалануға да 

берілмейді»

№15 (639) 14 сәуір 2017 жыл

2

ww

www.ja

w.jasqazaq.kz                             E-mail: jas_qazaq@mail.ru

sqazaq.kz                             E-mail: jas_qazaq@mail.ru

168 

168 

САҒАТ 

САҒАТ 

БИЛІК


БИЛІК

БАЙЛАНЫС


Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев 2017 жылдың 

аяғына дейін ғалымдардың көмегімен, барша қоғам 

өкілдерімен ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің 

жаңа графикадағы бірыңғай стандартты нұсқасын 

қабылдауды жүктеді. Ал 2018 жылдан бастап жаңа 

әліпбиді үйрететін маманды және орта мектептерге 

арналған оқулықты дайындауға кірісу керек.

АПТАНЫҢ АЙТАРЫ

АПТАНЫҢ АЙТАРЫ

2

2

млн теңге. 

Пойыз жолсерігі 

жолаушының купеде 

ұмытқан ақшасын қайтарды

12,4

12,4

млн теңге. 

Жесір әйел ақшасын 

ақыры қайтара 

алмады

40

40

млн теңге. 

Бас директордың 

орынбасары пара алған

Мемлекет басшысы «Біз бұл мәселеге неғұрлым 

дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап 

келеміз. Оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият 

дайындалдық. Қазақ тілінің әліпбиі тым тереңнен тамыр 

тартатынын білесіздер», – деп жазды «Егемен Қазақстан» 

газетіне шыққан мақаласында. Осыдан кейін түркі 

тілінің даму тарихы жайында айта келе, Алтын Орданың 

бүкіл ресми құжаттары мен халықаралық хат-хабарлары 

негізінен ортағасырлық түркі тілінде жазылып келгенін 

атап к рсетті. Ал Ұлы Далаға Ислам діні 

тарағаннан кейін руникалық жазулар 

біртіндеп ысырылып, араб тілі мен араб 

әліпбиі тарала бастады. Х ғасырдан ХХ 

ғасырға дейін, 900 жыл бойы Қазақстан 

аумағында араб әліпбиі қолданылды. 1929 

жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару 

Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары 

Кеңесінің Президиумы латындандырылған 

жаңа әліпби - «Біртұтас түркі алфавитін» 

енгізу туралы қаулы қабылдады. Латын 

әліпбиінің негізінде жасалған жазу үлгісі 

1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып, 

кейін кириллицаға ауыстырылды. 1940 

жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын 

латындандырылған әліпбиден орыс 

графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге к шіру 

туралы» заң қабылданды. Осылайша, қазақ 

тілінің әліпбиін  згерту тарихы негізінен 

нақты саяси себеппен айқындалып келді. 

Президент «Мен 2012 жылғы желтоқсан 

айында жария еткен «Қазақстан-2050» 

стратегиясында «2025 жылдан бастап латын 

әліпбиіне к шуге кірісуіміз керектігін» 

мәлімдедім. Бұл – сол кезден барлық салада 

біз латын қарпіне к шуді бастаймыз деген 

с з. Яғни 2025 жылға қарай іс 

қағазын, мерзімді баспас зді, 

оқулықты, бәрін де латын 

әліпбиімен басып шығара 

бастауға тиіспіз. Ол кезең де 

таяп қалды. Сондықтан біз 

уақыт ұттырмай, бұл жұмысты 

осы бастан қолға алуымыз 

керек. Біз осынау ауқымды 

жұмысты бастауға қажетті 

дайындық жұмысына қазірден 

кірісеміз. Үкімет қазақ тілін 

латын әліпбиіне к шірудің 

нақты кестесін жасауы керек. 

Латыншаға к шудің терең 

логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, 

коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылыми 

және білім беру процесінің ерекшелігіне байланысты. 

Мектеп қабырғасында балаларымыз ағылшын тілін оқып, 

латын әріптерін онсыз да үйреніп жатыр. Сондықтан, 

жас буын үшін ешқандай қиындық, кедергі болмақ 

емес», – деп атап к рсетті. Елбасы 2017 жылдың аяғына 

дейін ғалымдардың к мегімен, барша қоғам  кілдерімен 

ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы 

бірыңғай стандартты нұсқасын қабылдау керектігін де 

жеткізді. Ал 2018 жылдан бастап жаңа әліпбиді үйрететін 

маманды және орта мектепке арналған оқулықты 

дайындауға кіріскен дұрыс деп санайды. Мемлекет 

басшысы «Алдағы 2 жылда ұйымдастыру және әдістемелік 

жұмыстар жүргізілуге тиіс.  рине, жаңа әліпбиге бейімделу 

кезеңінде белгілі бір уақыт кириллица алфавиті де 

қолданыла тұрады», – деп жазды. 

inform.kz

Ел азаматтарының Еуропаға оңай баруы үшін 

Шенген визасының тәртібі жеңілдетілуі керек. 

Сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов 

Манфред Грунд бастаған ГФР Бундестагының 

«Германия 

– Орталық 

Азия» 

парламенттік 

сапар 

тобымен 

кездесуде 

осы мәселені 

қозғады. 

ҰЛТ РУХАНИЯТЫ 

ҚАРЫШТАП 

ДАМИДЫ

Сөз-Жебе

Латын 

әліпбиіне 

көшу 

жөніндегі 

арнайы 

жұмыс тобы 

құрылады. Бұл 

туралы білім 

және ғылым 

министрлігі 

ғылым 

комитетінің төрағасы 

Болат Әбдірәсілов мәлім 

етті. 

Оның айтуынша, жұмыс 

тобының құрамына ғалымдар, 

тіл білімі саласындағы мамандар 

шақырылады. Комитет т рағасы 

атап  ткендей, латын әліпбиіне к шу 

мемлекеттік деңгейдегі  те ауқымды 

міндет. Ол «Біз к птеген ғылыми 

сараптама жүргізуіміз керек. Себебі 

латын әліпбиіне к шу барысында 

әртүрлі проблема шығады. Мәселен, 

бірінші сыныптан бастап оқулықты 

згерту керек. Бұл  те ауқымды жұмыс. 

Дегенмен болашақ үшін латын әліпбиіне 

к шуіміз керек», – деді.

Қ. бдірахманов Қазақстан мен Германия арасындағы, 

сондай-ақ Еуропалық одақпен жалпы адами байланысты 

одан әрі  ркендетуге тоқталып, еліміздің осы саладағы 

салмақты қадамын атап  тті. Бұған дәлел ретінде жыл 

басында Экономикалық ынтымақтастық және даму 

ұйымы және Еурпалық одаққа мүше мемлекеттердегі 

азаматтардың елімізге келу мақсатында т лқұжаттың 

барлық түрлеріне 30 күнге дейін визасыз тәртіп орнатылды. 

Шетел инвесторлары, іскер топтар мен және туристердің 

елге келуін жеңілдететін нақты шешім қабылдау жолында 

әрекет етуде. Қазақстан  з кезегінде аталған одақтан 

Шенген визасы тәртібін біздің азаматтар үшін жеңілдеуін 

күтеді. 


ЛАТЫНШАҒА 

ЛАТЫНШАҒА 

КӨШУДЕ ТЕРЕҢ 

КӨШУДЕ ТЕРЕҢ 

ЛОГИКА БАР

ЛОГИКА БАР

Президент Нұрсұлтан 

Назарбаевтың «Болашаққа 

бағдар: рухани жаңғыру» атты 

стратегиялық мақаласын оқи 

отырып, мен алдағы жылдарда 

ұлттың тілі, дәстүрі, мәдениеті 

қарыштап дамиды деген 

сенімдемін. Мемлекет болу 

үшін оның территориясы, 

әскері, тілі, мәдениеті болуы 

керек. Мемлекеттіліктің осы 

т рт шарты, т рт құбыласы 

осы мақалада кең к лемде 

қамтылған. Қазақтың сонау 

ықылым замандардан бері 

қарайғы мәдениеті мен тарихы 

қопарыла айтылған. Ең әуелі, 

2025 жылға қарай іс қағаздар 

мен оқулықтар, баспас здер 

латын әліпбиіне к шеді дегені 

к кейге қонды. Себебі осы 

уақытқа дейін біздің 40 мыңға 

жуық жастарымыз «Болашақ» 

бағдарламасымен оқып 

келді. Бәрі де ағылшын тілін 

меңгерді. Ағылшын тілінің  зі 

де латын қарпімен жазылады. 

Осы мақалада біртұтас түркі 

алфавитін енгізу мәселесі 

қозғалған. Сондықтан бұл  те 

дұрыс қолдайтын мәселе. 

Екіншіден, қоғамдық және 

гуманитарлық ғылымдар 

бойынша қазақ тіліндегі 

жаңа оқулық жобасын қолға 

аламыз дейді. Бұл ретте тарих, 

саясаттану, әлеуметтану, 

философия, психология, 

мәдениеттану және филология 

ғылымдары бойынша 

студенттерге қажетті білім 

беру үшін барлық жағдайды 

жасауымыз қажет делінген. 

Осы орайда осы пәндерді терең 

білетін және оны аудиторияға 

сұлу жеткізетін ұстаздар 

тұлғасына да мән беру керек 

деп ойлаймын. 

Мақаланың тағы бір 

жаңалығы, Қазақстандағы 

100 жаңа есім жайлы 

айтылуы. Мысалы, кешегі 

Димаш Құдайберген, 

Геннадий Головкин. Осы 

сияқты біздің елімізде 

білгір мамандар, танымал 

тұлғалар мен таланттар бар. 

Қазақстандағы 100 жаңа 

есім деген елдің рухын 

к теріп, жастарға мақтаныш 

болады деп ойлаймын. 

Ақсақал қарияларымыз бен 

ұстаздарымыздың, елге тұтқа 

болар тұлғалардың берекелі 

ісін үлгі ету осы жобаның 

ерекшелігі. Сол сияқты 100 

жаңа есімнің  ңірлік нұсқасын 

жасауға да болады. Облыстар 

мен аудандардағы талантты 

жастарымыз бен еңбегі ерен 

тұлғалардың танылуына кең 

жол ашуымыз қажет. 

Осы стратегиялық мақалада 

Туған жер жобасы мен 

Қазақстанның киелі жерлерінің 

географиясын жасауға деген 

те тамаша тың жобалар 

ұсынылған. Біздің қазақтың 

барлық жері киелі және 

қасиетті. Сондықтан да біз туған 

жердің бір түйір топырағын 

к здің қарашығындай 

сақтауымыз қажет. 

Бұл құжат еліміздің 

терең, мазмұнды, жан-жақты 

стратегиялық даму жоспары. 

Мемлекеттің дамуы, к ркеюі, 

басқа елдермен терезесінің 

тең болуы ұлттық санаға 

байланысты. Сондықтан 

дамудың темірқазығы ҰЛТТЫҚ 

САНА деп 

білемін. 



 



ï

 

Þ

 

Þ



ï

ПІКІР



ПІКІР

4444444444



Қазақстан мен Өзбекстан 

туризм саласындағы 

ынтымақтастықты дамытуға 

ниет етіп отыр. Мәдениет 

және спорт министрі 

Арыстанбек Мұхамедиұлы 

мен Өзбекстан туризмді 

дамыту бойынша 

мемлекеттік комитетінің 

төрағасы Әнуар Шараповтың 

кездесуінде осы мәселе 

талқыланды. 

Жүздесуде екі ел арасындағы 

саяхатшыларды к бейту үшін 

жаңа екі  ткізу бекеті ашылды. 

Жұмыс істеп тұрған үш бекет 

арқылы туристер тәулік бойы 

те алады. Алматы мен Ташкент 

арасында жүрдек пойыздың жүре 

бастауы да бұл іске серпін берді. 

збектер Астана мен Алматы 

қалаларына, Шымбұлақ тау 

шаңғысы орталығы, Бурабай, 

Балқаш және Алак л сияқты 

демалыс орындарына келуге 

ықылас танытып жатыр. Ал 

біздің саяхатшылар тарихы терең, 

Ұлы Жібек Жолымен тамырлас 

Ташкент, Самарқан, Бұқара және 

Хиуа қалаларына тамашалауға 

қызығады.

Тараптар биыл Астанада 

тетін ЭКСПО 2017 к рмесінің 

маңызына тоқталып, туризмнің 

мол әлеуетін пайдалану қажеттігі 

ж нінде уағдаласты.

Ақмола облысында 8 мемлекеттік қызметкер 

аттестациядан өте алмай қалды. 

Ал сынақтан сүрінбей  ткендердің кейбірі  зіне 

қандай міндет жүктелгенін түсіндіріп бере алмаған. 

Дегенмен комиссия мүшелері бұған түсіністікпен 

қарапты. Ал сынақтың екінші және үшінші кезеңдерінде 

әлі 3 мыңнан астам адам әңгімелесуге келеді. 24.kz 

хабарлағандай, жалпы Ақмола облысында 5,5 мың 

мемлекеттік қызметкер бар. Оның 4 мыңға жуығы 

аттестаттаудан  теді. 

Латын

Шара

Қ б і


Қ

Г

ЕУРОПАҒА ОҢАЙ БАРУ



ЕУРОПАҒА ОҢАЙ БАРУ

Саяхат

ӨЗАРА БАЙЛАНЫС 

ДӘНЕКЕРІ

ДӘНЕКЕРІ

Емтихан

СЫНАҚТАН 

СЫНАҚТАН 

СҮРІНДІ

СҮРІНДІ

ЖҰМЫС ТОБЫ 

ЖҰМЫС ТОБЫ 

ЖАСАҚТАЛДЫ

ЖАСАҚТАЛДЫ

3

№15 (639) 14 сәуір 2017 жыл



TIL

TIL

ww

www.ja

w.jasqazaq.kz                       E-mail: jas_qazaq@mail.ru

sqazaq.kz                       E-mail: jas_qazaq@mail.ru

Ұсыныс

Т

үркілер 



қолданатын 

латын 


әліпбидің әрқилы 

емес, біркелкі болуы туысқан 

елдер арасындағы түсіністік пен 

ынтымақтастықтың нығаюында 

к кейкесті екені с зсіз. 1940 

жылы кеңестік кезеңде түркі 

республикалары латыннан кириллге 

ткенде әр республика  з бетінше 

алфавит жасап әзірбайжан, қазақ, 

қырғыз,  збек, татар, түркімен секілді 

халықтар бір-бірінің жазғанын 

оқуда қиыншылыққа ұрынған еді. 

Онда біркелкі дыбысты бейнелейтін 

әріптер басқа болды. Алфавиттегі 

таңба сандары да әр түрлі еді. Атап 

айтқанда, қазақшада – 42,  збекшеде 

– 38, қырғызшада – 41, түркіменшеде 

36 әріп. Ал Түркия болса латынға 1928 

жылы  ткенімен, онда бар-жоғы 29 

әріп бар. Олардан бірқатар дауыстар 

ескерілмегенін бүгінгі ғалымдар айтып 

отыр. Негізі, түркі тілдерін 34 таңбамен 

белгілеуге болады. Бүгін түрік латын 

әліпбиінде 5 әріп кем болып отыр.

Сонымен қатар кеңестік туысқан 

түркі республикаларындағы 

грамматика, емле және фонетикалар 

да бір-бірінен алшақтап  згеше арнада 

дамыды. С йтіп, ғасырлар бойы 

бір-бірімен еркін с йлесіп, түсінісіп 

келген түркі халықтарының тілі 

алыстады. Соның салдарынан түркі 

дүниесінің басқа аймақтарын былай 

қойып, Орталық Азияның  зінде 

к рші тұратын түркі елдері арасындағы 

зара түсінушілік кеміп, бір-біріне 

менсінбеушілік және сенімсіздікпен 

қарау белең алды. Осындай жағдай 

салдарынан Елбасы Нұрсұлтан 

Назарбаевтың 2005 жылы ұсынған 

Орталық Азия Одағын құру ж ніндегі 

ұсынысы аймақта қолдау таппады.

Жоғарыда кеңестік кезеңде түркі 

республикалардың түрлі-түрлі нұсқада 

кирилл таңбасына  ткенін айтқан 

едік. Тіл ғалымдары, солардың ішінде 

ең ұтымды алфавиттің Қазақстан 

қолданған кирилл әліпбиі екенін айтуда. 

Мәселен, түрік ғалымы Хатиже Ширин 

Ұсер қазақ-кирилл әліпбиі  зге түркі-

кирилл алфавитіне қарағанда, таңбаның 

графикалық және фонетикалық 

тұрғыдан бір-бірімен байланысты болуы 

және бір дыбысқа бірден к п таңба 

берудің болмауына байланысты мұқият 

дайындалғанын айтады. Бұл тұрғыда 

қазақ-кирилл әліпбиін дайындаған тіл 

ғалымы С.А. Аманжоловтың р лінің зор 

екендігін атап  теді.

Біз қазақ-кирилл әріптерінің сәтті 

шығуының қосымша бір себебін 

де одан алдынғы қазақ-латын және 

қазақ-араб алфавиттерінің сәтті 

дайындалғандығы екенін айтар едік.

сіресе Ахмет Байтұрсынұлының 

жасаған қазақ-араб әліпбиі түркі 

дүниесінде осы жүйедегі ең ұтымды 

жасалған әліппе болып табылары 

хақ. А.Байтұрсынұлы Исмаил 

Гаспиринскийдің «Ұсұли саутие», 

яғни «дауысты тәсіл» методикасы 

ретінде дайындаған әліпбиі қазақтың 

тіл ережелеріне нақты келген. 

Осы орайда Түркияда Ататүрікке 

қатысты айтылып жүрген бір 

анекдот А.Байтұрсынұлының осы 

реформасының ұтымдылығын к рсету 

тұрғысынан маңызды. Сол анекдотта 

Ататүрік «Мен Байтұрсынның 

т те жазуын бұрын білгенде, араб 

графикасынан латынға  ту жайында 

шешім қабылдамас едім» деген 

екен. Бұл анекдоттың қаншалықты 

шындық екені белгісіз. Бірақ бір нәрсе 

бұлтартпас ақиқат. Ол түркі халықтары 

мың жылдан астам қолданған 

араб графикасына бұрынды-

соңды ең ұтымды реформаны 

А.Байтұрсынұлының жасағандығы. Ол 

осы әліпбиін дайындаған үш мәселені 

негізге алған.

1. 

-

¾ ә ¾

 

 

Þ  

 ¾

 Þ ¾

Þ  

¾

 ( Þ, Þ , 

,  ) ә

Þ  

 

2. 

 

Þ  ә  Þ

 

Þ ¾

 ¾  

¾  ¾

3. 

 

 

Þ

 

 

 

 

ө Þ  ¾

 

 ¾

 

.

А. Байтұрсынұлы  зі «жаңа емле» 

деп ат беріп 1912 жылы «Оқу құралы» 

атымен жарияланған кітабында атап 

ткен, осы реформаланған қазақ-араб 

әріптері қазіргі күнде «т те жазу» 

деп аталуда. Сондай-ақ Қытайдағы 

қазақтар қолдануда.

Түрік ғалымы Ұсер қазақ тілінің 

емле қағидаларының тарихта 

алғаш рет А.Байтұрсынұлының 

қолға алғанын және оның осы 

ережелерінің кейінгі латын және 

кирилл алфавиттерінің жасалуына 

негіз болғанын айтуда. Міне, бүгінгі 

таңда латын әліпбиіне  терде 

Қазақстан ғалымдарының негізге 

алары қазіргі кирилл әріптері емес, 

сәтті жасалған А.Байтұрсынұлының 

т те әріптері болу керек. Сонда қазақ 

тіліне толық үйлесімді мықты алфавит 

ортаға шықпақ.  йтпесе кирилл әріп 

жүйесінде кейбір қателіктер латынға да 

тіп, кейбір кемшіліктерге ұрындыруы 

әбден ықтимал. Біз т менде кирилл 

әріптерінің бүгінгі қазақ тіліне кері 

әсерін ашып к рсететін боламыз.

Қазақстан Президенті 

Н.Назарбаевтың 2006 жылы латынға 

дайындық жасалуы туралы шешімінен 

кейін Қазақстанда латын әліпбиіне 

қатысты 100-ге тарта жобаның 

жасалғаны айтылудa. К птеген 

газет және журнал, әсіресе интернет 

парақшаларында кириллге қоса, латын 

жүйесіндегі беттерін де іске қосты. 

Жеке адамдар интернетте, қалта 

телефонында латын әріптерін к бірек 

қолдана бастады. 

Біздің байқағанымыз, осы латын 

әріптерінің к пшілігінің орынды 

қолданылғанымен бірнеше әріпте, 

әсіресе орыс тілінің емлесінің әсерінде 

қате қолданыстар кең тараған. 

Бұлар кезінде, атап айтқанда, 1940 

жылы қазақ-кирилл алфавит жүйесі 

жасалған уақытта 60 жылдан кейін 

қазақ тілінің орыс тілімен мұндай 

араласып кететінін есептелмеуінен 

туындаса керек. Осының салдарынан 

қазақ тілінің фонетикасының  згеріп 

кеткендігін қарапайым халық былай 

тұрсын, тіл ғалымдарының  зі кейде 

парықтай алмауда. Бұған әсіресе «е» 

әрпі нақты дәлел бола алады.

Қазақтың кирилл әріптерін 

жасаушылар бұл әріптің кейін орыс 

тіліндегі «е» әрпімен шатасатынын 

есептемеген болса керек.  йткені орыс 

тілінде осындай дыбысты бейнелейтін 

екі әріп баршылық. Оның екіншісі «э» 

әрпі.  йткені «е» әрпі с здің басына 

келгенде «йе» деп оқылады. Егер 

с здің басында «е» оқылу керек болса, 

онда ол с з «э» әрпімен басталады. 

Мұны орыстар  зінің тілінде жақсы 

орналастырған. Қазақ әліпбиін 

жасаушылар мұны басшылыққа алмаған 

болса керек. Міне, мұның салдарынан 

қазір қазақтар бұрын «эр», «эрлік», 

«Эсенгүл» деп оқылып келген с здер 

мен есімдер «ер», «ерлік», «Есенгүл» деп 

жазылғандықтан, мұны орыс емлесінің 

қағидасымен оқығанда бұлар «йер», 

«йерлік», «Йесенгүл» деп оқылып, 

латын әліпби жүйесінде солай (« », 



«

», «

») жазылып келеді. 

Бұл с здеріме дәлел үшін 1910-1920 

жылдары қолданылған т те жазумен 

жазылған мәтіндерге қарау жеткілікті.

Осындай екінші әріп – «у» әріп. 

Бұл әріп орыс тілінде және қазақ 

тілінде екі б лек оқылады. 

Сондықтан оны 

латын тіліне 

транскрип-

циялауға 

абай болу 

керек. Бірақ 

кінішке 


қарай, ол 

қазақ тілінің 

ерекшеліктері 

назарға алынбай, тек орыс тілінің 

қағидасымен аударылуда.

Орыс тіліндегі «у» әрпінің баламасы 

қазақ тілінде «ұ» әрпі болып келеді. Ал 

қазақ тіліндегі «у» әрпі с здегі дауысты 

немесе дауыссыз, жуан дауысты және 

жіңішке дауысты әріптен кейін келуіне 

байланысты «в», «ұв» және «үв» түрінде 

оқылады. Бірақ біз бұлардың бәрін 

латынға транскрипциялағанда орыс 

тілінің қағидасы бойынша «ұ» жасап 

отырмыз.

Мәселен, «бару», «келу» деген 

с здердің соңындағы «у» әрпі латын 

болғанда «-у, -у» түрінде келсе, жақсы 

болады. Сонда ол baru, kelü емес, baruv, 

kelüv түрінде жазылуға тиіс.

Мысал үшін қазақ кирилімен менің 

атым «Уақап» деп жазылады. Бірақ бұл 

латын әріптерімен «Uaqap» деп емес 

«Vaqap» деп жазған дұрыс. Ал Уақап 

деген атты орыс кириллицасымен 

жазатын болсақ, «Вақап» деп жазар 

едік. Сол секілді орыс тілінде «Евразия» 

с зін қазақ кирилімен «Еуразия» деп 

жазамыз. Сонда қазақша «Еуразия» 

деген с зді латынға «Euraziya» деп пе, 

әлде «Evraziya» деп жазу дұрыс па?

Мәселен, «уақыт» дегенді, қазірге 

дейін жазылып келгендей «uaqı t» 

(

) деп емес, «vaqı t» (

деп жазылса болады. Сол секілді 

«тәуелсіздік» с зін (

 

 

 

 

 « ә

Þ » 

Þ  

  Þ ) латын әріптерімен 

«tä


uelsizdik» деп емес «tä

velsizdik» деп 

жазылса дұрыс. 

Үшінші бір әріп – «и» әрпі. 

Орыс тілінде біркелкі дыбысқа сай 

келетін «е» және «э» әріптері болса, 

қазақ тілінде де бір-біріне ұқсас «и» 

және «і» әріптері бар. Бұл жағдай 

орыс тілінде жоқ. «І» әрпін латынға 

транскрипциялауда проблема жоқ. 

Бірақ «и» әрпі орыс 

тілінен қазақ тіліне 

кірген с здерде «і» деп 

латынға аударылғанда 

дұрыс келгенімен қазақ 

тіліндегі с здерде дұрыс 

келмейді. Оны кейде 

«і й», кейде «ый» деп 

аударған дұрыс.

Мысалы, «сенің», «мәтін», «иман», 

«қисын» с здерін «senin», «mä

tin», 


«iyman», «qı ysın» деп жазған дұрыс. 

Ал «и» әрпі орыс тіліндегі бір мәтінде 

латынға аударғанда «і» болып келетінін 

ескерген ж н. Мәселен, орыстың 

«книга» деген с зін латынға аударғанда 

«kniyga» түрінде емес, «kniga» түрінде 

аударған дұрыс. Бұған абай болу керек.

Қорытындылар болсақ, Қазақстан 

– түркі республикалар ішінде латын 

әліпбиіне ең кеш  тетіндердің 

бірі. Осыны жақсы пайдаланып 

Қазақстаннан бұрын латынға  ткен 

елдердің тәжірибелерін мұқият 

зерттеп, олардың артықшылық және 

кемшіліктерін салыстырып, түркі 

елдері ішіндегі ең мықты латын 

әліпбиді жасауымызға болады. С йтіп 

араб және кирилл графикасында бүкіл 

түркі дүниесі бойынша озық алфавитті 

жасаған Қазақстан латында да бұл 

табысын қайталауы 

әбден мүмкін.




  1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал