Бастауышта ақын м.ӘЛімбаевтың шығармаларын қазақ тілі пәнінде дидактикалық материал ретінде қолдану



жүктеу 48.85 Kb.

Дата09.09.2017
өлшемі48.85 Kb.

БАСТАУЫШТА АҚЫН М.ӘЛІМБАЕВТЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫН ҚАЗАҚ ТІЛІ ПӘНІНДЕ 

ДИДАКТИКАЛЫҚ МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ ҚОЛДАНУ 

 

С.К.Утарова  

Орал қ. 

 

Дидактикалық  материал-  оқушыларға  өз  бетімен  жұмыс  істеу  үшін  немесе  олардың  алдына 



қойылған оқу, ойын міндеттерін орындау үшін таратылатын көрнекті оқу құралдарының бірі. 

«Дидактикалық материал» сөзі педагогикалық әдебиеттерде термин ретінде балалар бақшасында 

«фребеля  сыйы»  атты  практикалық  жұмыстың  енгізілуімен  байланысты  қолданыла  бастаған.  Міне, 

осыдан соң көптеген елдердің балалар бақшасында итальян педагогі М. Монтоссори мен орыс педагогі 

Ф. И. Фаусеннің дидактикалық материалдары кеңінен қолданыла бастаған. 

Дидактикалық  материалдар  сипаты  жағынан  әр  алуан:  карточкалар,  кестелер,  мәтіндік  немесе 

суреттік  карточкалар  жиыны,  түрлі  трафареттер.  Сол  сияқты  жаттығулар  мен  есептер  жинағы  да 

дидактикалық материалдар деп аталады. Әдетте, дидактикалық материалдармен балалар өздері тікелей 

жұмыс жасауына орай оны демонстративті және үлестірмелі деп бөледі. 

Дидактикалық  материалдарды  жаңа  материалды  бекіту,  түсіндіру  үстінде,  қайталау 

сабақтарында,  оқушылардың  білімін  тексеру  кезінде  қолданып,  олардың  ойлау  көкжиегін  кеңейтіп, 

танымдық белсенділігін арттырып, тілін дамыту сиякты жұмыстарда қолданылатын құрал. 

Міне,  осылайша  өзінің  бастауын кіші  жастағы балалармен  жұмыс үстінде  қолданудан  бастаған 

дидактикалық  материалдар  бүгінде  оқыту  үстінде  кеңінен  қолданылады.  Ал  бастауыш  кластарда 

қосымша дидактикалық материалсыз тіл сабақтарын өткізу мүмкін емес. Себебі бастауыш класта қазақ 

тілін  оқытудың  алдында  тұрған  міндет  –  оқушылардың  дұрыс  сөйлеп,  тілін  дамытып,  сөздік  қорын 

байытумен  қатар  қазақ  тілінің  грамматикалық  құрылымы  құпиясына  үңілдіру,  ұғындыру.  Мұнсыз 

оқушы кез-келген грамматикалық ереженің сөйлеуде, жазуда қолдану заңдылықтарын түсіне алмайды, 

дұрыс  сөйлеу  механизмдерін  меңгермейді.  Қазақ  тілінің  теориялық  негіздерімен  түйінделмеген, 

қуаттандырылмаған оқыту үстіртін даярлауға айналып кетеді. 

Қазақ  тілі  мен  Әдебиеттік  оқу  сабағы  жас  ұрпақ  бойына  адамгершілік  ізгі  қасиеттерді  егудің, 

жетілдіре түсудің бірден-бір басты құралы екені бүгінді ешкімнін таласы жоқ. 

«Тәрбие  басы  -  тіл»  деген  ертедегі  түркі  ғалымы  М.  Қашқаридың  және  заманымыздың  белгілі 

ақыны О. Сүлейменовтің «Адам тағдырын тәрбие шешеді, тәрбие құралы – сөз» деген өнегелі сөздері 

қазақ тілі пәнінің ұрпақ тәрбиелеуде мүмкіндігінің қаншалықты екендігінің дәлелі. 

Осы орайда, көрнекті балалар ақыны, бала бақытының жыршысы Мұзафар Әлімбаев ағамыздың 

туындыларын  қазақ  тілі  сабақтарында  дидактикалық  материал  ретінде  пайдалануды  тиімді  деп 

санаймыз.  Балалрдың  талап-талғамын  өсіруде,  ой-өрісін  кеңейтуде  М.  Әлімбаевтың  әр  тақырыпқа 

жазған  жырларының  орны  ерекше.  Оның  жырларында  балдырғандар  өмірі,  олардың  әрекеттері 

нанымды суреттеледі. Балалардың жүрегіне кідіріссіз жол табады. 

Ақын  олардың  айналасындағы  тіршілік  туралы  ұғымның  кеңеюімен  қатар,  тілінің  жатық 

болуына  көңіл  бөледі,  тапқырлыққа,  ойлылыққа  үйретеді.  Түрлі  салыстыруларды  да  осы  мақсатқа 

пайдаланады. 

Біз  ақын  шығармаларымен  таныса  отырып,  2-4-  класта  қазақ  тілінің  «Морфология»  саласынан 

білім беруде оның кейбір шығармаларын дидактикалық материал ретінде былайша топтастырдық. 

Ақын ағаның «Екі тақтай бір көпір» жинағына енген «Кішкентайлар кітабы» атты тақпақшалар 

топтамасы  –  дүниедегі  жанды  мен  жансыздардың  сырына  терең  үңілуімен,  табиғатты  сүйіп,  оны 

көркем  тілмен шебер  бейнелеуімен  құнды. Он  бір бөлімнен  тұратын бұл  туындылардың әр  бөлімі  өз 

алдына жеке бір тақпақша. Мысалы:  

І. Бұғышақ пен басқалар. 

ІІ. Құстар. 

ІІІ. Ағаштар мен бұталар. 

ІV. Аңдар. 

V. Бау-бақшада. 

VI. Дастарқан үстіндегі ұйқастар. 

VII. Жыл – он екі ай. 

VIII. Жер бедері. 

IX. Әнсіз өмір мәнсіз. 

X . Үй ішіндегі ұйқастар. 

XI. Мектепте және үйде. 

Міне,  осы  тақпақшалар  топтамасының  қай  бөлімі  болса  да  қазақ  тілі  сабағының  кез-келген 

тақырыбына мысал болары сөзсіз. 



Бағдарлама бойынша 2 – класта сөз таптарының Зат есім, Етістік, Сын есім және Сан есімдердің 

негізгі белгілері меңгертіледі. 

Ендеше,  жоғарыда  көрсетілген  сөз  таптарының  қайсысын  болмасын  «Кішкентайлар  кітабы» 

тақпақшалар  топтамасындағы  кез-келген  бөлімі  бойынша  даярланған  үлестірмелі  дидактикалық 

материалдарды қолдануға болады. 

Әрбір  бөлімнен  әзірленген  дидактикалық  материалдағы  тапсырмаларды  орындау  барысында 

оқушылар,  алдымен,  аң,  құс  немесе  олардың  төлдері,  табиғат  құбылыстары  атауларымен  танысып, 

олардың  өзіндік  ерекшеліктерін,  мінез-құлқын,  тіршілік  қалпын  таниды.  Ал  «Жыл  он  екі  ай», 

«Мектепте және уйде» бөлімдері ақыл-кеңес, тәлім-тәрбие, ғибратқа құрылған. Бұл шығармаларды оқу 

пәндерінде қолдана отырып, олардың сөздік қорларын байытуға да үлес қосарымыз сөзсіз. 

Екіншіден,  пәнаралық  байланыс,  қоршаған  орта,  дүниетанумен  байланыстырсақ,  үшіншіден, 

тілдің  грамматикалық  құрылымы  құпиясына  үңіліп,  оның  теориялық  негізінен  практикалық  дағды 

қалыптастырамыз. 

Мысалы:                       1. Көл бетінде өріп жүр, 

                                           Аққу баласы – көгілдір. 

1.

 



Құс атауларын ата. 

2.

 



Оған сұрақ қой. 

3.

 



Өлеңді мәнерлеп оқы. 

                                       2. Аққу – құстың патшасы 

                                           Тең келмеді басқасы. 

1.

 



Зат есімді тап, мағынасын түсіндір. 

2.

 



Сұрақ қой. 

3.

 



Зат есімнің көпше түрін жаса. 

                                       3. Өлеңдерді көшіріп жаз. 

                                           Білесің сұрай-сұрай,  

                                           Құндыз баласы – құнай. 

 

                                            Барлық бала білсе – ай де: 



                                            Түлкі баласы – мыршай де. 

1.

 



Зат атауын білдіретін сөздерді тап. 

2.

 



Бұл сөздердің тобын қалай атайды? 

                                       4. Тақпақшаларды көшіріп жаз. 

                                            Жер тегісі – қыр... жазық... 

                                            Шүйгін шөбі – төлге азық. 

 

                                             Дөңес-дөңес адырлар, 



                                             Қатып қалған ағындай. 

 

                                             Үстіртті жердің ойы бар: 



                                              Ойпат боп кеңге жайылар. 

1.

 



Сын есімдерді тап. 

2.

 



Олардың қай сөзбен байланысты екенін тап. Сұрақ қой. 

                                            5. Өлеңді мәнерлеп оқы. 

                                                 Пингвин ұшпайды, жүзеді, 

                                                 Судан балықтар сүзеді. 

1.

 

Қимыл атауын білдіретін сөздерді тауып, астын сыз. 



2.

 

Ол қандай сөз табына ажтады? Сұрақ қой.    



                                             6. Өлеңді көшіріп жаз. 

                                                 Көкке бойын созады, 

                                                 Көпке қолын созады. 

                                                 Көк қарағай, қарағай, 

                                                 Мейірбанды анадай. 

1.

 



Етістікті тап. 

2.

 



Қай сөзбен байланысып келгенін сызбамен көрсет. 

Ал  ақынның  «Тіл  сындыруға»  атты  өлеңінде  зат  есім  аталады  да  сол  затқа  тіркесе  қимылды 

білдіретін сөз ұйқасып келеді: 

          Ат 

          Атпен шап! 

          Доп 

          Допты соқ! 


          Жер 

          Жеміс тер! 

          Ине 

          Қадап ал түйме! 

          Мұз 

          Мұзды бұз! 

          Су 

          Бетті жу! 

2-класс  оқушысы  сөз  табы  ретінде  Зат  есімнен  соң,  Етістікпен  танысады.  Сонда  Зат  есімнен 

өткенді қайталай және оны  Етістікпен байланыстыра  өлеңді зат  есім,  етістік  тақырыптарында  немесе 

жаттығу жұмыстары үстінде шебер қолдануға болады. 

Екіншіден, бұл  -  өлең  жазудың,  үйретудің  әліппесі  секілді  өлең. Әрі  оқу,  әрі  ойын  ретінде бұл 

өлеңді қазақ  тілі  сабақтарындағы  тіл  дамыту  жұмыстарына да қолдануға  болады.  Затпен байланысты 

қимылды  көз  алдына  елестетіп  ойланту,  сөйтіп  алғашқы  ұйқастарды  таптыру,  мағыналы  өлең 

жолдарын ойлату сиякты жұмыс түрлерін жүргізуге болады. 

Сол тәрізді ақын ағаның «Қандай сөздер» деген өлеңі де сын есімді оқытуда сұранып-ақ тұр.  

           Ана –  

           Ардақты сөз

           Тау-тас –  

           Салмақты сөз.   

           Жел –  

           Қанатты сөз, 

           Шәкірт –  

           Талапты сөз. 

           Жалау –  

           Дабылды сөз

           Алау –  

           Жалынды сөз. 

           Дос-жар –  

           Мейірлі сөз, 

           Дала –  

           Пейілді  сөз,-  деген  жыр  жолдарында  басы  артық  бір  сөз  жоқ,  асқан  қарапайымдылыққа 

құрылған, бірақ тәрбиелік мәні тереңде жатқандығын көруге болады. 

Немесе  тазалықтың  сырын  әдемі  әнмен  ұқтыратын  Мұзафар  ағаның  «Кезекші»  әнін  орындата 

отырып та, сын есімдермен жұмыс жасатуға болады. 

            Класс іші айнадай, 

            Шаң мен тозаң ұшпайды. 

            Үзілісте ойнамай, 

             Кіршіксіз деп ұстаймыз. 

                          Класс тұрса жарқырап

                          Жақсы ұғасың сабақты. 

                          Алғыс айтар әркім-ақ 

                          Кезекшіге талапты. 

Сын  есімдер  бойынша  жұмыс  жасата  отырып,  соңғы  өлең  мазмұны  бойынша  «Біздің  кластың 

кезекшісі»,  «Біздің  класс»  тақырыбы  бойынша  шағын  мәтін  құр  деп,  тақырыпты  тіл  дамыту 

жұмысымен байланыстыруға болады. 

Осылайша, ақын шығармаларын қазақ тілі сабақтарында дидактикалық материал ретінде қолдана 

отырып, кіші жастағы оқушы өлең сайын тағылым алып, сұлулыққа кенеліп қана қоймай, білім алып, 

таным аясын кеңейтуді де қарастырдық.  

Қорыта  келе,  тәжік  халқы  тілі  жаңа  шыққан  баласына  ұлы  бабасы  Рудакидің  жырларын 

жаттатады  екен.  Ақынжанды  қазақ  халқының  да  өсірген  әрбір  ұл-қызы  поэзияға  біртабан  жақын 

тұрған.  Олай  болса,  тілі  бай,  сөзге  шешен,  жан  дүниесі  таза,  рухы  биік  ұрпақ  тәрбиелеу  үшін  әрбір 

пәнге  балалар  поэзиясының  төрінен орын  алған  Мұзафар Әлімбаев  сынды  ағаларымыздың  өлеңдерін 

арқау етудің маңызы зор. 



 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 

1.

 

Педагогическая энциклопедия. 

2.

 

Педагогикалық сөздік. 

3.

 

М. Әлімбаев. Екі тақтай – бір көпір. – Алматы, 1992 ж. 

4.

 

М. Әлімбаев. Халық – ғажап тәлімгер. – Алматы, 1994 ж. 

5.

 

2-4-класс бойынша Қазақ тілі бағдарламалары. 

 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал