Бастауыш сынып оқушыларына музыкалық-эстетикалық ТӘрбие беруді сыныптан тыс ж¥мыстар негізінде ¥йымдастыру ерекшелігі



жүктеу 43.91 Kb.

Дата27.05.2017
өлшемі43.91 Kb.

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА МУЗЫКАЛЫҚ-ЭСТЕТИКАЛЫҚ 

ТӘРБИЕ БЕРУДІ СЫНЫПТАН ТЫС Ж¥МЫСТАР НЕГІЗІНДЕ 

¥ЙЫМДАСТЫРУ ЕРЕКШЕЛІГІ

Қ.Ж.Абилтаева

Атырау ц.

Жеке түлғаның қалыптасып дамуы үздіксіз сипатта болатыны бізге мэлім.  Оның жүзеге  асуы тек 

сабақ  жүйесінде  ғана  емес,  сабақтан  тыс  жүргізілетін  эртүрлі  тәрбиелік  эрекеттермен  үштасады.  Ол 

әдетте сыныптан тыс жэне мектептен тыс жүмыс болып бөлінеді.

Сыныптан  тыс  жүмыс  -   түлғаның  элеуметтік  жағынан  жан-жақты  қалыптасуын  қамтамасыз 

етуге  бағытталып,  мүғалімдердің  басшылығымен үйымдастырылған жэне  сабақтың мақсатымен  өзара 

байланысты  болып  келетін  тэрбие  жүмысының  дербес  түрі.  Ол  эр  түрлі  тәрбие  эрекеттерінің 

жиынтығы ретінде балаға кең көлемде дамытушылық, оқу-тәрбиелік жағынан ықпал ете алады.



Біріншіден,  оқудан  тыс  эртарапты  әрекет  баланың  сабақта  мүмкін  болмайтын  жан-жақты  дара 

қабілетін ашуға ықпал етеді.



Екіншіден, сыныптан тыс  жүмыста эр түрлі жүмыс түрімен айналысу баланың жеке  әлеуметтік 

тэжірибесін  жандандырып,  жетілдіреді,  оның  адамзат  қүндылықтарына  негізделген  білімдерін 

байытып, қажетті практикалық іскерлігі мен дағдысын қалыптастырады.

Үшіншіден,  сыныптан  тыс  түрлі  тәрбие  жүмысы  оқушыларда  әрекеттің  эртүріне  қатысты 

қызығушылығының дамуына,  оған  белсенді  қатысуға деген қүлшынысын тәрбиелеуге  нэтижелі  ықпал 

етеді.

Төртіншіден, сыныптан тыс эртүрлі тәрбие жүмысының формасы тек қана баланың өзіндік дара 

қабілетін  ашуға  ықпал  етпейді,  сонымен  бірге  оқушылар  үжымында  өмір  сүруге  үйретеді.  Яғни,  оқу, 

еңбек  әрекеттерінде  жэне  қоғамдық  пайдалы  істерді  атқаруда  өзара  ынтымақтастыққа,  бір-біріне 

қамқор  болуға,  өзін  басқа жолдастарының  орнына  қоя  білуге  тәрбиелейді.  Тіпті  оқудан тыс  әрекеттің 

қандай  да  бір  түрі  болмасын,  танымдық,  спорттық,  еңбек,  қоғамдық  пайдалы,  оқушылардың  өзара 

ынтымақтастық тәжірибесін  белгілі  бір  салада  байытады,  қорытындысында үлкен тәрбиелік нәтижеге 

қол жеткізуге ықпал етеді.

Бесіншіден,  сыныптан  тыс  жүмыс  үйымдастыру  мен  өткізуде  уақытқа  қатысты  қатаң  шектеу 

болмайды.  Сынып жетекшісі  оның формалары  мен әдістерін,  қүралдары  мен мазмүнын жэне  бағытын 

таңдауда  ерікті  болады.  Бүл,  бір жағдайда  оған  өзінің көзқарасы жэне  сенімі түрғысында әрекет етуге 

мүмкіндік  берсе,  екінші  жағдайда,  оның  жауапкершілігін  арттырады.  Бүған  қосымша,  одан 

шығармашылық белсенділікті талап етеді.

Алтыншыдан,  сыныптан  тыс  жүмыс  нәтижесінде  күнделікті  бақылау  мүмкіндігінің  болмауы. 

Себебі,  онда тек жалпы жетістік пен оқушылардың жеке дара даму деңгейін бақылауға ғана мүмкіндік 

береді.  Соған  сәйкес  қандай  да  бір  форма  немесе  әдістің  нәтижесін  бірден  анықтау  өте  қиындықты 

туғызады.  Мүндай ерекшелік сынып жетекшісін табиғи жағдайда жүмыс жасауды,  балалармен қарым- 

қатынаста  немқүрайдылыққа  жол  бермеуді  жэне  оның  нэтижесін  бағалауда  оларды  шиеленіскен 

жағдайдың болмауын қажет етеді.



Жетіншіден,  сыныптан  тыс  жүмыс  оқушылардың  мүмкіндіктеріне  сай  жэне  бос  уақытта 

(үзілісте,  сабақтан  кейін,  мейрам  немесе  сенбі  жэне  жексенбі  күндері,  демалыстарында) 

үйымдастырылады.  Сонымен  қатар  оған  кең  көлемде  ата-аналар  мен  жүртшылықтың  өкілдері 

қатыстырылады.

Сыныптан  тыс  жүмыс  формалары  эртүрлі  болғандықтан,  бүгінгі  күнге  дейін  оларды  нақты 

мазмүнда  топтастыру,  соның  ішінде  музыка  арқылы  эстетикалық  тәрбие  беруді  сыныптан  тыс 

жүмыстар  негізінде үйымдастыру мәселесі  біраз  қиындық туындатады.  Алайда соңғы  ғылыми-зерттеу 

жүмыстарына сүйенсек,  бастауыш мектепте сыныптан тыс жүмыстар әрекеттік нысана бойынша (жеке, 

топтың,  көпшілік)  жэне  тәрбиелік  міндеті  мен  бағыты 

бойынша  (эстетикалық,  адамгершілік, 

эканомикалық т.б.) бөлінеді.

Көпшілік  формаларға  -   мерекелер,  ертеңгіліктер,  байқаулар,  көрме  үйымдастыру,  жорыққа 

шығу, саяхат, кездесулер, сайыстар т.б. жатады.

Топтық  формаларға  -   түрлі  үйірмелер,  клуб,  қуыршақ  театры,  көркемөнерпаздар  қоғамы  т.б. 

жүмыс  түрлерін  қамтиды.  Әр  жүмыс  формасының  түрақты  қүрамы  мен  арнайы  жүмыс  жоспары 

болады.


Ал  сыныптан  тыс  жүмыстың  жеке  формасы  алуан  түрлі  бағытты  үстанады.  Бүған  жеке 

музыкалық  аспапта  ойнау,  вокал,  скрипка,  үрмелі  аспаптарда  ойнау,  би,  жеке  репертуармен  жүмыс 

(баланың қабілетіне байланысты) т.б.


Сыныптан  тыс  жүмыс  формаларын  таңдауда  олардың  үйлесімділігіне,  үйымдастырылу  мэніне 

назар аудару қажет.  Әсіресе,  бүл ретте 7-10 жастағы балалардың белсенділігін, көзқарасын, сергектігін, 

өзіне тэн ерекшелігін, талғамын, іс-әрекеттерге көзқарасын ескерген жөн.

Сыныптан  тыс  жүмыс  формалары  эртүрлі  эдіс-тэсілдерді  пайдалану  арқылы  жүзеге  асады: 

эңгімелесу,  сүрак-жауап.  пікірталас,  кроссворд  шешу,  шығармашылық  тапсырмалар  орындау,  ертегі 

оқу,  сурет  салу,  шығарма жазу,  музыкалық  диктант,  өлең  күрастыру,  үйкас  табу,  музыкалық  ырғақты 

қимыл іздеу, фильмдерді талқылау т.б.

Мектептегі  оқу пэндерінің ішінде  музыка сабағы  оқушылардың тәрбие  берудегі  ролі  орасан зор 

десек те,  ол сыныптан тыс жүмыстарга үласып, дамытылмаса, жүмыс нэтижелі болмайтыны белгілі.

Бүгінгі  күнге  дейін эстетикалық тэрбиенің  өмір  елегінен  өткен көптеген  формалары жеткілікті. 

Шығармашылық үйірмелер - олар әдебиет, музыка, хореография т.б.

Балалардың  шығармашылық  жүмыстарының  басты  формаларының  бірі-  көрмелер,  сайыстар. 

Көрмеде  оқушылардың  бейнелеу  өнері,  қабырға  газеттері,қолжазба туындылары  көрсетіледі.  Сайыста 

жақсы  лирикалық,  эстрадалық  эндер,  күйлер  орындалады.  Сайыс  оқушыларды  қуанышқа  бөлейді, 

келешекке үмітін түтандырады.

Мектепте  музыка,  кескіндеме  жэне  эдебиет  кештері  өткізіледі.  Оқушылар  тыңдаушыларды  өз 

шығармалары жэне әндерімен таныстырады, пікір алмасады, үсыныстар айтылады.

Шығармашылық  конференцияларда  оқушылардың  баяндамалары,  рефераттары  талқыланады. 

Олардың жүмыстары жөнінде қүнды пікірлер айтылып, үсыныстар беріледі.

Мектеп жэне  сынып  бойынша алдын-ала жасалған жоспарға сәйкес эстетикалық саяхат өткізген 

тиімді.  Саяхаттың  негізгі 

обьектілері  көркем  галерея,  мүражай,  табиғат,  театр,  кинотеатр,  түрлі 

көрмелер.

Көркемөнерпаздар  үйірмесі  оқушылардың  өнерге  эуестігін,  қызыгушылығын,  эстетикалық 

талғамын  дамытуда  үлкен  роль  атқарады.  Үйірмеге  эн  салуға,  билеуге  машық,  музыка  аспаптарында 

ойнай білетін қабілетті оқушылар қабылдануы тиіс.

Әрбір  үйірменің  өзіндік  ерекшеліктері,  мақсаттары  бар,  бірақ  соған  қарамастан  эр  үйірмеге 

ортақ кейбір ерекшеліктер ескеріліп отырады.

Осыған орай үйірме жүмысының бағдарламасьш жасағанда осы ерекшеліктер еске алыну тиіс:

1. 


Үйірмелердің өзара бірлігі жэне бірін-бірі қайталамауы:

2. 


Үйірмелердің  не  бірлестіктердің  бағдарламалары  оқу-тэрбиелік  жоспардың  бір  бөлігі 

ретінде  оқушылардың  эстетикалық  талғамын,  дүниетанымын,  өмірлік  бағдарын  қалыптастыратындай 

қүрылуы.

3. 


Үйірме жүмыстарының мазмүнын кеңейтіп,  өнер  иелерімен кездесулер  өткізіп,  сол  арқылы 

кәсіптік бағдар беру.

4. 

Эстетикалық танымжорықтар өткізіп отыру.



5. 

Әрбір сабақтың үзақтығы балалардың жас ерекшеліктеріне сай болуы.

6. 

Үйірме  жүмыстары  оқушыларды  қызықтыратындай,  тартымды,  әсерлі,  алуан  түрлі  болуы



керек

Бастауыш  сынып  оқушыларының  эстетикалық  сезімдерінің,  қарым-қатынастары  мен  ой 

қорытындыларының,  бағалаудың  практикалық  іс-әрекеттерінің  қалыптасуына  көмектесетін  келесі 

әдістерді ерекше атап өтуге болады:

-  эстетикалық 

қабылдауын, 

бағалауын, 

талғамының 

бастапқы 

көріністерін 

дамытуға 

бағытталған сендіру әдісі;

-  қоршаған  ортаны  тануға  жэне  мінез-қүлық  мәдениет  дағдыларын  қалыптастыруға  арналған 

практикалық іс-әрекеттерге үйрету, жаттықтыру әдісі;

-  шығармашылық  жэне  практикалық  іс-әрекеттерге  итермелейтін  проблемалық  ситуациялар

эдісі;


-  әсемдікке  бірге  толғанып,  эмоциялық-жағымды  ықылас  тудыруға  жэне  қоршаған  дүниедегі 

сүрықсыздыққа жек көре қарауға ояту әдісі.

Эстетикалық тэрбиеде  қолданатын  сендіру  әдісінің  ерекшелігі  оны  қабылдайтын  қүбылыс  әсем 

болған  жағдайда  ғана  пайдалану  керек  екендігі.  Балада  эмоциялық  үн  қосу  өнер  шығармаларымен 

тікелей  үшырасқанда,  қоғамдық  мерекелерге  қатысқанда  т.б.  кезеңдерінде  пайда  болады.  Бүл  әдісті 

көрнекілік сондай-ақ сөйлеу эдісі деп те санауға болады,  өйткені оқушының бақылауы оның сезімімен 

ойын  оятарлық  мүғалімнің  түсініктемесімен  қосарланып  отырады.  Неғүрлым  жарқын  да  әуезді 

музыкаларды таңдап, тиісті ситуация мен жан толқынысын тудыра білу маңызды.  Педагог оқушыларга 

үсынылатын материалды жақсы меңгеруі қажет.  Оның сөзі нақты, мэнерлі болуы тиіс.

Үйрету,  жаттықтыру  әдісінің  мэні-оқушының  тыңдай  білу,  багалай  білуге  жэне  соган  сәйкес 

белсенді  іс-эрекет етуге үйрету.  Жүйелі түрде  көркем  іс-эрекет етуге үйрету.  Жүйелі түрде  көркем  іс- 

әрекетке жаттыгу, үйренуге талаптану олардың белсенділігін арттырады.



Үйрету,  жаттықтыру  әдісі  көп  қайталауды  талап  етеді.  Ол  түрлі  жағдайларда  қолданылады. 

Ситуацияны  өзгерту  балаға  меңгерген  дағдыны  пайдалануға,одан  эрі  жетіле  түсуге  көмектеседі. 

Өзгермелі жағдайда көп жаттығу тиісті нэтижеге ойдағыдай жетуге мүмкіндік береді.  Мысалы  мұғалім 

оқушының  энді  дүрыс  салу  мақамын  дамыта отырып мэтінді  түрліше  оқуды:  алдымен жай дауыспен, 

содан  соң  музыка  аспабының  сүйемелдеуімен  немесе  жеке  “қиын  сөздерді”  т.б.  ерекшелей  отырып, 

сөздерді ырғақпен айтуды үсынады.

Үйрепудің тэрбиелік жэне  дамьпу сипагын кұшейіу үшін тэрбие әдістерін (сендіру, үйреіу),  сондай-ақ 

дербестіісті,  белсенділікгі, шығармашылықіы дамыгатьш оқьпу эдістерін қолданған тиімді деп есептейміз.  Бүл 

дидактикадаіы проблемалық-іздену эдісінің мэн-маіъшасы.  Оньщ проблемалық іздену сипагы мүғалімнің ойға 

түйген нэрсенің шепгімін оқушылардың өздерінің іздеуі.

Үйрету  дамыту  сипатында  болуы  үшін  мүғалім  нақты  эдістемелік  тэсілдердің  негізі  болып 

табылатын іс-эрекеттің кеңейтілген жолдарын қолдануы тиіс.

Қорыта  айтқанда,  бастауыш  сынып  оқушыларына  сыныптан  тыс  жүмыс  арқылы  музыкалық- 

эстетикалық  тэрбие  беру  ісі  оңтайлы  әдістерді  таңдап  алумен  тығыз  байланысты.  Мүндай  эдістер 

эстетикалық  тэрбие  мақсатына,  принциптеріне, 

мазмұнына. 

балалардың  жас  жэне  дербес 

ерекшеліктеріне,  олардың  тәрбиелік  дэрежесіне  байланысты.  Әдістер  эстетикалық  тэрбие  беру 

жүмысының  мақсаттары  жэне  мазмүнымен  анықталады,  ал  мақсат  әдістің  басты  критерий.  Нақты 

тэрбие  барысында  эдістер  мен  тэсілдердің  арасында  нақты  шекара  жоқ,  ол  қүбылмалы  (өзгергіш), 



жылжымалы болады.

Пайдаланылган әдебиеттер тізімі:

1.  Оразалиева  М.А.  Бастауыш  сынът  окушыларътың  цазац  халъщ  аспаптъщ  музыкасына 

цызыгушылыгын цалъттастыру.  Пед.гыл.канд.дис.  автореф.:  25.09.98.  -Алматы: АМУ,  1998.-236.

2. Дүйсенбинов Р.  Қазацтың әншілік өнері.  -  Алматы,  1998 жыл.  14-15 беттер.

3.  Әбілова  3.  Оқушыларга  кластан  тъіс  жұмыстарда  өнер  арцылы  эстетикалъщ  тэрбие  беру. 

Пед.гыл.канд.дисс.  -Алматы,  1970.-2396.

4.  Қазыханова Б.  Көркемөнер мүрасының эстетикалъщ тәрбиедегі орны.  -Алматы,-  1963 - №4,- 

Б.  44-456.

5. Мелдебекова  У.И.  Бастауыш сынът оцушыларъта музыка арцылы эстетикалъщ тэрбие  беру. 

Пед.гыл.канд.дис.  автореф.:  25.09.98.  -Түркістан,  2008.-256.




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал