Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћ тары "Мектеп" баспасына тиесiлi 24



жүктеу 2.67 Kb.

бет8/11
Дата31.05.2017
өлшемі2.67 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
§ 20-21.  ОРТАЛЫЋ  ЖЌНЕ  ОЃТЉСТIК-ШЫЅЫС
ЕУРОПА  ЕЛДЕРI
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Бiлiмдiк. Кеѓес Армиясыныѓ немiс фашист ќскерлерiн
осы елдердiѓ аумаѕында талћандауы Шыѕыс Еуропа елде-
рiнiѓ iшкi дамуына шешушi ќсер еткендiгiн айту. 1945—
1948 жылдардаѕы демократиялыћ  згерiстердiѓ iске асуын,
коммунистiк партияныѓ социалистiк ћџрылыста љлгi бол-
ѕандыѕын айту.
Дамытушылыћ.  Сонымен бiрге ќлеуметтiк-экономика-
лыћ дамудаѕы ћайшылыћтарды, халыћтыћ ћозѕалыстардыѓ
сыртћы елдермен байланыстаѕы ќрекеттерiн ашу.
Тќрбиелiк. Шыѕыс Еуропа елдерiндегi реформалар баѕы-
тыныѓ маћсатына сипаттама бере отырып, оћушыларды сол
оћиѕаларды салыстыруѕа жќне баѕа беруге баулу.
К рнекi  ћџралдар
“Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс” картасы, “Ћазiргi дљниежљзi тарихына”
арналѕан атлас карта, “Прага к ктемi” (диафильм), сџлбалар,
кестелер, ћолдан сызылѕан кескiндемелер: “Ћазаћстан Шыѕыс
Еуропа елдерiмен ћарым-ћатынаста”, “ХХ ѕасырдыѓ екiншi
жартысындаѕы дљниежљзi елдерi”.
Сабаћтыѓ  тљрi: аралас сабаћ.
Сабаћтыѓ  ќдiсi:  сџраћ-жауап.
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
“Шыѕыс Еуропа”,“ћырѕићабаћ соѕыс”,“халыћтыћ демо-
кратия”, экономикалыћ стратегия, консерваторлыћ ќкiм-
шiлiк жљйе, тоталитарлыћ социализм, “Прага к ктемi”,
экономиканы ырыћтандыру, “Тобыр  кiметi”.
Сабаћ басталар алдында  ткен материалдар тексерiледi.
1. Экономикалыћ ыћпалдастыћ жќне жалпы рынокћа сипаттама
берiп, айырмашылыѕын тљсiндiрiѓдер.
2. Еуропалыћ жќне ћаржылыћ (валюталыћ) одаћтыѓ ћџрылу
себебi не?

94
Оћушылардыѓ жауабын толыћтыра отырып, мџѕалiм
ткен таћырыптыѓ алѕышарттары мен нќтижесiн аныћтай-
ды. Сабаћты бекiткеннен кейiн бiрден жаѓа сабаћтыѓ таћы-
рыбы мен маћсаты таныстырылады.
Мџѕалiм сабаћты картадан Орталыћ, Оѓтљстiк-Шыѕыс
Еуропа елдерiн (Польша, ГДР, Венгрия, Чехословакия,
Югославия, Албания) к рсетуден бастайды.
1.  Бџл елдер соѕыстан кейiнгi кезеѓдерде неге Шыѕыс Еуропа деп
аталды?
2.  Бџл елдер соѕыс жылдары ћандай жаѕдайда болды?
3. Шыѕыс Еуропа елдерiнiѓ iшкi дамуына не ќсер еттi?
Оћушылар 8-сыныпта  тiлген материалдарѕа сљйенiп
жауап бередi. Мџѕалiм сџраћћа жауапты толыћ алмаѕан
жаѕдайда  зi толыћтырып отыруы тиiс.
1945—1946 жылдардаѕы Шыѕыс Еуропа елдерiндегi
демократиялыћ  згерiстердiѓ белгiлерiн атай отырып, оныѓ
Батыс Еуропа елдерiмен ортаћ сипатта болѕанын наћтылау
жќне оны оћушылардыѓ дќптерлерiне жаздыру.
Белгiлерi:
1) Парламент режiмдерiн ћалпына келтiру.
2) К ппартиялыћ жљйе.
3) Жалпыѕа бiрдей сайлау ћџћыѕы.
4) Конституция ћабылдау.
5) Аграрлы реформаларды iске асыру.
6) Ќскери ћылмыскерлердi жазалау.
7) Џлтшыл ћылмыскерлер мен олардыѓ жаћтастарын џлттандыру.
Шыѕыс Еуропа елдерiнде коммунистiк партиялардыѓ
билiкке келуiн,  здерiнiѓ саяси ћарсыластарын ыѕыстырып,
жоя бастаѕандыѕын айта келiп, социализм ћџрылысыныѓ
принциптерiн ашып бередi.
Социализм ћџрылысыныѓ принциптерi:
Бiрпартиялы  саяси  жљйенi  бекiту.  Билiк толыѕымен
љкiметтiѓ атћарушы органдарыныѓ ћолына шоѕырлан-
дырылды, ол коммунистiк партиялыћ аппаратпен ћосылды.
Азаматтардыѓ еркiндiгi мен ћџћыѕы ресми тљрде жария-
ланып, наћты  мiрде саћталмады. “Халыћ демократиясы”
орнына тоталитарлыћ социализм орныћты.
Экономика саласында. Барлыћ мемлекеттер индустрия-
ландыруѕа бет бџрды. Чехословакия мен ГДР-ден басћа ел-
дердiѓ бќрi аграрлы ел болды.  неркќсiп, ћаржы салалары,
сауда тљрлерi мемлекет меншiгiне берiлдi. Шаруашылыћ

95
салаларын басћару жљйесi мемлекеттiѓ билiгiне шоѕырлан-
дырылды. Ќмiршiл-ќкiмшiл басћару жљйесi салтанат ћџрды.
Жекеменшiк, еркiн нарыћтыћ ћатынастар толыћ жойылды.
неркќсiп   саласында. Экономикалыћ стратегия индустрия-
ландыруѕа сљйендi. Елдiѓ ћаржылыћ мљмкiндiгi ескерiлмей,
ауыр  неркќсiптi дамыту, iрi комбинаттар ћџру, ћуатты
электрстансыларын тџрѕызу к бейдi.
Ћиыншылыћтары. 1970—1980 жылдары индустрия-
ландыру моделiнiѓ апатты жаѕдайы бiлiне бастады. Зор
материалдыћ, энергетикалыћ жќне еѓбек шыѕындары,  ндi-
рiстiѓ экстенсивтi тљрi  зiн- зi сарћылтты. ЅТР, шаѕын
процессорлар, компьютерлер, басћару жљйелерi, есептеу
техникалары тез арада  неркќсiптiк материалдыћ-техника-
лыћ аспаптардыѓ жаѓа негiзiн џсынды.
Шыѕыс Еуропа елдерi консервативтi ќкiмшiлiк жљйеге
бет бџрѕандыћтан, жаѓа ѕылыми-революциялыћ  згерiс-
тердi ћабылдай алмайтын халде ћалды.
Шыѕыс Еуропадаѕы соѕыстан кейiнгi осындай жаѕдайлар
тоталитарлыћ социализм жљйесiн даѕдарысћа ќкелдi деп,
таћырыптаѕы 1, 2-таћырыпшаларды аша отырып, Шыѕыс
Еуропадаѕы кейбiр ћаћтыѕыстар мен олардыѓ КСРО жќне
басћа социалистiк елдердiѓ ќскерлерiмен басып-жаныштал-
ѕандыѕын да ќѓгiмелей кеткен орынды. Мысалы, 1953 жылы
Польшадаѕы, ГДР-дегi к терiлiстер, 1956 жылы Венгр
к терiлiсi жќне 1968 жылѕы “Прага к ктемi”.
Љшiншi таћырыпшада оћушыларѕа КСРО мен Шыѕыс
Еуропа елдерi ЅТР-дiѓ жаѓа кезеѓiне ћосылып кете
алмаѕандыѕын, кљн тќртiбiнде экономиканы ћайта ћџрудыѓ
ћажеттiгi тџрѕанын айту ћажет.
Мемлекеттiк басћару жаѓа партияларѕа  ткендiгiн, с й-
тiп к ппартиялыћ жљйе енгiзiлiп, ќлеуметтiк-экономикалыћ
ћџрылыс пен саяси жљйенi  згертудегi реформа маѓызыныѓ
зор екендiгiне тоћталу керек.
Таћтаѕа реформа мына баѕытта жљргiзiлгендiгiн жазуѕа
болады.
Шыѕыс Еуропа елдерiндегi реформалар.
1) Нарыћтыѓ жоспарлы реттеушiлiк р лiн жќне баѕаны ырыћтан-
дыру.
2) Толыћ маѕыналы тауарлы аћша ћатынастарын орнату.

96
3) Меншiк формаларын  згерту.
4) Жекеменшiктi мойындау.
5) Ќкiмшiл-ќмiршiл басћару жљйесiн жою, ћысћарту.
Осындай кезеѓде солшыл саяси кљштер мен бџрынѕы
коммунистiк партиялар  з беделiн жоѕалта бастайды, олар-
дыѓ орнына социалистiк партиялар келiп алмастырды.
1996—1997 жылдары Польшада, Болгарияда, Венгрияда,
Румынияда жќне бiрћатар басћа елдерде социал-демокра-
тиялыћ топтар ћайтадан жеѓiлiске џшырап,  кiмет басына
жаѓа саяси кљштер келгендiгiне к ѓiл аударту.
Шыѕыс Еуропадаѕы экономиканы  ырыћтандыру,
нарыћтыћ ћатынасћа  ту салдарын 1-кестеде келтiрiлген
факторлардан к руге болады.
1-кесте
  Мемлекеттер
    Реформалар нќтижелерi
              1
              2
Польшада
1.  Тџраћтылыћћа  тудi жеделдеттi.
2. 1955 жылы ћџнсыздану  бiрден т мендедi,
мемлекет  Еуропалыћ деѓгейге шыћты.
3. Елде жџмыссыздыћ к бейдi.
4. Ќлеуметтiк шиеленiс болды.
5. 1996 жылы президент сайлауында солшыл
кљштiѓ  кiлi жеѓiске жеттi, ал партия сайлауында
1997 жылы ћазанда оѓшылдар басым болды.
Польша фермерлерi наѕыз социализмдi
ћабылдамады.
Болгарияда
1.  Социалистер басћарѕан  кiмет реформаѕа бџѕау
салды.
2. Ќлеуметтiк-экономикалыћ жаѕдай ауыр халге тљстi.
3. Елде ашаршылыћ болды.
4. Ћаржылыћ банкрот етек алды (сыртћы ћарыз
10 млрд доллардан асты).
5. 1997 жылы президент болып оѓшыл оппозиция-
ныѓ  кiлi сайланды.
6. Кезектен тыс парламент сайлауы  ткiзiлдi.
Албанияда
1.  Саяси мќдениеттiѓ деѓгейi т мен болды.
2. Демократиялыћ даѕды болмады.
3. 1997 жылы елде саяси даѕдарыс туды, “Тобыр
кiметi” мемлекеттiк институттарды ћиратты, ел
астан-кестен болды, азаматтыћ соѕыстыѓ алдында
тџрды.
Польша мен
Ауыл шаруашылыѕын кооперациялау кеѓ етек
Югославияда
жайды.

97
Чехияда,
Кооперативтiѓ жаѓа формалары пайда болды.
Словакияда,
Венгрияда
Румынияда
Кооперативтер тарап кеттi.
Болгарияда
Екiаралыћ нџсћа  мiр сљрдi. Жеке кооперативтер
саћтала отырып, жекеменшiк фермерлiк
шаруашылыћ ћалыптасты.
Чехословакия
Революциялыћ  љрдiстер џлттыћ жќне этникалыћ
1990 жыл
ћаћтыѕыстар жаѕына ауысты.
Югославияда
Бiрнеше мемлекеттерге б лiндi: Егемендi Словакия,
(Сербия мен
Босния, Герцеговина, Македония, Хорватия.
Черногория
Халыћтыѓ дiни ћџрамы: католиктер, мџсылмандар,
ћалды)
православтар.
1991—1992
Аумаћтыћ-этникалыћ ћаћтыѕыстар.
жылдар
1999—2000
Косоводаѕы албандар таѕдыры ќлемдi дљрлiктiрдi.
жылдар
2002 жыл
Болгария, Румыния, Словакия, Словения
шаћырылды.
2003—2004
Аталѕан 4 ел НАТО тобына ћабылданды.
 жылдар
2009 жыл
Албания мен Хорватия ћабылданды.
С йтiп, сабаћтыѓ соѓѕы таћырыпшасын — елдер арасындаѕы
ќлеуметтiк-экономикалыћ ћатынастардаѕы  згерiстердi, ќлеу-
меттiк, бостандыћ, тќуелсiздiк жолмен даму љшiн жљргiзген
реформалардыѓ мќнiн осы кесте арћылы тљсiндiруге болады.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма. 1) Орталыћ жќне Оѓтљстiк-Шыѕыс Еуропа елдерi.
Дљниежљзi тарихы; 9-сынып, §20—21. 2) Кескiн картаѕа Югославия
мемлекеттерiн жќне басћа елдердi тљсiру. 3) Деректер мен ћџжаттар
оћып келу.
§ 22. КЕЃЕС  ОДАЅЫ.  РЕСЕЙ  ФЕДЕРАЦИЯСЫ
Т
Т
Т
Т
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
аћырыпты оћытудаѕы маћсат
аћырыпты оћытудаѕы маћсат
аћырыпты оћытудаѕы маћсат
аћырыпты оћытудаѕы маћсат
Бiлiмдiк. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi КСРО-
ныѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ, саяси дамуына сипаттама
бере отырып, елдi басћарудаѕы ќмiршiл-ќкiмшiл басћару
жљйесiнiѓ халыћћа тигiзген зардаптарын ашу. 1956 жылѕы
КОКП ХV съезiндегi ћаралѕан мќселе — Сталиннiѓ жеке
Жалѕасы
       1
          2

98
басына табынушылыћтыѓ салдарын, КСРО-ныѓ 1950—1960
жылдардаѕы iшкi-сыртћы саясатын, Брежнев тџсында-
ѕы реформалардыѓ жетiстiктерi мен кемшiлiктерiн ќѓгiмелеу.
Екiншi сабаћта 1984—1991 жылдардаѕы М.С.Горбачев-
тыѓ “ћайта ћџру” саясатын жќне оныѓ џтымды, џтымсыз
жаћтарын талдай отырып, ћоѕамдаѕы етек алѕан  кейбiр
ћайшылыћтар компартия даѕдарысына ќкелгендiгiн,
формалды емес џйымдардыѓ ћалыптасуын, ТЖМК т ѓкерiсi
мен сќтсiздiктерiнiѓ мќнiн ашып тљсiндiру.
Дамытушылыћ. КСРО-ныѓ ыдырау себептерiн наћтылай
келе, егемендi мемлекет ћџруѕа џмтылѕан елдердiѓ
Новоогарев келiсiмiн талдаудаѕы бiрлескен жџмысыныѓ
маћсатын ашу. Бџл келiсiмдi  тоћтату барысында  ТЖМК
ќрекетiн жќне оныѓ жљзеге аспау себебiн ашып ќѓгiмелеу.
1991 жылѕы тамыз оћиѕасы КСРО-ныѓ  кљйреуiн шапшаѓ-
датћандыѕын айта отырып, ТМД-ныѓ ћџрылу маћсаттарына
талдау жасау жќне оныѓ экономикалыћ ыћпалдастыћ
маћсатында тџраћтану жолына тљскендiгiн ашып к рсету.
Тќрбиелiк. Оћушыларды жетекшi басћарушылардыѓ елдi
басћарудаѕы џстанѕан жолына  зiндiк к зћараспен ћарап,
iс-ќрекеттерiне баѕа беруге баулу. Басћа елдердегi саяси
жљйелерге сипаттама бере отырып,  з елiндегi ынтымаћ-
тастыћты саћтауѕа тќрбиелеу.
Оћушыларды тќуелсiздiк љшiн кљрестiѓ мќнiн тљсiнуге,
азаттыћ жолында ћџрбан болѕан ћайраткерлерге таѕзым
етуге, олардыѓ ерлiгiн маћтаныш етiп, тќуелсiздiк туын
жоѕары џстауѕа баулу.
Сабаћтыѓ  ќдiсi: сџраћ-жауап, хабарлама, ќѓгiмелесу.
Сабаћтыѓ  тљрi: аралас сабаћ.
К рнекi ћџралдар
Дљниежљзiнiѓ саяси картасы, “Ћазiргi дљниежљзi тарихына” арнал-
ѕан атлас карта, кескiн карта, сызба, диаграмма, сџлба, кесте.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. 1945—1953 жылдардаѕы КСРО-ныѓ аумаћтыћ  згерiсi, эконо-
микалыћ-ќлеуметтiк, саяси дамуы.
2. Сталиндiк саясаттыѓ халыћћа тигiзген зардаптары.
3. КСРО-ныѓ сыртћы саясатындаѕы бейбiтшiлiк пен соѕыс мќселелерi.
4. Кеѓес Одаѕы 1960—1984 жылдарда.
5. 1956 жылѕы ћазандаѕы оћиѕалар. Брежнев жќне оныѓ реформалары.
6. КСРО 1980 жылдар мен 1990 жылдардыѓ басында. М.С. Горба-
чевтыѓ ћайта ћџру саясаты.
7. Халыћтардыѓ, џлттардыѓ бостандыѕына жол бермеу.
8. Компартия даѕдарысы.

99
9. ТМД-ныѓ ћџрылуы жќне оныѓ ћалыптасуындаѕы Ћазаћстан
Республикасыныѓ Президентi Н.Ќ.Назарбаевтыѓ атћарѕан р лi.
10. Орта Азия республикалары жќне Ћазаћстан.
11. Экономикалыћ жќне ќлеуметтiк даѕдарыс, одан шыѕудыѓ жолдары.
Мџѕалiм љй тапсырмасын логикалыћ сџраћтарды љш-
т рт топћа б лiп беру арћылы бекiтедi.
Оћушылар жауабынан кейiн жаѓа таћырыпты тљсiндiру
басталады. Мџѕалiм кiрiспе с зiнде соѕыстан кейiнгi жыл-
дарда халыћтыѓ Кеѓес Одаѕынан к п љмiт кљткендiгiн тiлге
тиек етедi. Бiраћ КСРО халыћ љмiтiн бiрден аћтауѕа џмтыл-
маѕандыѕын,  здерiнiѓ бастапћы кљшiн шекараларды
белгiлеуге жџмсаѕандыѕын, ћосып алѕан аумаћтар мен Шы-
ѕыс Еуропа мемлекеттерi, Сiбiр мен оѓтљстiктегi шекара-
лыћ  згерiстер туралы картаны пайдалана отырып ќѓгiмелейдi.
Кезектi таћырыпшаны мџѕалiм оћушыларѕа сџраћ ћою-
дан бастайды.
1. Соѕыстыѓ елге ќкелген даѕдарыстарын атаѓдар.
2. Соѕыстан кейiнгi бесжылдыћта халыћтыѓ ќлеуметтiк-экономикалыћ
дамуы баѕытында жљргiзiлетiн шаралар ћандай болуы керек?
Оћушылардыѓ жауабы мџѕалiм ќѓгiмесiмен толыћты-
рылады, тiптi дќптерлерiне соѕыстан кейiнгi бесжылдыћтыѓ
згерiстерiн ашып жазѕызуѕа да болады. Олар:
1) 8 саѕаттыћ жџмыс кљнi ћайта келдi.
2) Мерзiмiнен тыс мiндет жойылды.
3) Жыл сайынѕы демалыс ћайта берiлдi.
4) Ѕылыми-техникалыћ жетiстiктердi енгiзу, дамыту ћорѕаныс  ндi-
рiсiне шоѕырландырылды.
5) Ядролыћ-зымырандыћ саланы кљшейттi.
6) ГУЛАГ жљйесiмен миллиондаѕан адамдар каналдар, сућоймала-
рын жасады (Едiл — Дон каналы, Куйбышев СЭС-i, таск мiр мен
кен шыѕару, аѕаш кесу, т.б.).
7) 1947 жылы карточкалыћ жљйе жойылып, аћша реформасы
енгiзiлдi.
8)
нiмнiѓ к птеген тљрi ашыћ аспан астында шыѕарылды.
9) Ћџрал-саймандар мен станоктар бџзылып жатты.
10) Цехтар мен мекемелер жылытылмады.
11)
ндiрiс  нiмдерiнiѓ жаѓа тљрi шыѕарылмады.
12) Жоѕарыдан т менге басшылыћ жасау ќдiсi баса ћолданылды.
13) Ауыл шаруашылыѕы бiрнеше дљркiн кљйзелiске џшырады.
14) 1946 жылы Украинада, Молдовада жќне Ресейдiѓ оѓтљстiгiнде
ћџрѕаћшылыћ болды.
15) Азыћ-тљлiк баѕасы к терiлдi.
Сталиндiк саясаттыѓ зардаптары тек Кеѓес Одаѕына ѕана
емес, басћа елдерге де к п зиянын тигiздi. Халыћтыѓ

100
бостандыѕы аяћћа тапталды. Халыћ шаруашылыѕындаѕы
аграрлы жќне ќскери  ндiрiстiѓ дамуы ж нiнде мџѕалiм
хабарлама жасайды.
КСРО-ныѓ сыртћы саясатындаѕы бейбiтшiлiк пен соѕыс
мќселелерiнде шаруашылыћ ћатынастарын Э К кеѓесi
реттеп отырѕандыѕы туралы ќѓгiмелесу.
Реформаѕа сќйкес елде экономикалыћ  згерiстер
жеделдегендiгiн, адамдардыѓ  мiр сљру деѓгейi де жаћсара
бастаѕандыѕын мџѕалiм толыћтыра кетуi керек.
Елдiѓ iшiндегi ќлеуметтiк-экономикалыћ, демографиялыћ
мќселелердiѓ шешiмдерi халыћтыѓ џлттыћ санасын ћа-
лыптастырды деп, мџѕалiм осы мќселелермен 1-сабаћты
бекiтедi.
2-сабаћ КСРО-ныѓ 1980—1990 жылдардыѓ басындаѕы
Л.И.Брежнев басшылыѕы кезеѓiндегi саяси жаѕдайын, 1979
жылы Ауѕанстанѕа Кеѓес ќскерлерiн енгiзу нќтижесiнде
КСРО-ныѓ ќлемдегi беделiнен айырылѕандыѕы туралы
ќѓгiмелеуден басталады. Оѕан ћоса, Шыѕыс Еуропа елдерiне
орта ћашыћтыћтаѕы зымырандар орналастырылды. Олар
Африка елдерiнiѓ iшкi жаѕдайына да араласа бастады.
1980 жылдардыѓ ортасында Кеѓес Одаѕы экономикалыћ,
ќлеуметтiк жќне саяси даѕдарыста болѕанын айта келiп, одан
шыѕу жолдарын ћарастырѕан реформалар енгiзiп, ћайта
ћџруѕа баѕыт алѕандыѕын наћтылайды.
1987 жылѕы ћаѓтарда “жариялылыћ” туралы шешiм
ћабылданды. Осыныѓ нќтижесiнде  зара сын, айтыс кљшейдi.
Дегенмен де ћџћыћтыћ мемлекеттiѓ, азаматтыћ ћоѕамныѓ
нормалары орныѕып, азаматтарѕа ерiктi одаћтарѕа, ћозѕа-
лыстарѕа, партияларѕа бiрiгуге рџћсат берiле бастады.
1990 жылѕы шiлдеде  ткен КОКП-ныѓ ХVII сьезiнде
Б.Н.Ельцин  зiнiѓ партиядан шыѕатынын мќлiмдеп, оны
Ленинград, Мќскеу ќкiмдерi Г.Попов пен А.Собчак
жалѕастырѕанын мџѕалiм оћушыларѕа ќѓгiмелеп бередi. Осы
бастаманыѓ салдарынан КОКП ћатарынан 4 млн адам
шыѕып, комсомол, пионер џйымдары да  з iс-ќрекеттерiн
тоћтата бастаѕандыѕына оћушылардыѓ назарын аударады.
§22-тыѓ келесi таћырыпшасы М.С.Горбачевтыѓ ћайта
ћџру саясатын жолѕа ћойѕанымен, ќр халыћтыѓ мљддесiмен
санасу, олардыѓ ар-џжданын ћџрметтеуге к ѓiл б лмеген-
дiгiн мынадай сџраћтармен байланыстыруѕа болады.
1. 1986 жылы желтоћсанда ћазаћ жастары ћандай џлттыћ тiлек-
термен алаѓѕа шыћты?

101
2. Ћазаћ жастарыныѓ бџл тiлектерiн љкiмет ћалай ћанаѕаттандырды?
3. Желтоћсан оћиѕасы КСРО-ныѓ беделiне ћандай нџћсан келтiрдi?
4. М.С.Горбачевтыѓ ћызметтен кетуiн кiмдер талап еттi?
5. Оныѓ одаћтас мемлекеттер арасындаѕы беделi неге тљстi?
Сџраћћа жауап алынѕаннан кейiн, мџѕалiм Ресей Федера-
циясы тќуелсiздiгiн жариялап, Ресей президентi болып
Б.Н.Ельциннiѓ билiк басына келгендiгiмен толыћтырады
(1-кесте).
1991 жылѕы 21 желтоћсанда ТМД-ныѓ ћџрылуы туралы
келiсiм хаттамасына Алматы ћаласында Ќзiрбайжан,
Ћазаћстан, Ресей Федерациясы, Армения, Ћырѕызстан,
Тќжiкстан, Белоруссия, Молдова, Тљрiкменстан,  збекстан,
Украина басшылары ћол ћойѕанынан басталады. Сол
кљннен бастап жаѓа Тќуелсiз елдер достастыѕы ћџрылѕан-
дыѕына, бiраћ олардыѓ даму жолдары ќртљрлi болѕандыѕы-
на дќлелдер келтiруге, оныѓ себептерiн ашып айтып беруге
болады. Олар, бiрiншiден, сегiз жыл iшiндегi 1000-нан астам
ћџжаттардыѓ к бiсiнiѓ iс жљзiнде орындалмай ћалуы,
екiншiден, ћаржыландыру мќселесiнiѓ  з нќтижесiн бермеуi,
љшiншiден, экономикалыћ жаѕдайдыѓ ћџлдырауы жќне т.б.
дау-дамайлар. Мысалы,  Украина мен Ресей арасындаѕы
Ћырым тљбегi мен Севастополь ћаласыныѓ мќселесi, Ћара
теѓiз соѕыс флотын б лудегi айтыс, Абхазия-Грузия
тартысы, Тќжiкстан елiндегi  зара арпалыс жќне басћалар.
Мџѕалiм  Орталыћ Азия мен Ћазаћстан Республикасыныѓ
экономикалыћ даѕдарыстан шыѕу шараларын тљсiндiредi.
Ћорытындыда Ћазаћстанныѓ экономикалыћ ыћпал-
дастыћ жолындаѕы даму барысында болашаѕыныѓ зор
екендiгiне жќне халыћаралыћ сауда, экономикалыћ  зара
к мек салаларында белсендiлiк к рсетiп, iс жљзiнде алѕа
ћойѕан маћсаттарын орындайтындыѕына оћушылардыѓ
к здерiн жеткiзу.
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма.  1991 жылѕы 19—21 тамыз оћиѕалары жќне
олардыѓ зардаптары туралы оћушыларѕа келесi сабаћћа оћулыћ
материалына ћосымша материалдарды ћосып хабарлама ќзiрлеп,
ТМД елдерiнiѓ ћазiргi  кездегi ќлеуметтiк-экономикалыћ, саяси
жаѕдайларына шолу жасап келу тапсырылады.
2000  жылдыѓ соѓында Б.Ельцин ћызметiнен кетiп, орнына В.Путин
келдi. В.Путин тџсындаѕы  згерiстердi жќне 2008 жылдан бастап
Ресей президентi болып сайланѕан Д. Медведев саясатын жќне 2012
жылы оны ћайта ауыстырѕан В. Путин саясаты љйге ћосымша
тапсырма ретiнде берiледi.

102
Мезгiлi
1991 ж.,
8 желтоћсан
1991 ж.,
21 жел-
тоћсан
1993 ж.
1994 ж.,
8 шiлде
1996 ж.,
29 нау-
рыз
1995 ж.,
ћаѓтар
1998 ж.,
28 сќуiр
1999 ж.,
29 сќуiр
1998 ж.,
маусым
1998 ж.,
28 сќуiр
Ћай елдер
Ресей, Украина, Белорус-
сия (Б.Ельцин, Л.Кравчук,
С.Шушкевич)
Ќзiрбайжан, Ћазаћстан,
Ресей Федерациясы,
Ћырѕызстан, Тќжiкстан,
Беларусь, Молдова,
Тљрiкменстан,  збекстан,
Украина
збекстан, Ћазаћстан,
Ћырѕызстан
Беларусь, Ћырѕыз,
Ћазаћстан, Ресей
Федерациясы
Беларусь, Ћазаћстан,
Ресей Федерациясы,
Ћырѕыз Республикасы
Нќтижесi
“Беловеж” келiсiмiне ћол
ћойып, ТМО ћџрылѕанын
мќлiмдедi.
Алматыда 11 мемлекет
ТМД-ны ћџруѕа ћол
ћойды.
ТМД елдерiнiѓ ћатарына
Грузия ћосылды.  Бiртџтас
экономикалыћ кеѓiстiк ћџ-
ру келiсiмiне ћол ћойылды.
Н.Ќ.Назарбаев ТМД елде-
рiнiѓ ыћпалдастыћ ынта-
сын
талаптандыру љшiн
“Еуразиялыћ одаћ” идеясын
џсынды.
“Экономикалыћ жќне гума-
нитарлыћ салалардаѕы ыћ-
палдастыћты тереѓдету”
келiсiмi жарияланды.
Н.Ќ.Назарбаев ТМД басшы-
ларына “Бiртџтас эконо-
микалыћ кеѓiстiк” Одаѕы
ж нiндегi келiсiм жобасын
џсынды.
“Ћарапайым халыћтыѓ
мџћтажына тиiстi 10 ћара-
пайым ћаулы” атты баѕдар-
лама бекiтiлдi. (Азаматтыћ
алуды жеѓiлдету, кедендiк,
шекаралыћ, тџрѕындар теѓ-
дiгi мен ерiктiгi, шекарадан
шетел валютасын кедергiсiз
ткiзу жќне т.б. жеѓiлдiктер.)
ТМД елдерi басшылары мќ-
жiлiсiнде Н.Ќ. Назарбаев
атћарушы органдарды ре-
формалау
пiкiрiн џсынды.
Мемлекетаралыћ экономи-
калыћ комитет џйымыныѓ
Бас кеѓесi Мќскеуден Алма-
тыѕа ауысты.
Ыћпалдастыћ бiрлiкке
Тќжiкстан ћосылды.
1-кесте
ТМД елiнiѓ ћџрылуына байланысты экономикалыћ
ыћпалдастыћтар ћџрылымы
КСРО-ныѓ ыдырауы, ТМД-ныѓ ћџрылуы

103
§ 23. АМЕРИКА ЋЏРАМА ШТАТТАРЫ
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Бiлiмдiк. Тќуелсiздiк алѕаннан кейiнгi АЋШ-тыѓ тарихын
ћайталай отырып, Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi
АЋШ-тыѓ саяси-ќлеуметтiк, экономикалыћ дамуына
сипаттама беру. Капиталистiк елдер арасындаѕы АЋШ-тыѓ
таѓдаѕан баѕыттары мен реформаларын кезеѓдерге б лiп
ћарастыру.
Дамытушылыћ. Ќсiресе демократиялыћ жќне республи-
калыћ партиялардыѓ басћару кезеѓiндегi мќнiн ашып
к рсету. Ћазiргi кезеѓдегi  џстанып отырѕан саясаты мен
Ћазаћстан — АЋШ арасындаѕы байланысћа тоћталу.
Тќрбиелiк. Оћушылардыѓ пiкiрiн ортаѕа салып, пќнге ћы-
зыѕушылыѕын арттыру маћсатында iзденiске баулу.
Сабаћтыѓ тљрi: iзденiс-саяхат сабаѕы.
Сабаћтыѓ ќдiсi: сџраћ-жауап, баяндау.
К рнекi ћџралдар
Карта, сызба кесте, безендiру.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi АЋШ-тыѓ саяси ќлеуметтiк-
экономикалыћ дамуы.
2. Соѕыстан кейiнгi мемлекеттiк саясаттыѓ баѕыты. 1950 жылдар-
даѕы АЋШ.
3. Джон Кеннеди тџсындаѕы Америка (1960 жылдар).
4. Линдон Джонсон. “Кедейшiлiкпен кљрес баѕыты”. 1963—1968
жылдар.
5. Ричард Никсон: “Жаѓа экономикалыћ саясат”. 1972—1974 жыл-
дар.
6. АЋШ-таѕы Рейганомика.
7. Республикашылдар мен демократиялыћ партиялар саяси кљресте
(1988—2004 жж.). (Дж.Буш, Билл Клинтон, кiшi Дж.Буш.)
8. Ћазаћстан мен АЋШ арасындаѕы байланыс.
Сабаћтыѓ барысы:
1. Сызбалар таћтаѕа iлiнедi жќне аялдамалар арћылы
таћырыптыѓ мазмџны ашылады.
(Бџл таћырыпты мџѕалiм  зi  саяхат  жасап  немесе  оћу-
шыларѕа алдын ала  iзденiс  сџраћтарын  беру  арћылы да   ткi-
зуге болады.)
2. Саяхат сабаѕы болѕандыћтан, жоспардаѕы мќселелер
бойынша аялдамалар белгiленедi.
С ре. 1-аялдамада. Бiлiм жолы.
Бiлiм аялдамасында оћушыларѕа бљгiнгi  тiлетiн сабаћ-
тыѓ тљрi мен аялдамалар маћсаты айтылады. Бџл аялдамада
тiлген материал пысыћталады.

104
Жаѓа сабаћты тљсiндiргенде, XIX ѕасырдаѕы АЋШ-ћа
байланысты сџраћтар ћойылып, оѕан берiлген жауаптар
арћылы оћушылар бiлiмiн бекiте тљседi. Себебi, бџл ќдiс жаѓа
материалды оћушылардыѓ тереѓiрек меѓгеруiне тиiмдiрек
болмаћ.
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi АЋШ-тыѓ экономикалыћ
даѕдарысыныѓ себебi неде?
2. АЋШ-тыѓ ћандай елдермен сыртћы саясатта ћайшылыћтары
шиеленiсе тљстi?
3. АЋШ пен КСРО арасындаѕы ћатынастар ћай жылдан бастап
орнай бастады?
4. Рузвельттiѓ “Жаѓа баѕыт” реформасыныѓ маћсаты не?
5. “Бейтараптылыћ” заѓы ћашан ћабылданды, оны не љшiн
ћабылдады?
Сџраћтарды ауызша немесе географиялыћ карталарды
к рсету арћылы ћоюѕа болады.
С ре. 2-аялдамада. Таѕы да не бiлсем екен?
Алдын ала ќзiрленген сызбалар бойынша АЋШ-тыѓ
1945—1950 жылдардаѕы реконверсия жќне мемлекеттiк
саясаттыѓ соѕыстан кейiнгi дамуына саяхат жасалады.
Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi АЋШ-тыѓ саяси
тарихына шолу берiледi. Шолушы немесе мџѕалiм АЋШ-
тыѓ соѕыстан кейiн тџралап ћалмаса да, экономикалыћ
даѕдарысћа душар болѕанына тоћтала кеткенi ж н.
Ќсiресе 1945—1946 жылдары жџмысшы ћозѕалысы жќне
оларѕа ћарсы ћабылданѕан 1947 жылѕы Тафт-Хартли
заѓыныѓ мазмџнын ашып, Рузвельттен кейiнгi Г.Трумэн
саясатына да оћушылар назарын аудару ћажет.
С ре.  3-аялдамада. 1950 жылдардаѕы АЋШ-ћа саяхат.
Т мендегi кестенi пайдаланып, АЋШ-тыѓ соѕыстан
кейiнгi даму баѕытын ќѓгiмелеуге болады.
1947 ж.
12 наурыз —
Г.Трумэн
баѕыты
1947 ж. 23
маусым — Тафт-
Хартли заѓы
1947 ж. —
Трумэн “Ќдiлеттi
баѕыт”
баѕдарламасы
АЋШ iшкi
саясатта
1947 ж. ћыркљйек —
“ зара к мек”
1947 ж. 5 мау-
сым — Маршалл
жоспары
1948 ж. к ктем —
Америка
мемлекетiнiѓ
џйымы
1949 ж. —
Солтљстiк
Атлантика
пактiсi
1945—50 жж.
саяси
згерiстер
V
V
V
V
V
V
V
V

105
1-сызба бойынша келесi 4-аялдама мазмџны ашылады.
1-сызба
Империалистiк
билеп-т стеушiлер
здерiнiѓ дљние-
жљзiлiк љстемдiгiн
орнатуѕа тырысты
Германияны б лшектеу,
Батыс Германиядаѕы со-
ѕысћџмарлыћ саясатын
ћолдады
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
АЋШ сыртћы саясатта (1950—1960 жылдар)
1949 ж. — НАТО
ћџруѕа ћарсы
КСРО-мен
ынтымаћ-
тастыћтан бас
тартты
КСРО-мен халыћ-
тыћ демократия
елдерiне ћарсы
“ћырѕићабаћ со-
ѕыстар” жљргiздi
1950—1953
жылдары
Кореяѕа соѕыс
ашып, “т тенше
жаѕдай” енгiздi
Соѕыс базасын к бейтiп,
жанталаса ћарулану саяса-
тын џстанды
1954 жылы
Гватемалаѕа
ћарсы ћарулы
интервенция
џйымдастырды
1951 жылы Сан-
Франциско шартына,
ћыркљйекте —
Аустралиямен жќне
Жаѓа Зеландиямен
“ зара ћорѕаныс”
туралы шартћа
(АНЗЮС) ћол
ћойды
1970 жылы
к ктемде АЋШ
Камбоджа мен
Лаосћа ћарсы
интервенция
жасап, Љндiстан-
даѕы жаѕдайды
шиеленiстiрдi
1956 жылы АЋШ
и м п е р и а л и с т е р i
Венгрияда контр-
революциялыћ бљ-
лiк жљргiздi
1957 жылы
Эйзенхауэр
доктринасы
џсынылды
1958 жылы
АЋШ, Англия,
Таяу Шыѕыста
ћарулы
интервенция
жасалды
1960 ж. АЋШ
билеп-т стеушi-
лерi “соѕыс
шебiнде тџру”
саясатын џстанды
1967 жылы тамыз-
да Индонезияны со-
ѕыс одаѕына тарту
маћсатымен Оѓтљс-
тiк-Шыѕыс Азия
мемлекетiнiѓ Ассо-
циациясы ћџрылды
1950 жылы
шiлдеде КХДР мен
Оѓтљстiк Кореяны
бiр-бiрiне айдап
салды
1964 ж. АЋШ
Вьетнамѕа жол
ашты
1947 ж. — Рио-де-
Жанейро пактiсi
1948 ж. — Батыс
Еуропалыћ Одаћ
V
V
V

106
5-аялдамада.
Мемлекет басшылары баѕдарламасыныѓ баѕыттары
хабарланады.
I. Джон Кеннеди:
“Жаѓа дќуiр” баѕдарламасы
Тиiмдi сџраныс
Жаппай  ндiрiс
Жаппай тџтыну
“Кейнсиандыћ
теория” баѕытымен
Р
Е
Ф
О
Р
М
А
V
V
“Кедейшiлiкпен кљрес” баѕдарламасы
Ћарт адамдар љшiн медициналыћ
саћтандыру
Кiрiсi т мен отбасыларѕа к мек
туралы заѓ
Кiрiсi т мендерге к мек беру
Нќсiлдiк ћыспаћты шеттеу:
а) жџмысћа жалданѕан кезде жќне ћоѕамдыћ орындарда
ћызмет кезiндегi кемсiтушiлiкке тыйым салу (1964 ж.);
ќ)   ћара нќсiлдi американдыћтардыѓ сайлау ћџћыѕын
ћорѕау;
б) тџрѕын жайды сату жќне тапсыру бойынша нќсiлдiк
кемсiтушiлiкке тыйым салу (1968 ж.)
V
V
V
V
Р
Е
Ф
О
Р
М
А
II. 1963—1968 жылдардаѕы Линдон Джонсон:
1960 жылѕы нќсiлдiк ћыспаћћа ћарсы ћозѕалыс.
Оныѓ жетекшiсi Мартен Лютер Кинг екендiгiн, бџл
жорыћ кљш к рсету емес, жаппай жорыћ ретiнде елдiѓ
оѓтљстiгiнде жљргiзiлгендiгi жайлы айту ћажет.
Келесi аялдамада 1970 жылы Американыѓ ќлемдегi елдер
секiлдi, экономикалыћ, ќлеуметтiк саясат алмасуын, ЅТР-
дiѓ ћанат жайѕандыѕын, бџлардыѓ ћџрылымдыћ даѕдарысћа
џшыраѕандыѕын ашып айта кеткен ж н.

107
1972—1974 жылдары Ричард Никсон тџсындаѕы  згерiс-
терге тоћталсаћ.
V
V
V
“Жаѓа экономикалыћ саясат” бойынша
3 айѕа дейiн жалаћыныѓ м лше-
рiн к терудi тоћтату
Ереуiлдерге тыйым салу
Салыћтыћ жеѓiлдiктер енгiзу
Р
Е
Ф
О
Р
М
А
Нќтижесiнде:
1. 5 жыл iшiнде зейнетаћы мен жќрдемаћыны бiрнеше рет к бейттi.
2. Кiрiсi т мен отбасылар мемлекеттен арнайы жќрдемаћы алу
ћџћыѕына ие болды.
3. Азыћ-тљлiк к мегiн беру жљйесiн енгiздi.
4. Кќсiподаћћа ћарсы ћатал саясат жљргiздi.
5. Вьетнамдаѕы соѕыс аяћталды.
6. Зымырандыћ ћорѕаныс жљйесiн шектеу саласында уаћытша
келiсiмге ћол ћойылды.
1976 жылы президент болып демократиялыћ партияныѓ
кандидаты Дж.Картер сайланды. Оныѓ тџсында КСРО —
Америка ћатынасындаѕы маѓызды  згерiс — 1979 жылы
стратегиялыћ ћаруларын (ОСВ-2) шектеу туралы келiсiм
жасалѕандыѕын айту ћажет.
Келесi џсынылатын сызбада мџѕалiм 1980—1988 жылдар-
даѕы Р.Рейган  кiмет билiгi кезiндегi “Рейганомика” сая-
сатын ћарастырады.
Бџл аялдама “Рейганомика” деп аталады.
Сыртћы саясатта
 2
— 1979 жылы Ауѕанстанѕа КСРО
ќскерлерiнiѓ енгiзiлуi.
— 1981 жылы Польшада ќскери
жаѕдай енгiзiлуiне байланысты.
— АЋШ Батыс Еуропаѕа ћанатты
зымырандар мен орта ћашыћтыћ-
таѕы зымырандарын орналас-
тырды.
— Кеѓес — Американ ћатынасы
бџзылды.
— 1986 жылы Рейкьявикте
(Исландия) КСРО жќне АЋШ
басшыларыныѓ кездесуi болды.
1
1. Бюджеттiк шыѕынды ћыс-
ћартты.
2. Ћатал монетаристiк саясат
жљргiздi.
3. Мемлекеттiѓ экономика сала-
сын баћылау ћџћыѕын ћысћарт-
ты.
4. Кќсiпкерлiктi дамытып, баѕа-
ны еркiн жiбердi.
5. Салыћтыѓ деѓгейi 50%-дан
28%-ѕа т мендедi.
Ќлеуметтiк экономика
саласында

108
 Таћырыпшаны шолушы осылай сипаттай келiп, 1988
жылѕы президент сайлауында таѕы да республикашылдар
жеѓiске жеткендiгiне к ѓiл аударады. Рейган саясатын
бџрынѕы ќкiмшiлiктегi вице-президент Дж.Буш жалѕастыр-
ѕандыѕы айтылады.
1992 жылы кезектi сайлау демократиялыћ партия  кiлi
кандидат Билл Клинтонныѓ жеѓiсiмен аяћталды. Клинтон-
ныѓ ќлеуметтiк саясатты белсендiрек жљргiзгендiгiне, ќсiресе
дќрiгерлiк саћтандыру саясатында Заѓ жобасын жасаѕан-
дыѕына назар аударту ћажет.
2000 жылѕы президент сайлауында Республикалыћ
партия  кiлi кiшi Дж. Буш жеѓiске жетiп, 2003 жылѕы нау-
рызда Иракћа ћарсы соѕыс ашып, С.Хусейн тќртiбiн жойды.
Ал 2004 жылѕы 4 ћазанда кiшi Дж. Буштыѓ таѕы да
президенттiк мерзiмiн џзартћандыѕын еске салѕан орынды.
2008 жылѕы сайлауда демократиялыћ партияныѓ  кiлi
Барак Обама жеѓiске жеттi, 2012 жылы Б.Обама екiншi
мерзiмге ћайта сайланды.
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма: § 23. АЋШ-тыѓ ћазiргi таѓдаѕы халыћаралыћ, саяси
экономикасына, саясаттаѕы орнына ќѓгiме жазу.
1. АЋШ-тыѓ Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi сыртћы саясатына
сипаттама берiѓдер.
2. АЋШ-тыѓ Нагасаки мен Хиросимаѕа  атом бомбасын тастауыныѓ
себептерi неде? Пiкiрлерiѓдi дќлелдеѓдер.
3. АЋШ-тыѓ Екiншi дљниежљзiлiк соѕысћа дейiнгi “оћшаулану”
саясатыныѓ мќнiн тљсiндiрiѓдер.
4. “Уотергейт жанжалы” дегенiмiз не? Маѕынасын тљсiндiрiѓдер.
5. “Рейганомика” саясатыныѓ мќнiн тљсiндiрiп берiѓдер.
6. “Ћырѕићабаћ соѕыс” саясатын КСРО мен АЋШ-тыѓ арасындаѕы
баћталастыћ деп ћарауѕа бола ма? Пiкiрлерiѓдi дќлелдеѓдер.
1
6. Ћаржы салымын к тердi.
7. ЅТР арћылы 1983 жылдан
бастап даѕдарыстан шыћты.
8. Ереуiлдi ћатал басып, кќсiп-
одаћты таратты.
9. Жџмыссыздар саны азайды.
10. Ѕылым, бiлiм денсаулыћ
саћтау, ћаржы саласы, аћпа-
раттыћ ћызмет жаћсарды.
  2
— 1987 жылы Вашингтонда екi ел
орта жќне жаћын ћашыћтыћтаѕы
зымырандарды жою туралы келi-
сiмге ћол ћойды.
— 1989 жылы “ћырѕићабаћ со-
ѕыс” аяћталды.
Жалѕасы

109
IV б лiм.  ХХ  ЅАСЫРДЫЃ  ЕКIНШI
ЖАРТЫСЫНДАЅЫ  —  ХХI  ЅАСЫРДЫЃ
БАСЫНДАЅЫ  АЗИЯ  ЖЌНЕ  АФРИКА  ЕЛДЕРI


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал