Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћ тары "Мектеп" баспасына тиесiлi 24



жүктеу 2.67 Kb.

бет5/11
Дата31.05.2017
өлшемі2.67 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
§ 11.  ЋЫТАЙ.  МОЃЅОЛИЯ
Таћырыпты
Таћырыпты
Таћырыпты
Таћырыпты
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
  оћытудаѕы  маћсат
  оћытудаѕы  маћсат
  оћытудаѕы  маћсат
  оћытудаѕы  маћсат
Бiлiмдiк. Ћытайдыѓ 1918—1939 жылдар аралыѕындаѕы
iшкi жќне сыртћы жаѕдайларына сипаттама берiп, 1919,
1925—1927 жылдардаѕы революциялыћ ћозѕалыстыѓ
жалпыхалыћтыћ, антиимпериалистiк сипатын ашып
к рсету. 1927—1937 жылдары  азамат соѕысына џласћан
1) 1924 жылѕы
2) 1925 жылѕы
3) 1926 жылѕы
II. Мына жылдары
Тљркия Республикасы
ћандай заѓдар
ћабылдады?
V
V
V
1) 1923 жылѕы 30 ћазан
2) 1923 жылѕы 13 ћазан —
         1924  жылѕы 3 наурыз
3) 1924 жылѕы 20 сќуiр
4) 1934 жылѕы 24 ћараша
5) 1936 жылѕы 20 шiлде
III.
  Мына даталардыѓ
маѓыздылыѕы неде?
V
V
V
V
V
1) 1818—1923 жылдар
2) 1881—1938 жылдар
3) 1911—1913 жылдар
I. Мына жылдарѕа
тљсiнiк берiѓдер
V
V
V

53
Гоминьдан мен коммунистердiѓ арасындаѕы ћарулы кљрес
туралы тљсiнiк берiп, оћушылардыѓ назарын Ћытайдаѕы
Кеѓестiк ћозѕалысћа аудару. 1937—1945 жылдары Жапон
басћыншылыѕына ћарсы кљресу љшiн бiртџтас џлттыћ
майданныѓ ћџрылѕанын айтып, оныѓ мiндеттерiмен
таныстыру.
Дамытушылыћ. 1918—1940 жылдардаѕы Моѓѕолияныѓ
саяси-экономикалыћ даму жолына сипаттама берiп, 1924—
1940 жылдардаѕы реформалардыѓ мќнiн ашып к рсету.
Тќрбиелiк. Оћушылардыѓ бойына iзгiлiк ћасиеттердi
сiѓiру. Ћарапайым халыћтыѓ басына тљскен ауыртпалыћтар
ж нiндегi тарихи деректерге зер салуѕа баѕыттау.
К рнекi ћџралдар
Карталар — Ћытайдаѕы революциялыћ ћозѕалыстыѓ картасы, “Џлт-
тыћ-революциялыћ армияныѓ Солтљстiкке жорыѕы” (атлас кар-
та), “Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс”, “Моѓѕол Халыћ Республикасы”.
Портреттер:  Сунь Ятсен, Сухэ-Батор.
Сабаћ ќдiсi: сџраћ-жауап, логикалыћ тапсырмалар, топ-
тыћ жџмыс.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Бiрiншi дљнижљзiлiк соѕыстан кейiнгi Ћытай.
2. Ћытай коммунистiк партиясыныѓ ћџрылуы. 1920—1922 жж.
саяси кљресi.
3. Ћытайдаѕы 1925—1927 жылдардаѕы Џлттыћ революция.
4. Гоминьдан мен коммунистердiѓ арасындаѕы ћарулы кљрестiѓ
басталуы.
5. 1937—1945 жылдардаѕы Ћытай халћыныѓ Жапония басћын-
шылыѕына ћарсы кљресi.
6. 1918—1940 жылдардаѕы Моѓѕолияныѓ саяси-экономикалыћ
даму жолдары.
7. Моѓѕолиядаѕы 1924—1940 жылдардаѕы экономикалыћ рефор-
малар.
Негiзгi тљсiнiктер мен же
Негiзгi тљсiнiктер мен же
Негiзгi тљсiнiктер мен же
Негiзгi тљсiнiктер мен же
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
текшi џѕымдар
текшi џѕымдар
текшi џѕымдар
текшi џѕымдар
Антиимпериалистiк ћозѕалыс, Џлттыћ Революциялыћ
армия, Џлттыћ љкiмет, Џлттыћ майдан, Чан Кайши љкiметi,
ЋКП-ныѓ “ћалалыћ партиядан” “селолыћ партияѕа”
айналуы, Орталыћ жџмысшы шаруа љкiметiнiѓ ћџрылуы,
бiртџтас џлттыћ майдан, Моѓѕолия Халыћ партиясы, МХР,
Моѓѕолия Џлы Хуралы.
Негiзгi оћиѕалар:
1919 жылѕы 4 мамырда
 Ћытайдаѕы антиимпериалистiк ћозѕалыс болды.
1921 жылѕы сќуiрде 
Сунь Ятсен Ћытай Республикасыныѓ президентi болып
жарияланды.

54
1925 жылѕы 30 мамырда
 Џлттыћ революция басталды.
1926—1927 жылдардаѕы
 Солтљстiк жорыѕы.
1931 жылѕы ћарашада
 Орталыћ жџмысшы-шаруа љкiметi ћџрылды.
1937 жылы
 Бiртџтас антижапондыћ майдан ћџрылды.
1937 жылы тамызда
 КСРО — Ћытай арасындаѕы шартћа ћол ћойылды.
1921 жылы
 Моѓѕолия Халыћ партиясы ћџрылды.
1924 жылы
 МХР жарияланды.
Сабаћтыѓ кљрделiлiгiн ескере отырып, љйге берiлген
тапсырманы толыћ тексермей, сабаћтыѓ барысында   ткен
сабаћ пен жаѓа сабаћ материалдарын — Ћытайдыѓ ХIХ
ѕасырдыѓ соѓы мен ХХ ѕасыр басындаѕы тарихымен
байланыстыру љшiн сџраћтар ћойылады.
1. ХХ ѕасыр басындаѕы Ћытайдыѓ экономикалыћ даму деѓгейi
ћандай болды?
2. Сунь Ятсен баѕдарламасыныѓ маѓызды жаћтары ћандай?
3. 1911—1913 жылдардаѕы буржуазиялыћ-демократиялыћ
революцияныѓ мiндетi ћандай жќне ћозѕаушы кљштерi кiм?
4. Бџл революция ћандай мiндеттi iске асырды?
1. Бiрiншi таћырыпшаны оћушылар жеѓiл меѓгередi.
Оныѓ мазмџны негiзiнде оћушылар т мендегi сџраћтарѕа
жауап дайындайды.
1.  Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi Ћытайдыѓ саяси жаѕдайы
ћандай едi?
2. 1919 жылѕы “4 мамыр ћозѕалысыныѓ” сипаты ћандай?
Оћушылардыѓ жауабын тыѓдап, мќселенi наћтылай тљсу
љшiн хрестоматиядаѕы Пекинде 1919 жылѕы “4 мамыр
ћозѕалысы” кезiнде студенттердiѓ таратћан љнпараћтары-
ныѓ мазмџнымен таныстыруѕа болады.
Оћушылардыѓ сџраћћа ћайтарѕан жауабын тыѓдап,
мџѕалiм ћорытынды жасайды: Париж бiтiм конферен-
циясыныѓ шешiмiне наразылыћ жалпыџлттыћ сипаттаѕы
ћозѕалысћа џласты. “4 мамыр ћозѕалысы” Ћытайдаѕы еѓ
кљштi антиимпериалистiк, антижапондыћ ћозѕалыстардыѓ
ћатарына жатады.
2. Ћытай Коммунистiк партиясыныѓ ћџрылуы туралы,
Ћытай коммунистерiнiѓ алѕашћыларыныѓ бiрi, Пекин уни-
верситеттерiнiѓ профессоры Ли Дачжао (1888—1927 жж.)
туралы айта отырып, мџѕалiм ќѓгiмелесу ќдiсiнiѓ к мегiмен
Ћытайдаѕы iшкi саяси кљрестiѓ себебiн аныћтап, оћушылар-
дыѓ назарын 1920 жылдыѓ жазындаѕы Солтљстiк Ћытайда-
ѕы ќскери милитаристiк топтардыѓ саяси кљресi мен Оѓтљс-
тiк Ћытайдаѕы Сунь Ятсен басћарѕан љкiметтiѓ ћџрылѕа-

55
нына назар аударады. Солтљстiк ќскери топтар мен шетел
державалары Оѓтљстiк аймаћтаѕы Сунь Ятсен басћарѕан
љкiметтi мойындамады. Сунь Ятсеннiѓ љкiметi Кеѓес љкi-
метiмен байланыс орнатты. Оѓтљстiктегi революциялыћ
топтарѕа Кеѓес љкiметiнiѓ материалдыћ, ќскери-соѕыс к мегi
туралы баяндалады.
Оћушылардыѓ есiне Сунь Ятсеннiѓ “Халыћтыћ љш
принципiн” тљсiрiп, Ресейдегi Ћазан т ѓкерiсi мен Ћытай
халћыныѓ азаттыћ жолындаѕы кљрес тќжiрибесiнiѓ ыћпа-
лымен  з принциптерiне жаѓаша антиимпериалистiк маз-
мџн бергендiгiн тљсiндiруге болады. Сунь Ятсен “Халыћтыћ
љш принципiн” љш саяси тџжырыммен толыћтырды: КСРО-
мен одаћтасу; ЋКП-мен бiртџтас майдан ћџру, халыћ бџћа-
расын тiрек ету. Оћушыларѕа: “Нелiктен халыћ бџћара-
сыныѓ к пшiлiгi (буржуазия, зиялы ћауым, студенттер,
жџмысшы-шаруа, т.б.) Сунь Ятсендi ћолдады?” деген
логикалыћ сџраћ ћойылады. Оћушылардыѓ ойын наћтылай
тљсу љшiн ћосымша материалды пайдалануѕа болады.
(Дљниежљзi тарихы: Хрестоматия. 9-сынып. Алматы:
Мектеп, 2013.)
3. Мџѕалiм таћырыпшаны ретiмен талдап тљсiндiредi
жќне ќѓгiме барысында оћушылар 1-кестенi  з беттерiмен
толтырады.
1-кесте
1925—1927 жылдардаѕы антиимпериалистiк џлттыћ революция
Тљрткi болѕан жаѕдай — 1925 жылѕы 30 мамырда
Шанхайдаѕы жџмысшылар мен студенттердiѓ антиимпе-
риалистiк ереуiлiне аѕылшын полицейлерi оћ атты. “30 ма-
мыр ћозѕалысы” бљкiлћытайлыћ революцияѕа џласты.
Ћозѕаушы кљшi — Ћытай халћыныѓ барлыћ топтары
(буржуазия, зиялылар, студенттер, жџмысшылар, шаруа-
лар, т.б.).
Сипаты — жалпыхалыћтыћ, антиимпериалистiк.
Революцияныѓ жетекшiсi — џлттыћ буржуазия.
Революцияныѓ баѕдарламасы — Сунь Ятсеннiѓ “Халыћ-
тыћ љш принципi”, “Љш саяси тџжырымы”. Бiртџтас џлттыћ
майдан ћџру.
Революцияныѓ
ћозѕаушы кљшi
Революцияныѓ
 мiндетi
Революцияныѓ
жеѓiлу себебi

56
Революцияныѓ кљшi — Џлттыћ-революциялыћ армия.
Џлттыћ партия — Гоминьдан партиясы.
Орталыѕы — Кантон ћаласы, кейiн Ухань ћаласы. Хресто-
матиядаѕы ћџжатты пайдалану арћылы оћушылар Ћытай
революциясыныѓ алдында тџрѕан таяудаѕы маћсат тек ћана
џлттыћ  бiрiгу жќне толыћ џлттыћ тќуелсiздiкке жету
екенiн бiледi (Ресей телеграф агенттiгiнiѓ Кеѓес — Ћытай
ћатынасы ж нiндегi хабарламасы. 1923 жылѕы 27 ћаѓтар).
Революцияѕа ћолдау к рсеткен ел — КСРО.
Жорыћ жолы — Солтљстiкке жорыћ (Ћытайдаѕы милита-
ристердiѓ кљшiн, шетел империалистерiнiѓ басты тiрегiн
талћандау).
Ћытай революциясыныѓ тежелу себебi — ЋКП мен
Гоминьдан арасындаѕы билiк љшiн тартыс.
Оћушыларѕа логикалыћ сџраћтар ћойылады:
1. Ћытайдаѕы Коммунистiк жќне Гоминьдан партияларыныѓ
ћателiгi неде?
2. Халыћты тапћа б лiп бiр-бiрiне ћарсы ћою дџрыс па?
3. Билiк мќселесiн бейбiт жолмен шешуге болар ма едi?
Гоминьданныѓ жетекшiсi Чан Кайши (1887—1975 жж.)
революциялыћ ћозѕалысты тежеп, т ѓкерiс жасап, Нанкин-
де  з љкiметiн жариялады. Чан Кайши ћанды лаѓкестiк
жолына тљстi. Коммунистiк партия астыртын жаѕдайѕа
к штi. Бiртџтас антиимпериалистiк майдан кљйредi.
4. Бџл таћырыпшаны  хрестоматиядаѕы берiлген ЋКП-
ныѓ VI съезiнiѓ ћџжатын талдаудан бастаѕан ж н. Оћушы-
лардыѓ назарын ЋКП-ныѓ таптыћ кљрес жолына ауысћа-
нына аударып, Ћытай революциясыныѓ жаѓа кезеѓдегi
саяси баѕдарламасы мен осы кезеѓдегi басты џранымен
таныстыру керек. Баѕдарламаныѓ барлыћ (он) пунктiн оћып
талдаѕанда, оћушыларѕа Ресейдегi большевиктер партия-
сыныѓ баѕдарламасымен ойша салыстырып отыру тапсы-
рылады. Соѓында сџраћ-жауап арћылы оћушылардыѓ
ћысћаша ой-пiкiрлерiн бiлуге болады.
Мџѕалiм Кеѓестiк аудандарда iске асырылѕан шаралар-
мен таныстырады. Гоминьдан љкiметi ћайткенде де
Ћытайдаѕы революция аймаћтарын жоюды к здейдi.
5. Бџл таћырыпша оћушыларѕа “Жапония” таћыры-
бынан таныс болѕандыћтан, оћулыћ к лемiнде картаны
пайдаланып тљсiндiрiледi. Жаѓа жаѕдайда Ћытай халћыныѓ
басты жауы Жапон империализмi болды. Халыћтыѓ

57
ћысымымен Гоминьдан мен ЋКП бiртџтас майдан ћџруѕа
мќжбљр болды. Хрестоматиядан ћосымша 1937 жылѕы ЋКП
мен Гоминьданмен  ынтымаћ орнату туралы декларация-
сын пайдалануѕа болады.
ЋКП  бiртџтас майдан мљддесi љшiн  зiнiѓ саяси-тактика-
лыћ принциптерiнiѓ кейбiр баѕыттарын  згертуге дайынды-
ѕын бiлдiредi (оћулыћта к рсетiлген  згерiстер талданады).
Ћытай Компартиясы Гоминьдан љкiметiне ћарсы баѕыттал-
ѕан џрандарын (“Чан Кайши жойылсын!”, т.б.) алып тастады
жќне “Кеѓестiк Ћытай Халыћ республикасы!” џранын “Бiр-
тџтас Ћытай Халыћ Республикасы” џранымен ауыстырады.
Ћытай таћырыбын бекiтудi сабаћ барысында берiлген
сџраћтар мен кестенiѓ к лемiнде жљргiзу тиiмдi.
6. Бџл таћырыпша ћысћаша ћаралып, Моѓѕолиядаѕы
Ресейдiѓ ћатысуымен болѕан т ѓкерiс “халыћтыћ револю-
ция” деп жарияланѕанына оћушыларды ћатыстыру арћылы
тљсiнiк берiледi. 1924 жылы Моѓѕолия Халыћ Республика-
сы жарияланады. “Дљниежљзi тарихыныѓ” хрестоматия-
сында Моѓѕолия таћырыбына байланысты ћџжаттар
берiлген, мџѕалiм оларды сабаћты талдау љшiн пайдала-
нуына болады.
7. Оћушылар оћулыћ мќтiнiн оћып, к рсетiлген тапсыр-
маны орындайды.
I топћа берiлетiн тапсырма.
II топћа берiлетiн тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
1. КСРО-ныѓ Ћытайдыѓ жќне Моѓѕолияныѓ iсiне араласуына баѕа
беру.
2. §11-тыѓ соѓындаѕы Ћытай таћырыбы бойынша 1, 5-сџраћтарѕа
жќне Моѓѕолия таћырыбы бойынша 6, 7-сџраћтарѕа дайындалу.
1)...........................................................
2)...........................................................
3)...........................................................
4)...........................................................
5)...........................................................
Ћандай экономикалыћ
реформалар жасалды?
V
V
V
V
V
Ћандай асыра сiлтеу
ќрекеттерi болды?
1)...........................................................
2)...........................................................
3)...........................................................
4)...........................................................
5)...........................................................
V
V
V
V
V

58
§ 12.  ИРАН.  АУЅАНСТАН
Таћырып
Таћырып
Таћырып
Таћырып
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
ты оћытудаѕы маћсат
ты оћытудаѕы маћсат
ты оћытудаѕы маћсат
ты оћытудаѕы маћсат
Бiлiмдiк.  Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ соѓындаѕы
жќне соѕыстан кейiнгi Иранныѓ iшкi жќне халыћаралыћ
жаѕдайын наћты фактiлермен сипаттап, оћушылардыѓ
назарын Англияныѓ Иранды басып алуына аудару. Иран-
даѕы џлт-азаттыћ ћозѕалыстыѓ  ерекшелiктерiне тоћталып,
Кеѓес љкiметiнiѓ осында социалистiк революция џйым-
дастыру ќрекетiне тљсiнiк беру. 1921—1945 жылдардаѕы
Иранныѓ саяси-экономикалыћ дамуын тљсiндiргенде,
Пехлеви љкiметiнiѓ iс-ќрекеттерiн ашып к рсету.
Дамытушылыћ. 1918—1945 жылдардаѕы Ауѕанстанныѓ
iшкi жќне сыртћы жаѕдайын сипаттап, Аманулла ханныѓ
реформалыћ ќрекеттерi мен 1929 жылы билiкке келген
Нќдiр ќулетiнiѓ жљргiзген саясатына талдау жасап  з
пiкiрлерiн бiлдiруге баулу.
Тќрбиелiк. Оћушылардыѓ  патриоттыћ сезiмдерiне сабаћ-
тыѓ маћсатын баѕыттау. Џлт-азаттыћ кљрестiѓ мќнiне тереѓ
бойлауѕа тќрбиелеу.
К рнекi ћџралдар
“Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс”, “Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс”
карталары, Иранныѓ саяси-экономикалыћ картасы, Ауѕанстанныѓ
саяси-экономикалыћ карта-сџлбасы.
Сабаћ  ќдiсi::::: ќѓгiмелесу, сџраћ-жауап, ћџжатты талдау,
мќтiнмен жџмыс, топтыћ жџмыс.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ соѓындаѕы Иранныѓ жаѕдайы.
2. Џлт-азаттыћ ћозѕалыстыѓ дамуы.
3. Иранныѓ 1921—1945 жылдардаѕы саяси-экономикалыћ даму
жолдары.
4. 1918—1945 жылдардаѕы Ауѕанстан.
Негiзгi
Негiзгi
Негiзгi
Негiзгi
Негiзгi  тљсiнiктер
 тљсiнiктер
 тљсiнiктер
 тљсiнiктер
 тљсiнiктер  мен
 мен
 мен
 мен
 мен  жетекшi 
 жетекшi 
 жетекшi 
 жетекшi 
 жетекшi  џѕымдар
џѕымдар
џѕымдар
џѕымдар
џѕымдар
Бейтараптыћ саясат, џлт-азаттыћ ћозѕалыс, жылы-
мыћтар, аћ гвардиялыћ топтар, Коммунистiк интернацио-
нал, социалистiк ћџрылыс, Иран жерiнде жасанды Кеѓес
мемлекетiн ћџру, “Жас ауѕандыћтар” џйымы.
Негiзгi оћиѕалар:
1919—1928 жылдар
 — Ауѕанстандаѕы Аманулла ханныѓ реформалыћ
ќрекеттерi.
1921 жылы
 ћџлдыћты жою заѓы жарияланды.
1920 жылѕы 5 маусымда
 Гилян Республикасы жарияланды.
1925—1941 жылдар
 — Резахан Пехлеви билiгi орнады.
1943 жылѕы 9 ћыркљйекте
 Иран Германияѕа соѕыс жариялады.

59
Љй тапсырмасын таћырып соѓындаѕы сџраћтар бойынша
сџрап, М.К.Ганди жќне Дж. Неру туралы оћушылардыѓ
дайындаѕан хабарларына талдау жасалады. Азаттыћ ћозѕа-
лыстыѓ кљрес тќсiлдерiн оћушылар атап  тедi.
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс жылдарындаѕы Иранныѓ
жаѕдайы, оныѓ бейтарап саясат џстанѕаны айтылады.
“Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс” картасын жќне Иранныѓ
карта-сџлбасын пайдаланып, 1914 жылы тљрiк ќскерлерiнiѓ
басып кiруiн жќне 1915 жылы Аѕылшын-Ресей шарты
бойынша екi ыћпал ету аймаѕына б лiнуiн айтып, 1917 жы-
лы Иран аумаѕындаѕы љш шет мемлекеттiѓ жазалаушы
ќскерлерi тџрѕан аудандарды атап, картадан к рсетедi.
2. Мџѕалiм оћушыларѕа мќселенi ќѓгiмелеу кезiнде т мен-
дегiдей сџраћтарѕа ойша жауап ќзiрлеу тапсырылады: Иран
жќне Љндiстандаѕы џлт-азаттыћ ћозѕалыстыѓ  ерекшелiгi
ћандай (себебi, ћозѕаушы кљшi, кiм басћарды, џзаћтыѕы жќне
нќтижесi)? Соѓында талдап, ћорытынды жасалады.
Шетел басћыншыларына ћарсы Иран халћыныѓ азаттыћ
ћозѕалысыныѓ ерекшелiктерiне тоћталып, оћушылардыѓ
назарын Англия мен Ресейдiѓ осы елдегi ќрекеттерiне ауда-
рып, мына мќселелерге тљсiнiк берiледi: 1) Англияныѓ Иран-
ѕа басып кiруi жќне 1919 жылѕы 9 тамыздаѕы Аѕылшын-
Иран шарты. 2) Кеѓес љкiметiнiѓ Ирандаѕы социалистiк
революцияны џйымдастыруы жќне оныѓ  аяћсыз ћалуы.
3. 1918—1922 жылдардаѕы азаттыћ ћозѕалысы басылѕан-
нан кейiн Ирандаѕы билiк басына келген топтардыѓ жљргiз-
ген iшкi жќне сыртћы саясатын ашып к рсетiп, мына мќселе-
лерге назар аудару керек:
1)...........................................................
2)...........................................................
3)...........................................................
4)...........................................................
Резахан љкiметiнiѓ
экономикалыћ
саясаты
V
V
V
V
1) Џсаћ жќне орта капиталистiк кќсiпорындарѕа ћамћор-
лыћ жасалды.
2) Мемлекеттiк кќсiпорындарды дамытты.
3) Темiржол жљйелерi салынды.
4) Аѕылшын-Иран мџнай компаниясы арћылы мџнай
ндiрудi дамытты.
Резахан љкiметiнiѓ сыртћы саясаты.
1) Гитлерлiк Германияѕа жаћындасты.

60
2) КСРО жќне Англияныѓ ескерту талаптарын орында-
мады.
3) Иранды КСРО жќне Англия ќскерлерiнiѓ басып
алуына душар еттi.
Мџѕалiм таћтаѕа сџлбаны жазып тљсiндiредi жќне оны
оћушылардыѓ дќптерiне жазѕызады. Оћушылардан
мынадай сџраћтарѕа жауап беруi сџралады:
1. КСРО жќне Англия ќскерлерi Иран аумаѕын неше рет басып алды?
2.  Нелiктен Иранныѓ сыртћы жаѕдайы кљрделi болды?
4. Ауѕанстан тарихы туралы мџѕалiмге т мендегiдей
мќлiметтер берiледi:
Ћазiргi Ауѕанстан аумаѕы  те ерте кезде-аћ игерiлген.
Бiздiѓ заманымызѕа дейiнгi V ѕасырда ћџл иеленушi мемлекет
пайда болды. Ауѕанстанда Араб халифатыныѓ басып
кiруiне байланысты ислам дiнi тарады. Орта ѕасырларда
Ауѕанстан аумаѕында бiрнеше мемлекет ауысты. ХIII ѕасыр
Моѓѕол шапћыншылыѕы ауѕан халћыныѓ дамуына
айтарлыћтай зиянын тигiздi. ХVI—ХVIII ѕасырларда ауѕан
тайпалары тќуелсiздiк љшiн Љндiстан жќне Иранѕа ћарсы
халыћтыћ кљреске бiрiктi. Орталыћтандырылѕан мемлекет
ХVI—ХVIII ѕасырларда Ауѕанстанды  з отарына айналдыр-
маћшы болѕан Англияѕа ћарсы кљрес жаѕдайында ћџрылды.
Англияѕа ћарсы екi соѕыс (1838—1842 жж. жќне 1878—
1880 жж.) кеѓ к лемдегi халыћтыћ к терiлiске џласты. Ел
з тќуелсiздiгiн саћтап ћалды. Бiраћ Англия Ауѕанстанныѓ
сыртћы саясатына баћылау жасады. Елдiѓ экономикасына
аѕылшын капиталистерi тереѓдеп ене бастады, с йтiп
Ауѕанстан Англияныѓ жартылай отарына айналды. ХХ
ѕасырдыѓ басында Ауѕанстанда џлт-азаттыћ кљрес  рши
тљстi, ауѕан халћы  зiнiѓ тќуелсiздiгiн алуѕа џмтылды. 1919
жылѕы 21 аћпанда љкiмет басына “Жас ауѕандыћтар”
џйымыныѓ  кiлi жас ќмiр Аманулла хан келдi. Ауѕан-
станныѓ тќуелсiздiгi жарияланды. Жаѓадан тќуелсiздiк
алѕан Ауѕанстан мемлекетiнде кеѓ к лемдегi  згерiстер жљр-
гiзiлгендiгiне оћушылардыѓ назарын аударып, ќсiресе 1921
жылѕы “Ћџлдыћты жою туралы” заѓныѓ жќне 1928 жылѕы
Конституцияныѓ маѓызды болѕаны айтылады. Оћушыларѕа
оћулыћтан оћып, т мендегi тапсырманы орындау џсыны-
лады.

61
Аманулла хан реформалары:
I топћа берiлетiн тапсырма.
II  топћа берiлетiн тапсырма.
III  топћа берiлетiн тапсырма.
Келесi назар аударатын мќселе — Нќдiр ќулетiнiѓ билiкке
келуi мен оныѓ жљргiзген iшкi жќне сыртћы саясаты.
Билiкке келген Нќдiр ќулетiнiѓ орталыћ љкiмет љстемдiгiн
тџраћтандыруѕа тырысћаны, ал мџндай саясат помещиктер
мен џлттыћ сауда, буржуазия  топтарыныѓ мљддесiне сай
келгенi туралы атап  тiледi.
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
1. Иран жќне Ауѕанстан мемлекеттерiндегi џлт-азаттыћ ћозѕа-
лыстар ћандай шетел љстемдiгiне ћарсы баѕытталды?
2. Иран жќне Ауѕанстан ћандай елдермен сыртћы байланыс жасады?
3. Иран жќне Ауѕанстанда дљниежљзiлiк соѕыс ћарсаѓында ћандай
топтар билiк басына келдi?
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. § 12-тыѓ соѓындаѕы Иран елi бойынша 1, 3, 4,
Ауѕанстан елi бойынша 5, 6, 7-сџраћтарѕа дайындалу. Џлт-азаттыћ
ћозѕалыстыѓ маѓызын аныћтау.
§ 13. ЉНДIСТАН
Таћыр
Таћыр
Таћыр
Таћыр
Таћырыпты  оћытуд
ыпты  оћытуд
ыпты  оћытуд
ыпты  оћытуд
ыпты  оћытудаѕы  маћсат
аѕы  маћсат
аѕы  маћсат
аѕы  маћсат
аѕы  маћсат
Бiлiмдiк. Љндiстанныѓ 1914—1945 жылдардаѕы саяси-
ќлеуметтiк жќне экономикалыћ дамуына сипаттама берiп,
ондаѕы басты ерекшелiктердi атап к рсету.
Оћушылардыѓ назарын Љндiстандаѕы џлт-азаттыћ
кљреске аударып, оныѓ кезеѓдерi мен кљрес тќсiлдерiн наћты
фактiлер арћылы тљсiндiру. Елдегi саяси партиялар туралы
тљсiндiрiп, олардыѓ баѕдарламасымен таныстыру.
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Ќскери  згерiстер
V
V
V
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Елдегi экономикалыћ
згерiстер
V
V
V
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Елдегi ќлеуметтiк
згерiстер
V
V
V

62
Дамытушылыћ. Жаѓа материалдыѓ маћсат-мiндеттерi-
мен, негiзгi мќселелерiмен таныстыру арћылы алдын ала
проблемалыћ, логикалыћ тапсырмалар берiп оћушылардыѓ
ойлау ћабiлеттерiн дамыту.
Тќрбиелiк.  М.К.Ганди мен Дж. Нерудiѓ џлт-азаттыћ
кљрестегi ћызметi туралы ќѓгiмелеп, М.К.Ганди џсынѕан
кљрес жолын џѕындыру.
К рнекi  ћџралдар
Карталар — “Љндiстанныѓ тќуелсiздiк кљресi”, “1939—1945
жылдардаѕы Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс”, “Љндiстандаѕы џлт-
азаттыћ ћозѕалыс”.
Суреттер: М.К.Ганди, Дж.Неру, т.б.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi елдiѓ жаѕдайы.
2. Џлт-азаттыћ ћозѕалыстыѓ басталуы.
3. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi Љндiстан:
а) Аѕылшын љкiметiнiѓ саясаты;
ќ) Жаппай баѕынбаушылыћ ћозѕалысы.
4. Экономикалыћ даѕдарыс жылдарындаѕы Љндiстан. “Тџз жорыѕы”.
5. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi Љндiстан.
Негiзгi тљсiнiк
Негiзгi тљсiнiк
Негiзгi тљсiнiк
Негiзгi тљсiнiк
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
тер мен жетекшi џѕымдар
тер мен жетекшi џѕымдар
тер мен жетекшi џѕымдар
тер мен жетекшi џѕымдар
Љндiстан Џлттыћ Конгресi, Мџсылман Лигасы, “Кљш
ћолданбай ћарсыласу”, “Жаппай баѕынбаушылыћ ћозѕа-
лысы”, “Тџз жорыѕы”, “Љндiстанды басћару туралы акт”.
Негiзгi оћиѕалар:
1916 жылы 
џлт-азаттыћ ћозѕалысы басталды.
1919 жылѕы
 сќуiрде жаппай баѕынбаушылыћ ћозѕалысы  ткiзiлдi.
1930 жылѕы 26 ћаѓтарда 
ЉЏК шешiмiмен “Љндiстанныѓ тќуелсiздiк кљнi”
жарияланды (кейiн бџл кљн ЉР џлттыћ мерекесiне айналды).
1930 жылѕы к ктемде 
М.Ганди екiншi рет азаматтыћ баѕынбаушылыћ
ћозѕалысына шаћырды.
Љйге берiлген тапсырма ћысћаша сџралады.
Еске тљсiру љшiн ћойылатын сџраћтар
1. ЉЏК ћашан ћџрылды, маћсаты ћандай болды?
2. Б.Г.Тилак басћарѕан ЉЏК-нiѓ солшыл ћанаты ћандай тiлектердi
џсынды?
3. Ћазаћстан мен Љндiстанныѓ дамуында ћандай џћсастыћтар
болды?
1. Мџѕалiм оћушыларѕа Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан
кейiнгi Љндiстанныѓ жаѕдайын оћулыћтан оћып, сипаттама
берудi џсынуына болады. Оћушылардыѓ назарын т мендегi

63
мќселеге аударып, сол кезеѓдегi Ресей империясыныѓ ћол
астындаѕы Ћазаћстан халћыныѓ жаѕдайымен салыстырады:
а) мыѓдаѕан љндi азаматтарыныѓ майданѕа алынып,
к бiнiѓ ћара жџмыс атћаруы;
ќ) алым-салыћтыѓ халыћтыѓ жаѕдайын нашарлатуы.
Љндiстанныѓ жаѕдайы бљкiл сынып оћушыларын
ћатыстыра отырып талданады.
— Елдiѓ ћазба байлыѕы мен дќндi даћылдары метропо-
лияѕа тасылды.
— Шаруалар кљйзелiске џшырады.
— Жџмысшылардыѓ тапћан табысы мардымсыз болды.
— Ћала мен ауылдаѕы кќсiпшiлердiѓ де тџрмысы
нашарлады.
Осы мќселелер талданѕаннан кейiн мџндай жаѕдайѕа
ћарамастан жергiлiктi  ндiрiс кљштерi соѕыс кезiнде бiраз
алѕа басћандыѕына мысалдар келтiрiледi.
2. 1916 жылы Љндiстанда џлт-азаттыћ ћозѕалыстыѓ бас-
талѕанын айтып, оныѓ ерекшелiктерiне тоћталу керек. Оћу-
шылардыѓ назарын “кљш ћолданбай ћарсыласу” ћозѕалы-
сына аударып, тљсiнiк берiледi. Бџл тќсiлдi џсынушы —
Мохандас Карамчанд Ганди (1869—1948 жж.) болды. Халыћ
оны  Махатма Ганди деп атады, бџл — “џлы адам” деген с з.
Ол елде кеѓiнен танымал болды. Оныѓ жалынды пат-
риотизмi, тџрмыстаѕы таћуалыѕы, ћарым-ћатынас жасау-
даѕы сыпайылыѕы мен ћарапайымдылыѕы, џлттыћ ќдет-
ѕџрыптарѕа адалдыѕы зор ћџрметке б лендi. Сол жылы елге
ћайта оралѕан М.Ганди Љндiстан мен Англия дќстљрлерiне
сљйенiп, џлт-азаттыћ кљрестiѓ бџрын кездеспейтiн жаѓа
тљрiн ћолдануды џсынды. Ол — сатьяграха (“аћићаттаѕы
батылдыћ”) — “кљш ћолданбай ћарсыласу” деген с з.
Сатьяграха тќсiлiн ол халыћ бџћарасы ћолданатын негiзгi
ћару ретiнде жџмсауды к здейдi (1-сызба).
Љндiстанда Гандидiѓ iлiмi  те ћолайлы болды, елге кеѓ
тарап, кейiн ќлемге ќйгiлi болды.
3. Соѕыстан кейiнгi кезеѓдi ћарастырѕанда, џлт-азаттыћ
ћозѕалыстыѓ келесi кезеѓi 1917—1923 жылдарда бљкiл елге
тараѕаны атап  тiледi. Мџѕалiм џлт-азаттыћ кљрестiѓ ћоз-
ѕаушы кљшiне, себебiне жќне кљрес тљрiне тљсiнiк берiп,
аѕылшын љкiметiнiѓ саясатын ашып к рсетедi.
1917—1918 жылдардаѕы аѕылшын љкiметiнiѓ саясаты.
* Жергiлiктi жќне орталыћ љкiмет ћызметiне љндiлiк-
тердi ћатыстыруда бiраз кеѓшiлiк жасалды.

64
* Провинциялардаѕы заѓ ћабылдаушы жиналыстардыѓ
џсаћ-тљйек мќселелердi ћарастыру ћџћыѕы кеѓейтiлдi.
* Орталыћ љкiмет органдарында жергiлiктi  кiлдердiѓ
саны бiраз џлѕайтылды.
* Роулетт заѓы (љкiметке ћарсы шыћћандарды жазалау)
ћабылданды. Жазаны орындау полицияѕа жљктелдi. Ереуiл-
дi тоћтату љшiн армия ћолданылды.
1-сызба
Монтегю — Челмсфорд реформаларына феодалдыћ жќне
компрадорлыћ буржуазия к семдерi, сондай-аћ ЉЏК мен
МЛ жетекшiлерiнiѓ к ѓiлiнен шыѕып, аѕылшындармен
жаћындасуѕа барды. Бџл реформа халыћтыѓ наразылыѕын
ршiттi, џлт-азаттыћ кљрестiѓ жаѓа кезеѓiн тудырды.
1919 жылы 6 сќуiрде М.Гандидiѓ шаћыруымен Хартал
џйымдастырылды. Ол кљнi бiрде-бiр мекеме, оћу орны, дљкен,
к лiк, дќрiхана жџмыс iстемей,  мiр тоћтаѕандай болып
ћалды. Бџл аѕылшындарды ћатты састыратын кљрестiѓ тљрi
болды. Отаршылдар бейбiт халыћћа оћ жаудырды. 2 мыѓѕа
жуыћ адам жараћаттанды, оћћа џшты.
“Кљш ћолданбай ћарсыласу” ћозѕалысы
Талаптары
Ћарсылыћ ќрекеттерi
Љндiлердi билiк
жљйелерiне тарту
Салыћ т лемеу
Елге  зiн- зi билеу
ћџћыѕын беру
Ќкiмшiлiктерге
баѕынбау
Ћаржыны, кедендi
баћылауѕа жол беру
Ереуiлдер мен
шерулерге ћатысу
Ћарсылыћ ќрекеттерi болѕан аймаћтар
Бомбей
Карачи
Бенгалия
Пенджаб
Калькутта
Гуджарат

65
1920 жылѕы 1 тамызда елде жаппай баѕынбаушылыћ
ћозѕалысы  ткiзiлдi. Оѕан ЉЏК мен МЛ басшылыћ жасады.
1922 жылѕы М.Гандидiѓ азаматтыћ баѕынбаушылыћ ћозѕа-
лысты тоћтатуды џйѕару себебi тљсiндiрiледi.
4. Мџѕалiм экономикалыћ даѕдарыс жылдарындаѕы љндi
халћыныѓ кљйзелiсiне мысалдар келтiрiп, оћушылардыѓ
назарын џлт-азаттыћ кљрестiѓ келесi кезеѓiне аударады.
“Тќуелсiздiк кљнгi ант” ћџжатын пайдалана отырып, ЉЏК
саясатына талдау жасап, џлт-азаттыћ ћозѕалысты нелiктен
ЉЏК-сi басћарѕанын айтады. Љндiстан халћыныѓ  азаттыћ
ћозѕалысыныѓ  рлей тљскенiн тљсiндiру љшiн мџѕалiм
мљмкiндiгiне ћарай к ркем ќдебиеттi кеѓiнен ћолдануына
болады. М.Гандидiѓ “Тџз жорыѕы”, Х.Аббастыѓ “ з
халћыныѓ перзентi” романынан љзiндiнi келтiру арћылы
тљсiндiру тиiмдi. Ол бойынша мынадай сџраћтар ћоюѕа
болады:
1. “Тџз жорыѕыныѓ” сипаты ћандай?
2. М.Гандидiѓ баѕдарламасы ћандай болды?
3. Отаршылдарѕа ћарсы бiрлесу бџл жорыћта ћалай к рiнiс тапты?
Аѕылшын љкiметiнiѓ жазалау шараларын тљсiндiрiп,
оћушылардыѓ назарын љкiметтiѓ дiни араздыћты ћозды-
руѕа тырысћанына аударып, 1937 жылы елдегi сайлаудыѓ
ћорытындысы айтылады.
5. § 13-тыѓ соѓѕы таћырыпшасын оћушыларды ћатыс-
тыра отырып талдау џсынылады. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс
кезiнде Џлыбритания Љндiстанныѓ ћолдауына ћатты љмiт
артты. Ал бџѕан Љндiстандаѕы саяси партиялар ћалай ћара-
ды? Талдаудыѓ ћорытындысы оћушылардыѓ дќптерiне
жазылады.
Љ Џ К - н i ѓ   к
з ћ а р а с ы.
Фашизмдi ашыћ ќшкереледi.
Англия љкiметiнен алдын ала тќуелсiздiк мќселесiн
тљпкiлiктi реттеудi талап еттi.
ЉЏК-нiѓ жетекшiлерiнiѓ бiрi С.Чандра Бос армия ћџрып,
елдi азат етудi аѓсады.
М џ с ы л м а н   Л и г а с ы н ы ѓ   к
з ћ а р а с ы .
Фашизмдi ашыћ ќшкереледi.
Англияны жаћтады.
МЛ жетекшiсi М.Джига елдi екi мемлекетке б лу туралы
шешiмдi бекiтiп, оны iске асыруѕа бел байлады.

66
Љ К П - н ы ѓ   к
з ћ а р а с ы .
Германияны ћолдады (Берлин — Мќскеу шартын
Коминтерн  зiне мљше партиялары арћылы ћолпаштады).
1941 жылы Германия КСРО-ѕа шабуыл жасаѕанда Герма-
нияны айыптады, ашыћ ќрекет жасауѕа рџћсат алды.
Таћырыпты 
Таћырыпты 
Таћырыпты 
Таћырыпты 
Таћырыпты  бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
1. М.К.Ганди саяси ћызметiн ХХ ѕасырдыѓ бiрiншi жартысында
атћарса да (ол 1947 жылы ћайтыс болды), оныѓ iлiмi мен жеке
мiрi ћазiргi тќуелсiз Љндiстанныѓ саяси-идеялыћ  мiрiнде ћажеттi
фактор болып табылатыны нелiктен?
2. ЉЏК-нiѓ  здерiѓ  бiлетiн жетекшiлерiн атаѓдар.
3. Љндiстанды азат ету љшiн ЉЏК-нiѓ жетекшiлерiнiѓ бiрi С.Ч.Бос Оѓтљстiк-
Шыѕыс Азияда Љндi џлттыћ армиясын ћџрды. Осындай ќрекет
Љндiстанды тќуелсiздiкке жеткiзер ме едi, ойларыѓды дќлелдеѓдер.
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. 
Љйге тапсырма. § 13-тыѓ соѓындаѕы сџраћтар бойынша дайындалу.
М.К.Ганди жќне Дж. Неру туралы хабарлама дайындау (ћосымша
ћџжаттар бойынша).


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал