Барлыћ ћџћыћтары ћорѕалѕан Басылымныѓ мљлiктiк ћџћыћ тары "Мектеп" баспасына тиесiлi 24



жүктеу 2.67 Kb.

бет4/11
Дата31.05.2017
өлшемі2.67 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
§ 8. АМЕРИКА  ЋЏРАМА  ШТАТТАРЫ
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
Таћырыпты  оћытудаѕы  маћсат
Бiлiмдiк. Екi дљниежљзiлiк соѕыс аралыѕындаѕы АЋШ-
тыѓ дамуына сипаттама берiп, ќлеуметтiк-экономикалыћ
жќне саяси даму ерекшелiктерiн ашып к рсету. Техникалыћ
прогрестiѓ жоѕары  ркендеуiне ћарамастан, АЋШ-таѕы
экономикалыћ тоћыраудыѓ себептерiн тљсiндiру. Осы
тоћыраудан шыѕудаѕы Ф.Рузвельттiѓ “Жаѓа баѕыт”
реформасыныѓ маѓызын наћты фактiлермен ќѓгiмелеп,
саяси баѕыттаѕы жаѓалыѕын атап к рсету.

39
Дамытушылыћ. Оћушылардыѓ назарын негiзгi тљсiнiктер
мен џѕымдарѕа аударып, ол тљсiнiктерiн џѕыныћты баян-
дауѕа баулу.
Тќрбиелiк. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi АЋШ-
тыѓ жаѕдайын сипаттай келе, саяси iскерлiк мысалдарын
ќѓгiмелеу.
К рнекi  ћџралдар
Карталар  — “ХХ ѕасырдыѓ бiрiншi жартысындаѕы АЋШ-тыѓ саяси-
экономикалыћ дамуы”, “ХХ ѕасырдыѓ бiрiншi жартысындаѕы
АЋШ”, Дљниежљзiнiѓ саяси картасы.
Сабаћтыѓ ќдiсi: интерактивтi белсендiлiктi арттыру (логи-
калыћ сџраћ-жауап, ќѓгiме, мќтiнмен жџмыс).
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ АЋШ-ћа тигiзген ќсерi.
2. 1922—1929 жылдардаѕы АЋШ-тыѓ iшкi саясаты жќне сыртћы
саясаты.
3. 1929—1933 жж. АЋШ-таѕы экономикалыћ даѕдарыстыѓ ерекше-
лiктерi.
4. Президент Ф.Рузвельттiѓ “Жаѓа баѕыты”.
5. “Жаѓа баѕыттыѓ реформалары”.
6. АЋШ-тыѓ дљниежљзiлiк р лi. Панамериканизм жќне оћшаулану
саясаты.
Негiзгi  тљсiнiктер  мен  жетекшi  џѕымдар
Негiзгi  тљсiнiктер  мен  жетекшi  џѕымдар
Негiзгi  тљсiнiктер  мен  жетекшi  џѕымдар
Негiзгi  тљсiнiктер  мен  жетекшi  џѕымдар
Негiзгi  тљсiнiктер  мен  жетекшi  џѕымдар
“Дауэс жоспары”, “Юнг жоспары”, “Вильсонныѓ
14 бабы”, “Џлы даѕдарыс жылдары”, “Жаѓа баѕыт”, “Џлттыћ
неркќсiптi ћалпына келтiру” туралы заѓ, оћшаулану
саясаты, “Iзгi к ршi” саясаты.
Негiзгi оћиѕалар:
1918 жылѕы 8 ћаѓтарда
 — “14 баптан” тџратын дљниежљзi елдерiнiѓ
болашаѕына байланысты баѕдарлама ћабылданды.
1928 жылы
 республикашыл Герберт Гувер президент болды.
1929—1933 жылдарда
 АЋШ-таѕы экономикалыћ даѕдарыс.
1932—1945 жылдарда
 демократ Франклин Рузвельт президент болды.
1933 жылы
 “Жаѓа баѕыт” реформасы басталды.
1935 жылы
 бейтараптыћ туралы заѓ ћабылданды.
Бiрiншi  нџсћа
Сабаћ љй тапсырмасын тексеруден басталады. Одан кейiн
мџѕалiм сабаћтыѓ маћсатын ћалыптастырады жќне оћушы-
ларѕа ќѓгiме барысында АЋШ пен Германияда жќне Ресей-
дегi жаѕдайларѕа не  ортаћ болды, айырмашылыѕы ћандай

40
жќне оныѓ себептерi туралы ауызша жауап даярлау немесе
ћаѕазѕа тљсiрiп отыру тапсырылады. Бџл логикалыћ тап-
сырманы сабаћ соѓында немесе жалпы таћырыптыѓ ќр
таћырыпшасын ћарастырѕан кезде тексеруге болады.
Мџѕалiм оћушылардыѓ ойын тыѓдап, ћорытынды жасайды.
Екiншi  нџсћа
Сабаћ жоѕарыдаѕы логикалыћ тапсырманы ћарасты-
рудан басталады, љй тапсырмасы сабаћ барысында жаѓа
материалмен хронологиялыћ жќне таћырыптыћ байла-
ныстар жасау арћылы тексерiледi. Бекiту кезiнде жалпы
ћорытынды жасалынады.
1. Оћушылардыѓ бiлiмiне сљйенiп т мендегi сџраћтар
ж нiнде ќѓгiмелесуге болады.
1.  АЋШ Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕысћа ћай жылы кiрiстi?
2. АЋШ љкiметi мџхиттыѓ арѕы жаѕындаѕы соѕысћа ћалай ћарады?
3.  АЋШ љшiн соѕыстыѓ пайдасы зор болды. Нелiктен?
Ќѓгiмелесуден кейiн мџѕалiм ћорытынды жасайды. АЋШ-
тыѓ басћа елдерден айырмашылыѕы — соѕыстан шыѕын
шыѕармай шыћты, керiсiнше, соѕыс  неркќсiбiнiѓ  суi љшiн
тиiмдi негiз ћалады, американдыћ кќсiпкерлердiѓ одан ќрi
баюына мљмкiндiк туѕызып, АЋШ-ты кљштi капиталистiк
державаѕа, дљниежљзiндегi еѓ бай несие берушiге (кредитор)
айналдырды. 1920 жылы ќлемдегi таск мiр  ндiрудiѓ
жартысына жуыѕы, шойын мен болат  ндiрудiѓ 35%-ы,
авток лiк жасаудыѓ 85%-ы АЋШ-тыѓ љлесiне тидi. АЋШ-
тыѓ халыћаралыћ экономика ћуатыныѓ  суi оныѓ ќлемдiк
саясаттаѕы белсендiлiгiн џлѕайтты. Мџѕалiм президент
В.Вильсонныѓ 1918 жылѕы 8 ћаѓтардаѕы “14 бап” баѕдар-
ламасыныѓ мазмџнымен таныстырады. Жоспардыѓ бiрiн-
шi тармаѕы бойынша мџѕалiм ќѓгiме барысында ћажеттi
тарихи ћџжаттарды айтады. (Дљниежљзi тарихы: Хресто-
матия. 9-сынып. АЋШ б лiмi. Алматы: Мектеп, 2013.)
2. Бџл мќселе бойынша мџѕалiм т мендегi сџраћ арћылы
оћушылардыѓ оћулыћ мќтiнiмен  здiк жџмысын џйымдас-
тырады.
1) Жаѓа љкiмет џраны кiмдерге тиiмдi?
2) Монополия кiрiсi  стi. Нелiктен?
3) Љкiмет жљргiзген шаралар тиiмдi
    болды ма?
Экономиканыѓ
жедел дамуыныѓ
себептерi
V
V
V
V

41
АЋШ-тыѓ сыртћы саясаты туралы ќѓгiмелегенде мына-
ларѕа к ѓiл аударылады:
— АЋШ оћшаулану саясатын џстанды.
— “Жетекшi елге айналу баѕытындаѕы саясаты”.
— “Дауэс жоспары”, “Юнг жоспары”.
— Ћытай жќне Латын Америкасы елдерiне байланысты
саясаты.
3.
 Келесi таћырыпшаны с з етер алдында  оћушыларѕа
мынадай мазмџндаѕы сџраћ берiледi: “Нелiктен дљние-
жљзiлiк экономикалыћ даѕдарыс, ќсiресе АЋШ-та соншалыћ
кљштi болды?” Осы сџраћтыѓ жауабы арћылы таћырып
дамытылады. 1929 жылѕы ћазан айыныѓ соѓында Нью-
Йорк биржасындаѕы кљйреу экономикалыћ даѕдарыстыѓ
басталѕанын ќйгiледi. АЋШ-таѕы банктiѓ 40%-ы банкротћа
џшырады. Биржаныѓ бџлай кљйреуiн АЋШ тарихы бџрын-
соѓды бiлмеген едi. Оныѓ себебi  неркќсiптегi тоћыраудыѓ
тереѓдей тљсуi болды.  неркќсiп  ндiрiсi ѕасырдыѓ
басындаѕы деѓгейге ћџлдырады, ол 1932 жылы 1919 жыл-
ѕа ћараѕанда 50%-ѕа ћысћарды. 13 млн адам жџмысынан
айырылды.  неркќсiп жќне ћаржы жљйесiндегi тоћырау
аграрлыћ саланы да кљйреттi. Ауылшаруашылыћ  нiмде-
рiнiѓ баѕасы кљрт т мендедi, фермерлер кљйзелiске
џшырады. 1929 жылдан 1932 жылѕа дейiн ћарызын т лей
алмаѕандыћтан, 897 мыѓ ферма сатылды, бџл жалпы ферма-
лардыѓ 14,3%-ын ћџрады.
Басћа Еуропа мемлекеттерiмен салыстырѕанда АЋШ-тыѓ
ќлеуметтiк ћамсыздандыру жљйесiнiѓ айырмашылыѕын
тљсiндiрiп, “Ћатал индивидуализм” идеологиясына тљсiнiк
берiледi. Кеѓ аућымды шараны бџћара халыћ ћана емес, iрi
американ бизнесi де талап еткенi атап к рсетiледi.
Мџѕалiм президент Г.Гувердiѓ жљргiзген аћырѕы шарала-
рынан мысал келтiре отырып, 1932 жылѕы ћарашадаѕы сай-
лауда Гуверге демократиялыћ партияныѓ  кiлi Франклин
Делано Рузвельт бќсекелес болѕанын ќѓгiмелейдi. Ф.Руз-
вельт АЋШ тарихындаѕы ерекше тџлѕалардыѓ бiрi екендiгiн
ескере отырып, ол туралы мџѕалiм бiрнеше оћушыѕа баян-
дама жќне хабарлама оћытуына болады. Тапсырма алдын
ала берiледi.
Франклин Делано Рузвельт — 1882 жылы Гудзон  зенi бойында (Нью-
Йорк штаты) дљниеге келген.

42
Рузвельт саясатћа ерте араласты, 1910 жылы демократиялыћ пар-
тиядан Нью-Йорк штатына сенатћа сайланды. 1913 жылы президент
Вильсон оны теѓiз министрiнiѓ орынбасары етiп таѕайындады. 1928
жылы Нью-Йорк штатыныѓ губернаторы болып сайланды. Бџл —
аћљйге кiрудiѓ басы едi. Ол американдыћтарѕа “Жаѓа баѕытын” џсынды.
1932 жылѕы сайлауда Рузвельт 22,8 млн дауыс жинап, 1933 жылы
3 наурызда елбасылыћ ћызметiне кiрiстi. (Рузвельт туралы материалды
мџѕалiм Н.Н.Яковлевтiѓ кiтабынан табады. “Франклин Рузвельт —
личность и политик”. — М., 1969.)
4-5. Рузвельт билiкке  те кљрделi кезеѓде келдi. Тез арада
шџѕыл шараларды жљзеге асыруѕа тура келдi. Конгресте
љш жарым айдыѓ iшiнде  неркќсiп, ауыл шаруашылыѕы,
сауда, аћша-несие салаларын ћамтитын 70-тей заѓ ћабыл-
данды.
Оћулыћта “Жаѓа баѕыттыѓ” маѓызды шаралары туралы
наћты айтылѕан. Сондыћтан ќртљрлi жџмыстыѓ тљрiн
џйымдастыруѕа болады. Егер мџѕалiм таћырыптыѓ бџл
тармаѕыныѓ мазмџнын  зi ашуды џйѕарса, тљсiндiрудiѓ
алдында оћушыларѕа логикалыћ сџраћтар беруiне болады:
1. Экономика ћандай жолмен реттелдi?
2. “Жаѓа баѕыт” саясатын ХХ ѕасырдыѓ Америка тарихындаѕы
тљбiрлi  згерiс кезеѓi деп атауѕа бола ма?
1-кесте
 
 Рузвельттiѓ “Жаѓа баѕыт” саясаты (1933—1941)
         1
Алѕашћы
шаралар
Џлттыћ  нер-
кќсiптi ћал-
пына келтiру
туралы Заѓ
(НИРА)
Ауыл шаруа-
шылыѕын
ретке келтiру
заѓы
Ќлеуметтiк
реформалар
                                         2
Банк реформасы.
Жџмыссыздарѕа к мек џйымын ћџру. Жџмыс-
сыз жастар лагерi. Тозыѕы жеткен аймаћты
мемлекеттiк корпорация ћџру жолымен жаѓарту.
I б лiм — “Ќдiл бќсеке кодекстерiн” енгiзу.
II б лiм — кќсiпкерлер мен жџмысшылар арасын-
даѕы  ћатынасты реттеу.
III б лiм — ћоѕамдыћ жџмысћа, мемлекеттiк
неркќсiп, ќскери жќне т.б. нысандар ћџрылысына
ћаржы б лу.
Фермерлi шаруашылыћћа материалдыћ к мек.
Ферма  нiмдерiн сатып алу. Баѕаны реттеу.
Еѓбек ћатынастары туралы заѓ (Вагнер заѓы).
Ќлеуметтiк ћамсыздандыру туралы заѓ, т.б.

43
Сабаћ барысында 1-кестеде к рсетiлген мќселелердi
наћтылай тљсу љшiн “Дљниежљзi тарихы” хрестоматиясынан
тиiстi ћџжаттарды пайдалануѕа болады. Атап айтћанда,
ќлеуметтiк ћамсыздандыру туралы заѓ (14 тамыз 1935 жыл),
Рузвельттiѓ Конгреске жолдамасы (17 мамыр,1933 жыл),
ауыл шаруашылыѕын жаћсарту туралы заѓ (12 мамыр,
1933 жыл), т.б.
Мџѕалiм оћушыларѕа берiлген логикалыћ тапсырманы
талдап, ћорытынды жасайды.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.  § 8-тыѓ соѓындаѕы сџраћтарѕа ћосымша мына-
ларды беруге болады:
1. Ф.Рузвельттiѓ “Жаѓа баѕыт” саясаты кезiнде экономикаѕа
мемлекеттiѓ араласуы неден к рiнедi?
2. “Жаѓа баѕыт” саясаты Америка ћоѕамдыћ  мiрiне ћандай жаѓа
келбет ќкелдi?
Жалѕасы
            1
Жоѕарѕы Сот
реформасы
Сыртћы
саясаты
Мiндетi
                                      2
Президент  билiгiн ныѕайту.
“Бейтараптыћ” туралы заѓ.
“Оѓашалану” баѕытын џстанды.
“Iзгi к ршi” саясаты.
Экономиканы мемлекеттiк тџрѕыдан реттеу.

44
II б лiм.  1918—1945  ЖЫЛДАРДАЅЫ  АЗИЯ  ЖЌНЕ
АФРИКА  ЕЛДЕРI
§ 9. ЖАПОНИЯ
Таћырыпты оћытуд
Таћырыпты оћытуд
Таћырыпты оћытуд
Таћырыпты оћытуд
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
аѕы маћсат
аѕы маћсат
аѕы маћсат
аѕы маћсат
Бiлiмдiк. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi жќне
соѕыстан кейiнгi Жапонияныѓ iшкi жќне сыртћы жаѕдайы
туралы тљсiндiру. Екi дљниежљзiлiк соѕыс аралыѕындаѕы
Жапонияныѓ саяси-экономикалыћ дамуына сипаттама
берiп, елдiѓ билеушi топтарыныѓ жљргiзген iшкi жќне
сыртћы саясатыныѓ озбырлыћ баѕытын наћты фактiлермен
ашып к рсету.
Дамытушылыћ. Оћушыларды ќр елдiѓ iшкi жќне сыртћы
саясатына талдау жасауѕа,  з пiкiрiн бiлдiруге баулу.
Тќрбиелiк. Ќлемдi ћырѕын соѕысћа килiктiргендердiѓ бiрi
Жапония милитаристерi екенiне оћушылардыѓ назарын
аудару. Бейбiткерлiк рухћа тќрбиелеу.
К рнекi ћџралдар
Карталар — “Тыныћ мџхит пен Азиядаѕы Жапония басћыншы-
лыѕы”, “Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс”.
Сабаћтыѓ  тљрi:  дќрiс тљгелдей жаѓа материалды
тљсiндiруге арналады.
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi Жапония.
2. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiнгi елдiѓ жаѕдайы.
3. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi Жапония.
Негiзгi тљсiнiктер ме
Негiзгi тљсiнiктер ме
Негiзгi тљсiнiктер ме
Негiзгi тљсiнiктер ме
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
н жетекшi џѕымдар
н жетекшi џѕымдар
н жетекшi џѕымдар
н жетекшi џѕымдар
Танака жоспары, “Жаѓа экономикалыћ ћџрылым жќне
саяси ћџрылым” баѕдарламасы, “Таћћа к мектесу ћауым-
дастыѕы”, “Кљрiш бљлiншiлiгi”, “Љштiк одаћ”.
Негiзгi оћиѕалар:
1924—1932 жылдарда
 елдi саяси партиялар басћарды.
1923 жылы
 Маньчжоу-го мемлекетi ћџрылды.
1933 жылы
 Жапония Џлттар Лигасынан шыћты.
1937 жылѕы
 7 шiлдеде Ћытайѕа соѕыс ашты.
1939 жылы
 Моѓѕолияѕа шабуыл жасады.
1940 жылѕы 27 ћыркљйекте
 Жапония, Германия, Италия “Љштiк пакт”
аталѕан соѕыс одаѕын ћџрды.
1945 жылѕы 2 ћыркљйекте
 Жапония тiзе бљгу туралы актiге ћол ћойды.

45
Ћайталауды љй тапсырмасыныѓ сџраћтары арћылы жљр-
гiзу џсынылады.
1. Бiрiншi  таћырыпшаны оћушылар  жеѓiл меѓгередi.
Оныѓ  мазмџны негiзiнде  оћушылар сџраћтарѕа жауап
дайындайды.
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыс кезiндегi Жапонияныѓ сыртћы
саясатыныѓ басћыншылыћ сипатын аныћтаѓдар.
2. Кљрiш бљлiншiлiгiнiѓ себебiн, оныѓ ћамтыѕан аумаѕын аныћтап,
ћозѕалысћа баѕа берiѓдер.
Мџѕалiм оћушылардыѓ жауабын тыѓдап, мќселенi
наћтылай тљсу љшiн хрестоматиядаѕы (9-сынып) “Кљрiш
бљлiншiлiгi” кезiндегi халыћтыѓ наразылыѕын айтып  туге
болады.
“Кљрiш бљлiншiлiгi” Жапония халћыныѓ стихиялыћ
тљрде  ткен наразылыѕы, саналы ћозѕалыстыѓ  ршуiне жол
ашћан маѓызын тљсiндiру.
2. Мџѕалiм оћушылардыѓ назарын Версаль конферен-
циясыныѓ шешiмiне аударып, бџрын Германияѕа ћараѕан
жердi Жапония  зiне ћаратып алѕанын айтып, картадан
к рсетедi. Ресейдiѓ ћџрамындаѕы Приморье, Солтљстiк
Сахалин жерлерiн 1922—1925 жылдарѕа дейiн Жапония
џстап тџрѕаны айтылады. Американ љкiметiнiѓ џсынысы
бойынша 1921—1922 жылдарда Вашингтонда конференция
тiп, онда Ћиыр Шыѕыс пен Тыныћ мџхитћа байланысты
мќселелер ћаралды. Жапония бiраз шегiнiс жасауѕа мќжбљр
болып, Шаньдун провинциясынан бас тартып,  з ќскерiн
ќкетсе де, Ћытайдаѕы  зiнiѓ “айрыћша мљдделерiн” талап
етуiн жалѕастырды. Бiраћ Жапония Жапон аралдарына
5 мыѓ шаћырымнан жаћын жерде ќскери-теѓiз базасы бол-
майтындыѕы ж нiнде АЋШ пен Англиядан кепiлдiк алып,
љлкен стратегиялыћ жеѓiске жеттi. Конференциядан кейiн-
аћ Жапония оныѓ шешiмдерiн ћайта ћарау жолын таѓдады,
с йтiп АЋШ пен Џлыбритания басты бќсекелеске айналды.
Бџл таћырыпшаны тљсiндiрудiѓ алдында оћушылармен
т мендегi сџраћтар бойынша ќѓгiме жљргiзiледi:
1. Жапония мемлекеттiк ћџрылысыныѓ басћа капиталистiк
елдерден ћандай айырмашылыѕы болды?
2. 1889 жылы ћабылданѕан Конституция бойынша император
ћандай билiкке ие болды?
3. Бџл Конституцияныѓ сипаты ћандай?
4. Жапония парламентiн Англия парламентiмен салыстырыѓдар.

46
Мџѕалiм оћушылардыѓ жауабын талдап, ћорытынды
жасайды. 1889 жылѕы Конституцияныѓ 37- жќне 70-бап-
тарын мысалѕа келтiрiп, Жапониядаѕы император билiгiнiѓ
ћџћыћтарын естерiне салады. Оћушылардыѓ назарын оћып
отырѕан кезеѓдегi Жапонияныѓ мемлекеттiк ћџрылысына
аударып, билеушi топтарыныѓ iшкi саясатын наћты фак-
тiлермен ашып к рсетедi. Мќселенi толыћтыра тљсу љшiн
оћулыћћа ћосымша материалдар пайдалану керек. 1924—
1932 жылдар арасында Жапониядаѕы саяси партиялардыѓ
ел басћарып келгенiн айтып, таћтаѕа осы партияныѓ атта-
рын жазып, олардыѓ кейбiреулерiне тљсiнiк бере кету керек.
Халыћтыѓ сайлау ћџћы туралы айтћанда, 1889 жылѕы
Конституция бойынша сайлау ћџћыѕына халыћтыѓ 1%-ы
ѕана ие болса, 1925 жылѕы заѓ бойынша сайлауѕа ћатысу-
шылар саны џлѕайтылып, халыћтыѓ 16%-ын ћџраѕаны атап
к рсетiледi. Билеушi топтардыѓ саясатына тљсiнiк бергенде,
оныѓ озбырлыћ баѕытта болѕанына мысалдар келтiрiледi.
Жапонияныѓ премьер-министрi Танака 1927 жылы импе-
раторѕа џсынѕан меморандумында Ћиыр Шыѕысты басып
алу жќне Тыныћ мџхиттан АЋШ-ты ыѕыстыру баѕдарла-
масын жасаѕан едi.
Танаканыѓ жоспарын ќѓгiмелеген кезде хрестоматиядаѕы
1927 жылѕы 25 шiлдедегi “Танака меморандумы”  ћџжаты-
ныѓ мазмџнын пайдалануѕа болады.
Танака жоспарыныѓ басћыншылыћ сипатын ашып,
соѕысћа ќзiрлену љшiн ќскери ћуатын ныѕайтып, теѓiз
флотын џлѕайтуѕа кiрiскенi ж нiнде мысалдар келтiрiледi.
Мџѕалiм мынадай мќселелерге к ѓiл аударады:
— Жапонияда 1920—1930 жылдары экономикалыћ даѕдарыс орын
алды. Жџмыссыздыћ кљшейдi.
— Елде саяси кљрес арта тљстi. Тљрлi топтар талаптарыныѓ маз-
мџны жќне сипаты.
— Жаѓа љкiметтiѓ ћолѕа алѕан шаралары: ћарулану, Жапония мен
Маньчжурияны ћорѕау жоспары.
— “Жаѓа экономикалыћ” жќне “Жаѓа саяси ћџрылым” баѕдарла-
малары.
3. Мџѕалiм Жапония билеушiлерiнiѓ озбырлыћ саясатын
зiнiѓ жаћын к ршiлерiне жљргiзуден бастаѕанына тоћтала
келiп, Азиядаѕы басћыншылыѕын картаны жќне т.б.
к рнекi ћџралдарды (сџлба, картаны) пайдалану арћылы
тљсiндiредi.

47
Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс ћарсаѓындаѕы кiшiгiрiм
соѕысты бастаушылардыѓ бiрi Жапония болды. Жапония-
ныѓ Ћытайдаѕы ќрекеттерiн тљсiндiргенде, Ћытайдыѓ  з
iшiндегi тартыстар мен бытыраѓћылыћ жапон империалис-
терiнiѓ басћыншылыћ ќрекеттерiне жеѓiлдiк туѕызѕаны
жќне 1931 жылы Маньчжурияны (Солтљстiк-Шыѕыс
Ћытай) жаулап алып, алдаѕы уаћыттаѕы басћыншылыћћа
дайындыћ љшiн тiрек етпекшi болѕандыѕын оћушылардыѓ
есiне салу ћажет. Жапонияныѓ Ћытайдаѕы ќрекеттерiн
Џлттар Лигасы ќшкереледi. Жапония оѕан жауап ретiнде
Џлттар Лигасынан 1933 жылы шыѕып кеттi. Каноэ љкiметi
1937 жылы 7 шiлдеде Ћытайѕа љлкен соѕыс ашып, оныѓ
iшкi аудандарын жаулай бастады. 1939 жылы жапон ќс-
керлерi Моѓѕолияѕа шабуыл жасады. Жапонияныѓ бџл
басћыншылыѕына басћа елдердiѓ жол бергенi атап  тiледi.
Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстыѓ картасынан Жапонияныѓ
жаулап алѕан елдерiн атап к рсетiп немесе атлас карта-
ларынан оћушылардыѓ  здерiне сол елдердi жќне оларды
жаулап алѕан уаћытты аныћтауды тапсыруѕа болады.
Оѓтљстiк-Шыѕыс Азия, Ћиыр Шыѕыс халыћтарын езгiге
салды. Ћытайды басып-жаншып, тонады. Љндiћытай елдерi
де тоналды. Оћушылардыѓ назарын АЋШ-тыѓ Тыныћ
мџхиттаѕы ќскери-теѓiз базасы — Гавайядаѕы Пёрл-Харбор
базасына Жапон крейсерлерi мен џшаћ таситын кемелерi
шабуыл жасаѕанына аударуѕа болады. Бџл жаѕдай АЋШ
пен Жапонияныѓ арасын ушыћтыра тљсiп, АЋШ џшаћтары
Жапон аралдарын бомбалауѕа кiрiстi. Американ џшаѕы
атом бомбаларын 1945 жылы 6 тамызда Хиросима, 9 тамыз-
да Нагасаки ћаласына тастап, адамзат тарихында бџрын-
соѓды болып к рмеген ћылмыс жасаѕаны айтылып, оћу-
шыларѕа сџраћтар ћойылады:
1. АЋШ-тыѓ атом ћаруын ћолдануы соѕыс ћажетiнен туды ма?
2. АЋШ-таѕылар егер Жапония аралдарына ќскер тљсiрсек, к п
шыѕынѕа душар болар едiк, осыны болдырмау љшiн атом ћаруы
ћолданылды деп аћталады. Сендер ћалай ойлайсыѓдар?
КСРО-ныѓ 1945 жылы 9 тамызда соѕысћа кiрiсуi Ћиыр
Шыѕыстаѕы соѕыс ошаѕы — Жапонияныѓ 2 ћыркљйекте тiзе
бљгуiмен аяћталѕанын ќѓгiмелеп, соѕыс сќттерiн к рсететiн
суреттер, карта-сџлбалар, ћџжаттар арћылы мќселенi ћоры-
тындылауѕа болады.
Таћыры
Таћыры
Таћыры
Таћыры
Таћырыпты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
пты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
пты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
пты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
пты бекiту љшiн ћойылатын сџраћтар
1. Жапонияныѓ Бiрiншi жќне Екiншi дљниежљзiлiк соѕыстар
ћарсаѓындаѕы сыртћы саясатыныѓ џћсас жаћтарын атаѓдар.

48
2. Жапония љкiметiнiѓ экспансиялыћ жќне милитаристiк саясатын
тљсiндiрiѓдер.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма.
Љйге тапсырма. §9-тыѓ соѓындаѕы сџраћтарѕа ћосымша мына
сџраћтарѕа дайындалу џсынылады:
1. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiн Жапония  неркќсiбiнiѓ
жоѕары дамуына не себеп болды?
2. Фашистiк жќне милитаристiк мемлекет деп аталуы нелiктен?
§ 10. ТЉРКИЯ
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Таћырыпты оћытудаѕы маћсат
Бiлiмдiк.  1918—1923 жылдардаѕы Тљркия халћыныѓ
џлт-азаттыћ кљресiнiѓ себебi мен алѕышарттары сџлтандыћ
љкiметтiѓ Германияны жаћтап дљниежљзiлiк соѕысћа
ћатысуынан туѕан шаруашылыћ кљйзелiспен тыѕыз байла-
нысты екенiн, негiзгi ћозѕаушы кљш Тљркия шаруалары бол-
ѕанын, ал саяси басшылыѕында џлттыћ буржуазия топтары
тџрѕанын ашып к рсету.
Дамытушылыћ. Тљркия Республикасыныѓ орнауы мен
дамуы туралы ќѓгiмелей отырып, М.Кемалдыѓ басшылыѕы-
мен жљргiзiлген ќлеуметтiк, саяси жќне экономикалыћ
реформалар елдiѓ iшкi жќне халыћаралыћ жаѕдайын тџраћ-
тандырып, халыћтыѓ ахуалын тљзегенiн тљсiндiру.
Тќрбиелiк. Џлт-азаттыћ кљрестiѓ нќтижесiнде Таяу Шы-
ѕыстаѕы елдердiѓ iшiнде к зге тљсiп, џлттыћ тќуелсiздiгi мен
егемендiгi беки тљскен Тљркия Республикасы осы жолда
басћа елдерге љлгi болѕанын оћушылардыѓ есiне салу.
К рнекi  ћџралдар
Карталар — Тљркияныѓ саяси-экономикалыћ картасы, “ХХ ѕасыр-
дыѓ бiрiншi жартысындаѕы Тљркия”, “Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс”,
Тљркияныѓ карта-сџлбасы, т.б.
Сабаћтыѓ  ќдiсi: интерактивтi белсендiлiктi арттыру (ќѓгi-
мелесу, хронология жарысы, топтыћ жџмыс, ћџжатпен
жџмыс).
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
Таћырыпты оћытудыѓ жоспары
1. Тљрiк халћыныѓ џлт-азаттыћ ћозѕалысыныѓ басталуы. Ћџћыћ
ћорѕау џйымдарын ћџру.
2. 1921—1922 жж. Ресей-Тљркия келiсiмдерi. Сакария шайћасы.
3. Кемал љкiметiнiѓ реформалары.
4. 1930 жылѕы Тљркия Республикасыныѓ халыћаралыћ беделiнiѓ
тџраћтануы.
5. Екiншi дљниежљзiлiк соѕыс жылдарындаѕы Тљркия.

49
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Негiзгi тљсiнiктер мен жетекшi џѕымдар
Џлт-азаттыћ ћозѕалыс, буржуазиялыћ-патриоттыћ
ћоѕамдар, Кемалдыћ революция, партизандыћ ћозѕалыс, Џлы
халыћ жиналысы, џлттыћ-демократиялыћ революция,
Тљркия Республикасы.
Негiзгi оћиѕалар:
1918—1923 жылдар
 — Тљркиядаѕы џлт-азаттыћ ћозѕалыс.
1881—1938 жылдар
 — Мџстафа Кемал паша.
1921 жылѕы 16 наурыздаѕы
 Тљркия-Ресей келiсiмi.
1922 жылѕы ћарашада
 Сџлтан билiгiн жою туралы заѓныѓ ћабылдануы.
1923 жылѕы 29 ћазанда
 Тљркия Республикасыныѓ жариялануы.
1924 жылѕы 20 сќуiрде
 жаѓа Конституция ћабылданды.
1932 жылы
 Тљркия Республикасы Џлттар Лигасына ћабылданды.
Мџѕалiм таћырыпћа арналѕан кiрiспе с зiнде Осман
мемлекетiнiѓ ћџрылуы мен ХIV—ХVII ѕасырларда жаулап
алѕан жерлерi арћылы Осман империясыныѓ одан ќрi
џлѕаюын оћушылардыѓ есiне тљсiредi. Балћан соѕыстары,
1877—1878 жылдардаѕы орыс -тљрiк соѕысы, Осман импе-
риясындаѕы даѕдарыстар жќне “Жас тљрiктер револю-
циясы” туралы  ткен курстаѕы мќлiметтердi сџраћ-жауап
арћылы еске тљсiрiп, жаѓа таћырыпты тљсiндiру љшiн
дайындыћ жљргiзiледi.
1. Соѕыстыѓ зардаптарын тљсiндiргенде, мџѕалiмнiѓ
ћосымша деректердi келтiруiне болады. Т ртжылдыћ соѕыс
Осман империясыныѓ экономикасына љлкен шыѕын ќкелдi.
1918 жылдыѓ соѓында соѕысћа салѕан салым 1 млрд лир
болды. Соѕыс  кезiнде Тљркия Германияѕа тќуелдi жаѕдайѕа
тљстi. Тљркия министрлiктерiнде немiс кеѓесшiлерi мен
мамандары жџмыс iстедi. Армия мен флотта басшылыћ
орындар герман офицерлерiнiѓ ћолында болды. Соѕыстыѓ
соѓында Тљркияда 800 герман офицерi мен 1800 солдаты
тџрып жатты. Германия Тљркияны  зiнiѓ ћаржылыћ жќне
ќскери вассалына айналдырды. Негiзгi ауыртпалыћты халыћ
бџћарасы к тердi. Мџѕалiм џлт-азаттыћ кљрестiѓ алѕышарт-
тарына тоћталып, соѕыста жеѓiлген Тљркия жерiне Антанта
тобыныѓ ќскерлерi енгiзiлгендiгi туралы картаны пайдала-
нып тљсiндiредi. Англия, Франция, Италия жќне Грекия-
ныѓ ќскерлерi басып алѕан жер картадан к рсетiледi.
2. Сабаћты ќѓгiме тљрiнде  ткiзу арћылы Тљркия халћы-
ныѓ џлт-азаттыћ кљресiнiѓ алѕышарттары мен ћозѕаушы
кљштерi аныћталады. Азаттыћ ћозѕалыстыѓ басшылыѕында
џлттыћ буржуазия тџрѕанын айтып, буржуазиялыћ-

50
патриоттыћ ћозѕалыстарѕа тљсiнiк берiледi. Џлт-азаттыћ
ћозѕалысты генерал Мџстафа Кемал басћарды. Тљркияныѓ
бiрiншi президентi (1923—1938 жж.) Мџстафа Кемалдыѓ
мiрi мен ћызметi туралы оћулыћта айтылѕан. Мџѕалiм оћу-
лыћтаѕы материалѕа ћосымша ћџжаттарды пайдаланып,
тљрлi суреттердi к рсетiп, мќселенi наћтылай тљсуiне
болады.
Мџѕалiм мќселелердi ретiмен тљсiндiредi:
— 1919 жылѕы “Ћџћыћ ћорѕау џйымдарыныѓ” Конгресi.
Сивас Конгресiнде сайланѕан уќкiлдi комитет халыћты
азаттыћ кљреске жџмылдырды.
— Анадолы жерiнде партизандыћ ћозѕалыс  рiстей тљстi.
— 1920 жылы Анкара ћаласында Џлы халыћ жиналысы
шаћырылып, Тљркияныѓ тќуелсiздiгi мен бљтiндiгi жария-
ланды. М.Кемал бастаѕан жаѓа љкiмет ћџрылды.
3. Оћушылардыѓ назарын 1921 жылѕы 16 наурыздаѕы
Тљркия — РКФСР достыћ келiсiмiне аударып, Ресейдiѓ
Кемал љкiметiне к рсеткен к мегi туралы мысал келтiрiледi.
Мќселенi наћтылай тљсу љшiн хрестоматиядаѕы 1921
жылѕы 26 аћпанда болѕан РКФСР жќне Иран (Парсы)
арасындаѕы келiсiмiнiѓ мазмџнын талдауѕа болады
(Дљниежљзi тарихы: Хрестоматия. 9-сынып. Алматы:
Мектеп, 2013.).
Азаттыћ кљрестiѓ шешушi шайћастары туралы тљсiнiк
бергенде, картаны пайдаланып, революциялыћ армияныѓ
жеѓiстерiне жќне осы шайћастардыѓ нќтижелерiне басты
назар аударылады. Оћушыларѕа ќѓгiме барысында мына
сџраћтарѕа жауап ќзiрлеп отыруы тапсырылады:
1. Революциялыћ армия ћатарында кiмдер болды?
2. Бљкiл елден Антанта ќскерлерiн шыѕарудыѓ себебi неде?
3. Тљрiк сџлтаны елден нелiктен аластатылды?
Тљркия халћыныѓ џлы жеѓiсi Лозанна бейбiтшiлiк кон-
ференциясында бекiтiлгенi жќне оныѓ маѓызы аталады.
Атап айтћанда, Тљркия жетi мемлекетпен бейбiтшiлiк келi-
сiм жасады. Аумаћтыћ тџтастыѕы мен мемлекеттiк тќуелсiз-
дiгi мойындалды. Антанта ќскерлерi Тљркия жерiнен шыѕа-
рылды.
Шетел мемлекеттерiнiѓ саяси жќне экономикалыћ
артыћшылыѕы жойылды.
4. 1918—1923  жылдардаѕы кљрес џлттыћ буржуазияныѓ
басшылыѕымен, бљкiл Тљркия халћыныѓ ћатысуымен болып,

51
џлт-азаттыћ ћозѕалысћа айналды. Мџѕалiм Кемалдыћ
љкiметтiѓ жљргiзген саяси-экономикалыћ жќне ќлеуметтiк
згерiстерiн оћушыларѕа оћулыћтан оћып-бiлудi тапсы-
рады. Бљкiл сынып оћушыларын ћамтып, ќрi уаћытты
љнемдеу љшiн тапсырманы топтыћ жџмыс тљрiнде орындау
тиiмдi (сџлба таћтаѕа сызылады) болмаћ.
I топћа берiлетiн тапсырма.
II топћа берiлетiн тапсырма.
III топћа берiлетiн тапсырма.
Мџѕалiм ќр топтаѕы оћушылардыѓ жауаптарын талдап,
толыћтырады жќне мќселенiѓ мазмџнын ашу љшiн хресто-
матиядаѕы Ашар салыѕын (1341 ж.) жою, жаѓа  жер
салыѕын енгiзу туралы заѓды оћып, талдатуѕа болады.
Ћџжат бойынша ћойылатын сџраћтар:
1.  Ашар салыѕы деген не?
2. Жаѓа жер салыѕы тиiмдi болды ма?
3. 10% жќне 8% к лемiндегi салыћ ћандай  нiмдерге салынды?
5. Тљркия мемлекетiнiѓ экономикалыћ жаѕдайыныѓ
тџраћтануына байланысты оныѓ халыћаралыћ жаѕдайы да
беки тљскенiн наћты фактiлер келтiру арћылы дќлелдей
тљскен ж н.
6. Мџѕалiм бџл мќселенi баяндаѕан кезде оћушыларѕа
мынадай сџраћтарѕа ойша жауап ќзiрлеп отыруды џсынуы-
на болады:
1. 1939 жылѕы ћыркљйек айында Мќскеуге келген Тљрiк деле-
гациясы ћандай џсыныс жасады?
2. Кеѓес љкiметi бџл џсынысћа ћџлаћ аспаѕаннан кейiн, Тљркияѕа
ћандай мемлекет жаћындаса бастады?
3. Тљркия—Кеѓес достыћ ћатынастарыныѓ тџраћсыздануына ћай
жаћ кiнќлi?
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Кемал љкiметiнiѓ
экономикалыћ
згерiстерi
V
V
V
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Кемал љкiметiнiѓ саяси
згерiстерi
V
V
V
1)...............................................................
2)...............................................................
3)...............................................................
Кемал љкiметiнiѓ
ќлеуметтiк
згерiстерi
V
V
V

52
Таћырыпшаны пысыћтау кезiнде хрестоматиядаѕы
1940 жылѕы 18 ћаѓтардаѕы “Џлттыћ ћорѕаныс туралы”
заѓды талћылаѕан дџрыс. Бџдан оћушылар Тљркия
љкiметiнiѓ елдiѓ ћауiпсiздiгiн ныѕайтудаѕы шаралары
туралы тљсiнiк алады.
Таћырыпты бекiту љшiн хронологиялыћ жљйелiлiктi есте
саћтау маћсатында т мендегiдей жарыс џйымдастыруѕа
болады. Жарысћа бљкiл сынып оћушыларын ћатыстыру
љшiн сџраћ жалпы сыныпћа ћойылады немесе сыныпты љш
топћа б лiп, ќр топтан оћушыларды кезекпен шаћырып,
балл жинау арћылы да  ткiзуге болады:
Мџѕалiм жарыстыѓ ћорытындысын шыѕарып, оћушы-
лардыѓ жауаптарын баѕалайды.
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма
Љйге тапсырма.  § 10-тыѓ соѓындаѕы 1, 4, 5-сџраћтарѕа дайындалу.
М.Кемал пашаныѓ  мiрi мен ћызметi туралы хабарлама ќзiрлеу.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал