Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет9/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32

Мандар миграциясы
 
 
Қағазға түспеген және де халықтың ұжымдық зейіні мен ауызекі танымында да көрініс таппаған 
тарих сүрлеулерін байыптауға қазақ жерінің әлі де жүйелі ізденістерді қажет ететін жер-су аттары 
әжептәуір көмек береді. Сондай жер атауларының бірі – “Маңғыстау” және “ман” түбірлі басқа да 
жер атаулары. “Маңғыстау” сөзінің төркіні жөніндегі топшылардың өзі оннан асады, бірақ олардың 
бірде  біреуінің  ғылыми  тиянағы  болмағаны  мәлім.  Ал  осы  бір  киелі  түбектің  атауын  мәнін  бүкіл 
қазақ жері мен тарихы аясында қарастыра аламыз ба?
64

 “
Қырымның  қырық  батыры”  деп  аталатын  қазақтың  жырлар  топтамасында  “Маңғыр”  деп 
аталатын  жер  атауы  кездеседі  (“Әмет  батыр”, “Шора  батыр”  жырларында).  Осы  бір  жырлық 
топонимге қатысты сөз тіркестерінен анықта-латыны – Үстірт қырының бір кездерде “Ман қыры” 
деп те аталғандығы. Маңғыстау түбегімен астасып жатқан Үстірттің де “Ман” деп аталуы түсінікті 
де,  бірақ  қазақ  жерінің  түпкір-түпкірінен  кездесетін  “ман”  негізді  жер-су  атауларының  бо-луына 
қарап осы Маңғыр мен Маңғыстау атауларына негіз болған “белгісіз Манның” шыққан жері басқа 
тұста екендігін топшылауға болады. 

Маңғыр” немесе оған сырттай да болса ұқсас сөздерді тарихи құжаттардан кездестіруге болады. 
Мәселен, “Қазақстан тарихында”, орта ғасырлық қимақ, оғыз тайпалары жөніндегі тарауында былай 
делінген: “қимақтардың кейбір топтары қыстауға Жайық пен Жем өзендері аралығындағы далаларға 
көшіп  барса,  ал  жайлауын  Ертіс  маңында  өткізген.  Оғыздар-дың  әлдебір  бөлігі  қыстауын 
Сырдарияның  төменгі  ағысы  бойында,  жайлауын  каспий  маңылық  далаларда  өткізген.  Әл-Беруни 
деген  орта  ғасырлық  автор  оғыздардың  қысқа  таман  Хорезм  шекарасына  таман  жылжитынын 
хабарлай  отырып  қимақтар  еліндегі  Манкур  көлінің  маңында  көшіп  жүретінін  де  айта  кеткен” 

 
 
(
История Казахстана. С. 375; Абу-Райхан Беруни. Памятники минувших поколений. Ташкент. 1957. 
С. 211, 290). Тек  мұндағы  “Манкур  көлін”  кітап  құрас-тырушылар  Ұлытау  маңы  (Орталық 
Қазақстан) болар деп шамалапты. Осы пікірді дәл деп айта алмаспыз, өйткені, Әмірхан Балқыбектің 

Қазығұрт,  топан  су  және  жебірей  “інжілі”  деген  мақаласында  (“Жас  Алаш”. 17 тамыз  2000  ж.) 
Қазығұрт тауының бір кездері кездері “Манкур” деп аталғандығын атап көрсетіліпті. Ол Қазығұрт 
іргесіндегі  Мансары  тауы  мен  Мансары-әулиенің  бар  екендегін  де  айтады.  Бұл  Қазығұрт,  сірә,  – 
қазақ  жеріндегі  бүкіл  “Ман”  атаулының  бастау  алған  қайнаркөзі,  координаттар  бастауы  болып 
табылады.  Міне,  нақ  осы  тұстан  бүкіл  “ман”  атаулы  өзінің  тарихи-географиялық  шеруін  бастаған 
сыңайлы.  Көрсетілген  тарихи  топонимге  қатысты  ғылыми  топшылау  да  біздікі  емес,  бастапқы 
түпнұсқа материалмен таныс болмағандықтан басқа авторлардың “Манкур көлі – Ұлытау маңында, 
Манкирман дегеніміз – Киев қаласы”
65
 
деген түйіндерге сөзсіз мойынсынуға тура келеді. Бірақ осы 
Ұлытаулық,  үстірттік,  киевтік  “манғырлардың”  арасында  белгілі  бір  сабақтастықтың  болу 
мүмкіндігін жоққа шығар-майтынымызды айтуға тиіспіз. 
Осы “мандардың” арасында белгілі бір байланыс болуы мүмкін бе? Әлгі киевтік “манкирманға” 
қатысты сөз қоз-ғамай-ақ қоялық, оның есесіне басқа “манкурлар” мен “маң-ғырларды” бір тарихи 
ахуалда қарастыруға әбден болады. 
Манкур-Қазығұрттан, оның іргесіндегі Мансарыдан басқа да “мандарды” іздеп сапарға шықсақ, 
бірінші  болып  қайда  барып  тоқтар  едік?  Әрине,  бірінші  болып  Шымкенттің  шығыс  жағындағы 
Манкентке  барар  едік.  Тек  осы  бір  елді  мекеннің  атының  тарихы  жөнінде  ештеңе  білмейтінімізді 
мойындасақ, онда осы маршрутымыздың әзірге еш нәтиже бере қоймайтындығы түсінікті. 
Екінші бекет – Сыр бойындағы Баршынкент. Бұл  – Қызылорда облысындағы Төменарық деген 
жерде.  Оны  “Көк  кесене”  деп  те  атайды.  Жергілікті  қазақтар  “Қызқала”  деп  атап  кеткен  тарихи 
нысанды  Ә.Марғұлан  “оғыздардың  Баршынкент  деген  қаласы  осы”  деп  жазып  кеткен  болатын. 
Баршынкент  –  кәдімгі  эпостық  Алпамыс  батырдың  қалың-дығы  болған  Гүлбаршынның  жұрты. 
Гүлбаршынның  көне  аты  –  Бану-шешек,  ал  “Бану”  сөзінің  бастапқы  аталуы  “Ману”  түрінде 
болғанын  шамаласақ,  онда  біздің  жолы-мыздағы  “екінші  Ман”  осы  болмақшы.  Яғни  кесененің 
салыну  уақыты  оғыз-қыпшақ  (11-ғ)  делінгенімен,  сол  өңірде  кесене  салынбастан  бұрынғы 
ғасырларда да Бану (Ману) қыз туралы аңыз бен мифтің өмір сүргендігін жорамалдауға толық негіз 
бар. 
Үшінші бекет – Ақтөбе облысындағы Ырғыз өзені аңға-рындағы Маны әулие. Жергілікті жұрт 
оны  Мәні  әулие  немесе  Мені  әулие  деп  те  аталады.  Аңыздың  бір  нұсқасында  Манының  қазақ 
жігітіне  ғашық  болған  қалмақ  ханының  қызы  екендігі  айтылады.  Екеуі  қашып  келіп  осы  өзен 
жағасына  тоқтағанда  қызды  жолбарыс  жарып  өлтірсе  керек.  Ал  екінші  нұсқада  Маны-қыздың 
қалмаққа қарсы соғыста қаза тапқан жауынгер-қыз екендігі айтылады. Екі нұсқа сарыны бір-біріне 
қарама-қарсы  болғанымен,  олардың  ортақ  тұсы  –  екеуінде  де  кейіпкердің  қыз  екендігі.  Міне,  осы 
Маны-қыздың  мифтік-поэтикалық  тұрғыда  алдыңғы  Бану-шешекпен  бір  ортақ  қайнардан 
шыққандығы көрініп тұр. 
Қазығұрт-Манкурдан басталып солтүстік-батысқа қарай жүрген “із кесу” Маны-әулиеге жеткен 
соң  оңтүстік-батысқа  қарай  бұрылады.  Ақтөбе  облысының  оңтүстік-батыс  бөлігіндегі  Шағырой 
жазығында  Маныссай  деген  жер  бар,  оны  –  төртінші  “Ман”  деп  атауға  болады.  Осы  жерден  Үс-
тіртке қарай жүргенде қырдың солтүстік шетіндегі Маң-суалмас деген жерге жетуге болады. Бұл  – 
бесінші бекет. Үстірттің үстіне шыққан соң, Маңғыстауға қарай бұрылғанда алда Манашысай бар. 
Бүгінгі  Маңғыстау  облысының  Бейнеу  ауданындағы  осы  бір  жер  мифтік-эпостық  “мандармен” 
тығыз байланысты. Жыр желісі бойынша осы жерде Манашы батыр мен Орманбет би өлген, яғни 
осы көрсетілген екі есім де “ман” түбірі арқасында жасалған. 
Манашысайдан шығып, одан әрі Маңғыстаудың ойына қарай жүргендегі Үстірттен Маңғыстауға 
құлайтын жол-дың аты Маната делінеді. Шыңның етегінде Ман атаның моласы тұр. Манашысай – 
алтыншы “ман” болса, Маната (Ман-ата) – жетінші. Құрманғазының “Айыр түйе – Маната” күйіне 
негіз болған Манатамыз осы. Маната – Маңғыстау ойының бізге белгілі тарихы бар Маңғыстаудың 
соңғы  1100  жыл  бойындағы  “қақпасы”.  Қай  заманның  көшпелісі  болмасын,  солтүстік-шығыс 
жақтан Маңғыстауға бармақ болғанда осы Маната қақпасын айналып өте алмайтын болған. 
Одан  әрі  Маңғыстаудың  ойындағы  Отман  тауы,  бұл  –  сегізінші  “Ман”.  Жалпы  Үстірт-
Маңғыстау өңірінде Ақпан (Ақман) соры, құдығы, үйігі, құмы деген, Қараман-ата, Қарамандыбас, 
Айтман деген т.б. жер-су атаулары бар. Осылардың түгелі болмаса да кейбіреуінің “ман” маршру-
тымен тікелей байланысты екендігіне күмәніміз жоқ. 

 
 
Ал  осы  Манкур-Қазығұрттан  басталып  Маңғыр-Үстірт  пен  Маңғыстауға  келіп  тірелетін  “ман” 
негізді маршруты-мыздың тарихи қисыны бар ма?  

ғасырдағы араб географы Әл-Истахри Сиях-Кух немесе Маңғыстау туралы: “мен бұл  аймақта 
Сиях-Кухтан басқа адам мекендейтін жерді білмеймін. Тек сол өңірде ғана түркілердің бір тайпасы 
тұрады,  олар  бұл  жерге  оғыздармен  (гуздармен)  болған  қақтығыстардан  кейін  қоныс  аударып 
келуге  мәжбүр  болған,  осы  жерде  олар  су  көздері  мен  мал  өрістерін  игеріп,  тұрақтап  қалды”  деп 
жазса,  сол  уақытқа  байланысты  тағы  бір  автор  Ибн  Наджиф  Бекран  берілген  деректі  бейне  бір 
толықтыра түскендей: “Маңғышлақ – түркілердің бір тайпасы, олар осы жерге оғыздармен болған 
жауластық салдарынан қоныс аударып, Абескүн шығанағына таяу жерге Сиях-Кухтан қоныс тапты. 
Оларды маңғышлақ-тың адамдары деп атайды, олардың өз билеуші бар, оны хан деп атайды” деп 
жазыпты.  Араб-мұсылман  дәуірінің авторларына  тән олқылық – олардың бір аймақ туралы  уақыт 
өзгеруіне қарамастан бірінің жазғанын бірі көшіріп пайдалану беру үрдісі болғанымен, Бекран Әл-
Истахриден  көшіре  отырып  оған  толықтыру  енгізген.  Бұл  толықтыру  –  Маңғыстау  түбегін  және 
оған  жапсарлас  аймақтарда  оғыз-дарға  дейінгі  мекендеген  белгісіз  тайпаның  “маңғышлақ”  деп 
аталуы.  Ал  араб-парсы  авторлары  этноним  (ман)  мен  олардың  мекендеген  өңірінің  (маңқышлақ  – 
маң  жұртының  қышлақтары  бар  немесе  қыстап  жүрген  өлкесі)  атауларын  шатастыруы  әбден 
мүмкін. 
Ман жұрты Маңғыстауға 900-жылдар қарсаңында печенег-қаңғарлардың соңғы легімен келуі де, 
не  10-ғғ.  дейін  баяғы  қаңғар-қангюй  жұртының  құрамында  осы  түбекке  қоныс-тануы  да  мүмкін. 
Қалай болғанда да тек 870-900-жылдары соңғы меже ретінде көрсетуге болады, ал 10-11-ғасырларда 
тарихи құжаттарда “Маңғышлақ” атауы кездесе бастайды. 
Ал  осы  “ман”  деген  атауға  ие  болғандар  кімдер?  Пікір  айтушылардың  барлығы  да  оларды 
қаңғар-печенегтердің бір жұрты дейді. Нақты 10-11-ғғ. үшін осы анықтама дұрыс та шығар, бірақ 
осы мандардың атын біз оғыз жұртының арасында да кездестіреміз, сондықтан мандардың бастапқы 
тегі ежелгі қаңғар-кангюй жұртынан шыққан деген жалпылама анықтамамен шектелеміз. Наср ад-
Дин  Мар-шанидің  “Машайих-и-тюрк”  атты  кітабында  Йасы  (Түр-кістан)  маңын  мекендейтін 
ақмандар мен қарамандар  Қожа  Ахмет  Иасауидің ұлын өлтіріп,  қарғысқа ұшырап, ел ауып көшіп 
кеткендері айтылған. Бұл жайындағы әр түрлі шежірелерде әр түрлі баяндалады. Түрікпен (абдал) 
шежі-ресінде  Ақпан,  Қараман  деген  ағайынды  екі  жігіт  салықшы  Қожа  Ахмет  Иасауиге  риза 
болмай,  сиыр  сойып,  мешітке  апарып  тастап,  ұрлықшы  деп  айыптап,  қарғысқа  ұшырап,  итке 
айналып,  ағайындарын  жей  бастаған  соң,  абдалдар  Маңғыстау  ауып  кеткен  деседі.  Осындай 
аңыздарға  шолу  жасаған  Ә.Кекілбаевтың  тұжырымдауынша  Ақпан-Қараман  туралы  әңгіме  оғыз 
заманында,  Шахмәлік  жеңіліп,  Әли  хан  өлгеннен  кейін,  оғыз  бірлігі  ыдырай  бастаған  заманда 
болған көрінеді (11-ғ), осы тұжырымның келісуге болатын жақтары да, келісуге болмайтын тұстары 
да  бар.  Келісетін  жағы  –  аңыздардың  тарихи  миграциялық  тенденцияны  дұрыс  көрсетуі,  ал 
келіспейтін  тұсы  –  осылардың  барлығының  да  тарихи  тұлғалар  емес,  оғыздардан  бұрынғы  Сыр 
бойын-дағы  көшпелі-отырықшы  мәдениеттің  қаймағы  болып  шыққан  қаңғар-печенегтер  (ар 
жағындағы  қаңғар-кангюй)  заманында  да  болған  эпос  образдарының  болуы  мүмкіндігін  есепке 
алынбайтындығы. 
Оғыздар – таза этникалық нәсіл емес, бір аумақта бір тіл мен шежіренің астында топтасқан әр 
түрлі  (ең  алдымен  бастапқы  оғыздар,  қаңғар-печенегтер,  қимақтар,  соғдалар)  тайпалар  мен 
жұрттардың  қауымдасуынан  пайда  болған  аймақтық  этникалық  топ.  Қимақ  құрамындағы  имур, 
имен,  баяндур  руларының  кейінгі  оғыз  рулары  қатарында  да  айтылуы,  кейінгі  оғыз-түрікпен 
қатарындағы джебни этнонимінің оғызға дейінгі печенег арасында да аталуы – осындай қалыптасу 
жолын көрсетеді. Ал печенегтер жұрты тек қана қаңғар бастауынан өрбіп шықпағаны айдан анық, 
көшпелі қауым ретінде олар да әртүрлі текті жұрт ұрпақтарынан қалыптасқан. Олардың қатарында 
ғұндар  мен  көктүріктер  замандарында  (1-7-ғғ.)  Төменгі  Сыр,  Торғай-Ұлытау,  Үстірт-Мұғалжар 
аймағында тұрған ғұн-бұлғар (варлар) қалдықтарының да кіргенін топшылауға болады. 
Міне,  Отырар  аймағынан  Маңғыстауға  ауған  ақмандар  мен  қарамандар  нақты  адам  аты  емес, 
шежіресі  екідайлы  болатын  ру-тайпалар  болғанын  (“ақ”  және  “қара”  ман  тайпалары)  болғанын 
айқындар  болсақ,  осы  ман  жұрты  Сыр  бойына  оғыздардың  бастапқы  топтары  келгенге  шейін 
қаңғар-печенегтер  құрамындағы,  ал  оның  алдында  вар-прото  бұлғарлар  құрамындағы  тайпалар 
болған  деуге  толық  негіз  бар.  Оғыздардың  Сырдария  және  Арал  аймағына  жетуі  печенегтердің 
батысқа,  хазарлар  иелігіне  қарай  ығысуын  тудырған.  Міне,  осындай  ығысқан  жұрт  арасында  “ақ” 
және  “қара”  ман  тайпалары  да  болған.  Олардың  бір  бөлігі  Үстіртке,  одан  Маңғыстауға  келген, 
сондай-ақ  осы  аймақтарда  оғызданып  кеткен  де  болар.  Әлгі  Ақпан  мен  Қараманның  Түркістан 

 
 
аймағынан Маңғыстауға қашып келуі туралы аңызды оғыз заманының тарихи оқиғасы емес, оның 
алдын-дағы вар және печенег замандарында да белгілі болған жырдың кейінгі замандардың тарихи 
болмысымен  әспеттеліп  кету  деп  есептеуге  де  болады,  өйткені,  оғыз  тарихи-аңыздық  кешенінде 
аталатын Ман (ақ және қара) мен Әлі хан (11 ғ) аттарына “қырым цикліндегі” Манашы (ман) мен 
Орманбет (ман), оның баласы Әлі, сондай-ақ Орманғали (ман, әлі) аттарының ұқсас болуы да, осы 
есімдердің мифтік-эпикалық бастауларын анықтау әрекеттерінің нәтижесі де осындай тұжырымды 
кесіп айтпасақ та, жорамал жасауға мүмкіндік береді. 
Бағзы  Қаңға-Отырар-Қазығұрт  аймағынан  бастау  алған  миф  пен  эпос  кешені  батысқа  қарай 
ығысып, Үстіртке (Маңғырға), одан Маңғыстауға жетіп тоқтаған. Үстірттегі Манашы сай мен осы 
жердегі Орманбет-Манашы эпостық оқиғасынына қарап ежелгі эпостық-мифтік кешеннің осы тұста 
байыз  тапқанын  көруге  болады.  Нақ  осы  тұста, 14 ғасырдың  аяғында  бүгінгі  қазақтың  “ноғайлы 
жырлары” (“Қырымның  қырық  батыры”  жырлары)  бастау  алған.  Кем  дегенде  1000  жылдық 
уақыттан соң (5-15-ғғ) қайта тірілген ежелгі қаңғар-қазығұрттық жырдың жаңа тасқыны осы жерден 
басталған. Мыңдаған жылдар бойына сүрлеуін жоймаған рух сабақтастығы деген осы. 
Қазығұрт-Манкурдан  бастау  алған  “мифтік  алғашқы  адам  –  Манудың”  есімі  5-6  ғасырлардан 
кейін этнонимге айналса, 10 ғасырдан кейін “Маңғыстау” деген топонимге айналды. Маңғыстаудың 
киелілігі, “360 әулиелігінің” де ең тереңгі қабаттары бес мың жылдық тарихы бар Қазығұрттан нәр 
алып отыр, және оны тарихи маршрут арқылы көрсетуге болады. Ал осы мандардың бүгінгі қазаққа 
тамшы түрінде болса да үлес қосқанын жорамалдай отырып, “өздерін Манның тікелей ұрпағымыз” 
деп  есептейтін  қазақтарды  бүгінде  таба  аламыз  ба?  Иә,  бар.  Олар  –  бүгінгі  қазақ  даласының 
солтүстік-шығыс  аймағында  мекендеп  жатқан  уақ  руының  қазақтары.  Уақтардың  қалыптасуы  14 
ғасырдағы Маңғыстау-Үстірт жерінде басталып, 15-16 ғғ. Солтүстік Қазақстанда аяқталған. Бүгінгі 
уақ руының шежіресіндегі Ермен деп те, Ерман деп те аталып жүрген түпкі ата – Маңғыстау мен 
Үстірттің  қиысар  тұсында  жатқан  әулие  кісі  –  Ман-ата  болып  табылады.  Яғни  уақ  руының  арғы 
атасының  “моласы”  Маңғыстау  жерінде  жатыр.  Бұл  “ман”  маршрутының  енді  басқа  жаққа 
(
Маңғыстаудан Сарыарқаға) бағыт алғандығының бір мысалы. Тегін осы уақ руына апарып телитін 
эпостық батырлар Қамбар, Көкше, Қосайлардың да образдық қалыптасуы 14 ғасырдағы Маңғыстау-
Үстірттен  басталғанын  ескерсек,  бір  ғана  рудың  тарихының  мың  құбылатындығын,  қазақтың 
оңтүстігі  мен  батысын,  солтүстігі  мен  шығысын  да  толықтай  қамтитындығын  аңғарамыз.  Уақ 
руының  тарихи  бастауын  іздегенде  осы  Маңғыстаусыз,  қазақтың  басқа  руларынсыз,  ең  алдымен, 
адайсыз  іздеу  мүмкін  емес.  Олар  да,  басқалар  да  мың  түрлі  араласу  мен  қауымдасу  процесін 
бастарынан  өткізген.  Бұл  –  дала  тари-хының  тым  күрделі  соқпақтан  өтетіндігін  көрсетеді.  Бұл 
орайда  ең  басты  түйін  деп  қазақтың  бірде-бір  руының  өз  тарихын  басқа  руларсыз,  қазіргі 
мекендеген аймақтарымен қатар қазақ жерінің басқа аймақтарынсыз қарастыра алмайтындығы деу 
керек.  
 
Қорытынды
 
 
Сонымен, “Алпамыс” жырының қалыптасу  уақыты мен кеңістігін анықтаймыз деп біраз әңгіменің басын 
шалып, бір-қатар тақырыпты қозғадық. Енді осыған байланысты мынадай түйін жасауды жөн көрдік. 

Алпамыс”  жырының  қоңыраттық  нұсқасы  шамамен  16-17  ғасырлар  тоғысында  (1590-1610  жылдар 
шамасы)  қалыптасқан  авторлық  туынды.  Оның  нақты,  бірақ  есімі  бізге  жетпеген  авторы  болған.  Тек  ол 
жырдың  сюжетін,  оның  ономастикалық  (есімдер,  жер-су  атаулары)  кешенін  өз  ойынан  туғызған  жоқ,  өзінен 
бұрын  белгілі  болған,  өзі  білетін,  өзі  өмір  сүрген  ортасына  белгілі  “Алпамыс”  туралы  аңызды  (прозалық 
эпосты,  ертегіні)  жаңа  ортаның,  заманның,  идеологияның  талабына  сай  өңдеп,  поэзия-лық  жолмен  жырға 
айналдырылған.  Белгісіз  автор  жаңа  жырға:  а) “Үлкен  Жиделі-Байсынға”  белгілі  көне  түсініктерді,  б)  сол 
заманда қыпшақ тілді көшпелілер (қазақтар, өзбектер, қара-қалпақтар) арасында кеңінен таралып, сол заманғы 
тыңдаушы  аудитория  үшін  рейтингі  жоғары  болған  “ноғайлы”  эпостарының  танымал  кейіпкерлік  кешенін 
(
Қараман,  Қарлығаш),  в)  Термез-Байсұнтау  аймағынан  келген  қоңыраттар  арасында  сақталған  аңыздарды 
қосқан.  
Жыр  қай  жерде  пайда  болған?  Оны  нақты  айту  қиын,  өйткені,  біздің  қолымызда  16-17  ғасырлар 
тоғысындағы  қоңыраттардың  қай  жерде  тұрғаны  туралы  мәлімет  жоқ,  әйтеуір  жырдың  қазіргі  келбетінің 
бүгінгі нақты “Жиделі-Байсын” – Өзбекстанның Сурхандария облысының жерінде қалыптаспағаны анық. Егер 
жыр сол жерде қалыптасқан болса, онда қазақ нұсқаларының өзі де сол “жиделі-байсындық” ареалға қатысты 
нақтылы  топонимдерді  көп  сақтаған  болар  еді,  ал  біз  жырдағы  “Дарбанда” (Дербент)  топонимінен  басқа 
ешқандай  жер  атын  білмейміз  (оның  өзінің  де  нақтылығы  анық  емес). 1590-1610 жылдар  дегеніміз  өте  көне 
заман емес,  қазіргі уақыттың өзінен 400 жыл бұрынғы сәт, ал мұндай  уақыт кезеңінде жыр жадынан жер-су 
аттарының, адам аттарының тегістей ұмытылып кетуі мүмкін емес, ең болмағанда бірнешеуі қалуы тиіс. 

 
 
Біз  неліктен  әлгі  даталарды  көрсеттік?  Оның  бірқатар  себебі  бар,  біз  тек  бастысын  көрсете  аламыз,  ол  – 
жырдағы Қараман, Қарлығаш, Көкелан сияқты “ноғайлылық” – “маңғыстаулық” сөздердің болуы. Маңғыстау 
аңыздары  1350-1400  жылдары  қалыптасқан  болса, “ноғайлы”  жырлары  осы  аңыздар  базасында  1560-1600 
жылдар аралығында қалыптасты, сондықтан “но-ғайлы” жырынан кірген есімдердің болуына қарап “Алпамыс”  
жырының қоңыраттық нұсқасының пайда болу уақыты 1590 жылдан бұрынырақ бола алмайды. 
Қоңыраттық  нұсқа  авторының  тегі  кім?  Өзбек  пе  әлде  қазақ  па?  Мүмкін  қарақалпақ  шығар?  Оны 
анықтаудың жолын білмейміз, анық тұсы – оның қоңырат руынан екендігі.  
Ал  “Алып-Манас” (Алпамыс)  жырының  жалпы  түркілік  сюжеттік  қаңқасының  қалыптасу  уақытын  6-7 
ғасырлар,  эфта-литтер  қоғамының  күйреп,  олардың  қалдықтарының  Түрк  қағандығының  ауқымына  кірігу 
уақыты, қалыптасу ортасы – бүгінгі Оңтүстік Қазақстан өңірі. Алтайлық нұсқа да осы жерден бастау алған. 
Шын мәніндегі Жиделі-Байсын ше? Он мыңдаған жылдар бойына “Қаңғ” ұғымын сақтап келеді, сондықтан 
да ол әр уақытта пайда болған жыр нұсқаларын жалпы рухани әрмен аптап, оймен қамтамасыз етуші донор көз 
болған сияқты. 
Алпамыс, Аналық, Байбөрілердің  бастау алатын жасы б.з.д. 3-1 мыңжылдықтардағы оңтүстік қазақ, өзбек 
және солтүстік  ауған жерінің  дей-түрк және үндіиран тілді  ортасына кетеді. Сонда осы есімдердің бастапқы 
нұсқаларына шамамен 4000-4500 жыл болды деген сөз. 
Сонымен “Алпамыс” жырының пайда болу уақытын “қай уақыт” деп алған дұрыс? Ол жағын оқырманның 
өз  еншісіне  қалдырдық,  ал  біз  6-7  ғасырларды,  яғни  1400-1450  жылдық  көрсеткішті  ұсынған  болар  едік. 
Өйткені,  біз  осы  уақыттағы  Алпамысты  Алаша  ханмен  де,  эфталиттермен  де  байланысты-рып  отырмыз  ғой. 
Алпамысқа қатысты енді той жасаймыз ба, фильм түсіреміз бе? Ескерткіш орнатамыз ба? Әлде “Ал-памысты” 
жаңаша құлпыртып, әр түрлі сипат беріп көркем дүние жазамыз ба? Ол жағын бізге айту қиын. Ал біздің алға 
қойған мақсатымыз қолда бар дүниеміздің бұрын еленбеген, бай-қалмаған қыры мен сырының өзіміз зерттеп, 
зерделей білген тұстарымен оқырманды таныстыру ғана болатын. 
Қайрат Еділ (Жаңабаев), 
әл-Фараби атындағы 
ҚазҰУ-дің филология факультеті 

Қазақ әдебиетінің тарихы” 
кафедрасының аға оқытушысы 
 
 
 
ҚАЗАҚТЫҢ КЛАССИКАЛЫҚ БАТЫРЛАР ЖЫРЫ  
МЕН ӘДЕТ-ҒҰРПЫНДАҒЫ ТҮРКІ АСТРАЛЬДЫ МИФІНІҢ БАСТАУЛАРЫ 
 
  
КІРІСПЕ
 
 
Біздің  бұл  еңбекте  көтеріп  отырған  мәселеміздің  тым  күрделі  екендігі  соншалық,  оның  жақын 
болашақта тез әрі толық шешімін таба қоюы қиын. Дейтұрғанмен ол ғылым үшін ерекше маңызды, 
өйткені, түркі мәдениеті деп аталатын жалпыға ортақ мол рухани  мұраны игеру үрдісінде барлық 
түркітанушылардың күш-жігерін жұмылдыруға  жәрдемде-сетіндігі анық. 
Бірақта тарихи реттілік желісінде түркі мәдениеті де кез келген ірі этнос мәдениеті сияқты уақыт 
пен әлемдік қауым-дастықта ұлттың материалдық және рухани дамуға нақты қол жеткізуі ғана емес, 
сонымен қатар ол белгілі  бір  уақыт аясымен  шектелмейтін ұлттық рухтың мәңгілік субстанциясы 
болып табылады, соның негізінде көз алдыңызға бүкіл адам-заттың тарихи реттілігі көрініс береді. 
Кез  келген  археологиялық  қазбадан  табылған  зат,  кез  келген  ежелгі  әдебиет  үлгісі  белгілі  бір 
заманның,  қоғамның,  суреткер  мен  философтың  материалдық  және  рухани  өмірі-нің  куәсі  болып 
көрінеді. 
Бұл  дегеніңіз  көзге  көріне  қоймайтын  ұлттың  рухани  субстанциясы,  яғни  оның  бастаулары 
болып  табылады.  Әрине,  белгілі  бір  өнер  туындысының  шыққан  тарихын  түсіндіруге  болар,  тіпті 
кезінде Ұлы Жібек жолындағы гүлденген қалалар мен мәдениетке  экономикалық  көзқарас білдіру 
де  қиын-дық  келтіре  қоймас,  сондай-ақ  ішкі  жан-дүниесі  бай  көшпелі  халықтардың  адам 
таңғаларлық төзімділігіне, тұрақтылығына, әлеуметтік-этнографиялық өміріне баға беруге болар. 
Алдағы  қозғайтын  тақырыбымызға  орай  мынадай  мысал  келтіре  кетелік,  жау 
шапқыншылығынан ауылда  бірде-бір бас көтерер жауынгер қалмай, дұшпандар әйелдер мен бала-
ларды  қорлағанда,  ар-намыс  аяққа  тапталып,  қасіретке  шыдай  алмаған  қарт  ақын  өзін  де 
өлтіретіндігін біле тұрса да қоқан ханына тайсалмай шындықты айтады. Бұл ақынның  қайсарлығы 
ғана  емес,  ақын  мен  халыққа  ғана  тән  даныш-пандық  тағылымы  деп  түсіну  керек.  Бұл  көзге 
көрінбейтін  субстанцияның  бөлшегі  ғана.  Оны  ұлттық  мәдениетте  азаматтық  дейміз.  Ал  ондай 

 
 
элементердің жиынтығын рухани субстанция немесе мәдениет рухы деп атайды. Ол – көзге шалына 
бермейтін  ұлттың  рухани  субстанциясы,  өзі-нің  құдыреттілігімен  уақыт  тезіне  төтеп  беріп,  мәңгі 
жасай-тын бастау. 
Миф те, мифология да астральды мифология болып табы-лады, ол мыңдаған жылдық тарихы бар 
рухани  халықтық-ақындық  дәстүрдің  бір  бөлшегі.  Ол  өзінің  тарихи  және  идеологиялық 
қатпарларында сан қырлы болып көрінеді әрі бастауларының  да мағынасы көп, оның үстіне әртүрлі  
уақыт  пен  аймаққа  жататыны  тағы  бар,  сондай-ақ  түркі  мәде-ниетінің  сакральды  (қасиеттілік) 
аясында біртұтас болып көрінеді, демек осындай күрделі құрылымда оның бастау-ларын тап басып  
түсіндіру оңай шаруа емес. 
Міне, сондықтан “белгілі бір әдебиетшінің біртұтас  түркі мифологиялық жүйесін қайта қалпына 
келтіруге деген ұмты-лысы таңғалдырмай қоймаса керек. Әрине, ондай әдебиет-шінің әрекеті босқа 
тер төгу болып көрінуі әбден мүмкін. Біздің қолымызда көне түркі мифологиясының толық, дәлме-
дәл түпнұсқалары жоқ, өйткені, көне түркі  жазуы кейінірек пайда болды, ал оған дейін миф өзінің 
сакраль-дығынан  (киелі  қасиетінен)  қол  үзіп  алды.  Бірақта  көңілге  медеу  бір  факт  бар.  Бұл  дәуір 
қатпарларынан көне түркі  мифологиясын  аршып алу арқылы  оқиға нысандарын  қайта қалпына 
келтіру  мүмкіндігі  болып  табылады”
1

Бізге  бәрі-нен  бұрын  осы  “қатпарлар”  қымбат,  себебі  ол 
мифтің  даму  жолдары  туралы  мағұлмат  береді,  оның  басқа  сапаға,  ежелгі  эпосқа,  баяғының 
ертегісіне,  батырлық  классикаға,  әдебиет-тің  әңгімелеп  беру  жанрына,  роман  түріне  өтуінің 
(
сакраль-сыздандыру  және  мифсіздендіру)  сипаты  мен  нысаны  туралы  білуге  мүмкіндік  береді. 
Демек, миф түйсінетін, ұғынуға болатын  мәдениет фактісі ретінде түсінікті, тіпті сюжеттік желілері 
де  ұғынықты  болуы  мүмкін,  бірақ  миф  рух  мәдениеті  немесе  оның  субстанциясы  ретінде  толық 
зерттелген жоқ. 

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал