Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет8/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   32

Жамбы ату
 
 
Алпамысқа  қатысты  мифтік  сипаты  болуы  тиіс  сюжет-тердің  бірі  –  оның  Ұлтан  құл 
ұйымдастырған жамбы ату жарысына қатысып, өз садағымен ату арқасында жеңіп шығуы. Жалпы, 
қазақ  (түрк)  ертегілерінде,  жырларында  қарабайырланған  “жамбы  ату”  немесе  “алтын  қабақ  ату” 
мотиві бар
48

 
Ат шаптырып жасады 
Күрестіріп қызықты 
Алтын қабақ аттырды 
Тамашаға баттырды...
49
 
 
Оның  қысқаша  мазмұны  мынадай: “Батырлар  әлдебір  жиын  тойда  садақпен  алтын  теңгені,  не 
болмаса сақинаны атудан жарысқа түседі. Осыдан садақ тарту мергендігінен сайысты “жамбы ату” 
деп атаған”. Осы оқиға (яғни жамбы ату) сюжеті терекпен байланыстырылады; бәйтеректің басында 
жамбы  тұрады,  мергендер  оны  атып  түсіруге  тырысады
50

Осы  сөздің  мағынасы,  мифтік  астары 
көпке  дейін  белгісіз  болып  келді.  Оны  тек  үнді  мифологиясымен  танысқанда  ғана  түсінгендей 
болдық. 
Ежелгі  үндіарийлардың  мифологиясының  жинағы  –  “Ригведада”  ғалам  моделінің  сипаты 
сақталған.  Ол  былай: “Қиыр  солтүстік  жақта  бүкіл  ғаламның  кіндік  тұсы,  орта-лығы  орналасқан. 
Сол тұста жер бетіндегі ең бірінші болып жаратылған Меру тауы бар. Мерудің төрт жағында төрт 
құрлық  бар,  таудың  оңтүстігіндегі  құрлық  “Джам-будвипа” (джамбу  –  алма  ағашының  бір  түрі, 
двипа – континент, арал) деп аталады. Осы құрлықа дүниеге келіп, өмір сүрудің өзі үлкен бақыт әрі 
сәттілік,  өйткені,  осы  құрлықтың  адам-дары  ақылды  әрі  ержүрек  болып  туады.  Бұл  –  үндіарий-
лардың мифтік ғаламының моделі. Міне, қазақ тіліндегі “жамбы” сөзі мен “ригведалық” джамбу – 

алма немесе алма ағашының бір түрі” деген анықтаманың арасында тікелей сабақтастық бар. Осы 
сабақтастықтың сырын түсіндіруде айтпай кетуге болмайтын тарихи қисындар бар. 
Жамбы (алтын қабақ) ату сюжетінің астарынан “басы артық күндерді ату” деген мифтік мотивті 
аңғаруға  болады.  Осындай  мотив  Төменгі  Амур  мен  Сахалиннің  аз  санды  халықтарының 
мифологиясында  бар  екен.  Яғни  санаткер  аспандағы  артық  күндерді  садақпен  атып  түсіреді
51

Осындай  мотивтің  сарқындары  тунгус-маньчжур,  түрк-моңғол  халықтарының  фольклорынан  да 
кездесіп қалады. Моңғол халықтарының және алтай-саяндық түрктердің мифоло-гиясында Эрхий-
мерген  де  басы  артық  күндерді  атып  түсіреді;  кейбір  мифтік  нұсқаларда  ол  жалғыз  күнді,  немесе 
Айды,  немесе  Үркерлерді  атып  түсірмек  болады
52

Жалпы  алғанда  осындай  мотив  аспан  аңшысы 
туралы барлық дәстүрлік мифтерге ортақ болған, тек біреулері оны жадынан шығарып алса, ал енді 
біреулері сақтап қалған. 
Қазақтың  ертегілік,  эпостық  батырларының  жамбы  (алтын  қабақ)  атуының  ар  жағында  да  – 
аспан аңшысының басы артық шырақтарды атып түсіру мотиві жатыр. Тек ертегі мен эпоста оның 
мифтік сипаты жойылып кеткен. 
Осы  жерде  айта  кетер  тағы  бір  жәйт  –  көшпелілер  тұрмыс-салтындағы  той,  ас  беру  кезіндегі 

садақ ату жарысының” ең бастапқы себебі де – осы Орион шоқжұлдызының күн-тізбелік датасына 
байланысты болуы мүмкіндігі.  

 
 
Бүгінде  қырқүйекте  туатын  Орион  (кейінгі  қазақтың  Таразы  деп  шатастырып  жүргені) “тоқты 
дәуірінде”  тамыз  айында, “торпақ  дәуірінде”  –  шілде  айында  туатын  болған  (бататын  уақыты 
тиісінше – мамыр > көкек > наурыз). Міне, осы туу және бату күндерінің бірінде мереке (ғұрып-тық 
салт-жора) өткізілуі мүмкін.  
 

Алпамыс” және “Одиссеяның” кейбір ұқсастықтары  
жөнінде 
 
Одиссей  еліне  оралғанда  өзін  ешкімге  танытпай  келеді,  бірте-бірте  әке-шешесімен,  құлымен, 
баласымен қайта  табы-сады, күйеулерден  кек алу жөнінде сөз  байласады,  қасиетті садағын сынау 
үшін  алады,  күйеулерді  өлтіреді,  әйелімен  табысады.  Алпамыс  та,  ұсақ-түйек  детальдік 
өзгешеліктері  мен  сюжеттік  үстемелерін  қоспағанда,  осындай  оқиғаны  қайталайды.  Міне, 

Алпамыс”  жырының  соңғы  бөлігінің,  яғни  Алпамыс  батырдың  еліне  оралған  соң  біраз  уақытқа 
дейін  диуана  (дәруіш)  болып,  танытпай  жүріп  әрекет  ету,  туған-туысқандарымен  көрісуі,  киелі 
садағын  алып  жамбыға  қатысуы,  әйелін  алмақ  болып  өктемдік  көрсеткен  Ұлтан  құлды  өлтіруі 
оқиғасының  ежелгі  грек  поэмасы  –  гомерлік  “Одиссеяның”  аяқталу  бөлігінің  оқиғасына  ұқсас 
екендігін  қазақ  зерттеушілері  (Ә.Марғұлан,  Ә.Қоңыратбаев,  т.б.)  осыдан  30-50  жылдай  бұрын-ақ 
байқаған  болатын,  тек  осындай  ұқсастықтардың  себебін  анықтаудың  сәті  түспей-ақ  қойған  еді. 
Өйткені,  қазақ  (түрк)  –  грек  ұқсастықтарын  түсіндіре  қоюға  лайықты  тарихи  қисын  жоқ,  мұндай 
жағдайда “кім кімнен алды?” деген сауалға жауап берудің де реті келе бермейді. 
Алпамыстың  елге  оралу  оқиғасы  “Қорқыт  ата  кітабын-дағы”  Бәмсі-Бәйректің  елге  оралу 
оқиғасын  қайталайды,  Алпамыс  пен  Бәмсі-Бәйректің  бір  тұрпаттан  өрбігендігін  ескерсек,  осы 

оралу оқиғасының” ең болмағанда соңғы 1000 жылда орнықты болғандығын көруге болады. Егер 
сюжеттік схема 1000 жыл бойына өзгеріске түсе қоймаған болса, онда осы сюжеттің осыдан 2000-
3000 
жыл  бұрын  да  өмір  сүруі  ықтималдығын  жоқ  дей  алмаймыз. “Алпамыс”  жырының  осы 
оқиғасын  түрктердің  гректерден  алуы  мүмкін  бе?  Оны  жоққа  шығара  алмаймыз.  Өйткені,  б.з.д. 4 
ғасырдағы  македондық  Ескендірдің  Азияны  жаулап  алу  жорықтары  Орта  Азия  мен  Ауғанстан 
жерлерін де қамтыған, ол тарихи дерек-терден де белгілі. Ескендірден кейін, оның ұрпақтары б.з.д. 
4-3 
ғасырларда “Кіші Жиделі-Байсында” Грек-Бактра мемлекетін құрды. Жалпы алғанда, б.з.д. 3-1 
ғасырлардағы  осы  аймақ  мәдениетіндегі  эллинизмнің  ықпалының  болған-дығы  анық,  оны 
археологиялық ескерткіштерден де көруге болады. Міне, осындай жағдайда Одиссей туралы хикая-
лардың Ескендір ұрпақтары билік  құрған  Ауғанстан, Па-кистан, Иран  және Орта  Азия кеңістігіне 
таралуы  әбден  мүмкін.  Демек  Одиссейдің  елге  оралу  оқиғасы  да  жергілікті, “жиделі-байсындық” 
эпикалық  дәстүрге  сіңісіп  кете  алады.  Бұл  сюжеттік  схема  кейін  басқа  эпикалық  туындыларға, 
соның  ішінде  Алпамыс  –  Алып  Манас  туралы  жырдың  бастапқы  нұсқаларында  да  кіргізіліп, 
пайдаланыла  бастауы  мүмкін.  Бұл  орайда  жалғыз  тарихи  қисынды  келтірдік.  Бұдан  шығатыны  – 

Алпамыс”  жырының  соңғы  бөлігінің  грек-тердің  хикаясынан  көшіріліп  алғандығы  туралы 
тұжырым-ның  басым  болуы.  Осыған  келісуге  бола  ма?  Жоқ.  Өйткені,  Алпамыстың  елге  оралу 
оқиғасын  тек  грек  поэмасының  көшірмесі  ретінде  қарастыру  тар  ауқымды,  біржақты  тұжы-рым 
болып шығар еді.  
Біріншіден, Алпамыстың елге оралу оқиғасының мифтік сипаты жөнінде жоғарыда әңгімеледік. 
Алпамыстың диуанаға айналып, өзін  танытпай әрекет  етуі – қазақ ертегілерінде сақталған мифтік 
мотив – аспани қаhарманның (Күннің) о дүниеге (түнге) түскенде тазша балаға (Айға, Түнгі Күнге) 
айналуын суреттейді. Яғни оқиға сюжеті грек мифология-сының емес, арғы қазақ мифологиясының 
түсініктері  арқылы  түсіндіріліп  тұр.  Бұл  –  оқиғаның  гректік  нұсқасын  күмәнді  ететін  бірінші 
көрсеткіш. 
Екіншіден,  Алпамыстың  елге  оралу  оқиғасының  “Қорқыт-ата  кітабындағы”  Бәмсі-Бәйректің 
оқиғасына ұқсас екендігін айтып өттік. Дәл осындай сюжет қазақ ертегілік фолькло-рында бар, біз 
әзірге  осындай  сюжеттің  бір  нұсқасы  жөнінде  айта  аламыз.  Мәселен, “Еркемайдар”  ертегіленген 
эпосы.  Мұнда  Еркемайдар  батыр  Ұзынсары  алыптың  еліне  келгенде  тазшаға  айналады,  тойға 
қатысады,  қызбен  өлең  айтысып  жеңеді,  садағын  арнайы  жолмен  атуға  дайындап  (ту  биенің 
қазысына үш күн бойына орап тастап жұмсартады), басы бір пұт оғын алып Ұзынсарыны өлтіреді, 
қарындасын  “құтқарады”
53

Осындай  ұқсас  сюжет  басқа  да,  жариялан-баған  фольклорлық 
материалдарда да болуы мүмкін, ал әзірге Алпамыс пен Еркемайдардың оқиғаларының ұқсастығын 

 
 
қазақ  фольклорындағы  оның  кең  таралғандығы  мен  орнық-тылығын  көрсететін  айғақ  деп  алар 
болсақ, онда “гректік нұсқаны” күмәнді етерлік екінші қисынды да таба аламыз. 
Үшіншіден,  гректің  “Одиссеясына”  қатысты  “мал  баққан  жалғыз  көзді  дәу  және  оның  көзін 
шығарып,  үңгірінен  тері  жамылып  шығып  кету” (киклоп  Полифем  туралы)  оқиға-сының  қазақ 
фольклорында жеткілікті түрде кездесуі грек эпосының шығу тегі жөнінде басқа тұспалдар жасауға 
жол  ашатын  сияқты,  өйткені,  фольклортанушы  Е.Д.Тұрсыновтың  жалғыз  көзділер  туралы 
мифтердің  әр  түрлі  тілдік-этникалық  дәстүрлерде  таралуы  жөнінде  аса  маңызды  қорытынды 
тұжырымдары  бар,  осындай  оқиға  түрк  халықтарының  фольклорында  молынан  кездеседі,  алтай 
аңызында  Жайық  деген  жарқын  тәңірие  өлілер  елінің  әміршісі  –  Ерікліктің  жалғыз  көзін  ағызса, 
оғыз аңызында Бисат батыр Төбегөздің көзін ағызып жібереді. Аталмыш “одиссейлік сюжеттің” әр 
түрлі нұсқаларының жинақталған саны әлемдік фольклорда – 84 болса, оның 4-і моңғолдық, 10-ы 
кавказдық, 10-ы  басқа  (ішінде  гректікі  де  бар)  халықтардікі  болса,  қалған  алпыс  нұсқасы  өзінің 
барлық  алуан  нұсқаларымен  бірге  түркі  халықтар  фольклорына  ғана тән  екен
54

Яғни  барлық 
нұсқалардың  төрттен  үшіне  ие  түркілер  болып  отырғанда  образдың  түрк  тектілігіне  назар  аудару 
қажет  сияқты.  Е.Тұрсыновтың  осы  ғана  пікірінің  өзі  тарихшылардың  жауап  іздеп  таба  алмаған 
сауалдарына  миф  пен  фольклорды  дұрыс  тану  арқылы  жауап  беруге  болатынын  көрсетеді.  Егер 

Одиссеядағы” жалғыз көзді Полифем туралы сюжет түрк (дұрысы – дей-түрк) текті болса, онда сол 
поэмадағы  Одис-сейдің  елге  оралу  сюжеті  де  түрк  (дей-түрк)  текті  болуы  да  қисынсыз  болмай 
шығады,  бұл  жағдайда  біз  гректерге  (эллиндерге,  яғни  Эл  ұлдарына)  да,  дей-түрктерге  (Эллей 
немесе Алаш ұлдарына) да ортақ боларлық гиперборейлік (б.з.д. 6-4 мыңжылдықтардағы Оңтүстік 
Кавказ, Анадолы және Иран ареалы) қайнаркөзі туралы топшы жасауға тура келер еді. Әрине, нақты 
жазба құжат – айғақ болмаған жағдайда айтылған тұспалдарды сөзсіз ақиқат болады дей алмаспыз, 
дегенмен  келтірілген  қисындардың,  әзірге  қарсы  қисын  айтылып,  жоққа  шығарылғанша,  өмір 
сүруге хұқы бар екендігін ескерткіміз келеді. 
 
Қарлығаш, Қараман. “Алпамыс”  жырындағы  
маңғыстаулық Қабат 
 

Алпамыс”  жырындағы  батырдың  туған  қарындасының  “Қарлығаш”  есімді  болуы  назар 
аударуға тұрарлық жәйт болып табылады, өйткені, қазақ ертегілік-эпостық дәстүрінде Қарлығаш – 
Қобыландының  да,  Орақ  батырдың  да  туған  қарындасы  болып  көрсетіледі.  Соған  қарағанда 

Қарлығаш – егіздің сыңары” деген шежірелік модель – орта ғасырлық эпостық дәстүрдің орнықты 
архетиптік  құрылымы  сияқты.  Яғни,  жаңа  эпос  жасалғанда,  бас  кейіпкердің  есімі  ауысты-рылады 
да, оның қарындасы болған “Қарлығаш” есімі сақ-талып қала береді. 
Қараман  да  солай,  оның  есімі  де  Алпамыс,  Қобыланды  батыр  туралы  жырларда  кездеседі,  екі 
эпоста  да  Алпамыстың,  Қобыландының,  Орақтың  “досы”  рөліне  ие  болады.  Бұл  да  –  орнықты 
модель, архетиптік құрылым, және де үш түрлі (Орақ, Қобыланды, Алпамыс) кейіпкердің төңірегіне 
топ-тастырылуына  қарай  Қарлығашты  да,  Қараманды  да  бір  эпостық  бастаудың  кейіпкерлері  деп 
қабылдауға болады. 
Біз  “Маңғыстау  –  қазақ  эпосын  жасаушы  бастапқы  орта”  деген  еңбегімізде  бүгінгі  қазақ 
батырлық жырларының бәрінің дерлік 14 ғасырдағы Маңғыстаудың қыпшақ-түрікпен тілді аралас 

есен-қазақтар”  фольклорының  материалдары  негізінде  қалыптасқандығын  дәлелдедік.  Яғни  14 
ғасырдағы  маңғыстаулық  аңыздарды  16  ғасырдың  аяғында  “алтауылдық”  ноғай  Жырауы 
пайдаланып,  батырлық  жырлардың  бүгінгі,  классикалық  нұсқаларын  жасады,  осы  жырлар  мен 
жырдың ономастиконы 16-17 ғасырларда бүкіл Қазақстан мен Орта Азияға таралды. Сондықтан, 16 
ғасырда, не 17 ғасырдың басында “Алпамыс”  жырының бастапқы қоңыраттық нұс-қасын жасаушы 
Жырау жыр материалы ретінде, тек Алпа-мыстық және қоңыраттық материалдарды (ономастикон, 
сюжеттік қаңқа, т.б.) “маңғыстаулық-ноғайлылық” жыр ономастиконын (адам, ру, жер аттарын) да 
кеңінен пайда-ланған сияқты, Алпамысқа қарындас болған Қарлығаш пен дос (не дұшпан) болған 
Қараман да осы “маңғыстаулық” қабаттың есімдері болып табылады. 
Бұл  жағдаяттар  бізді  “Алпамыс”  жырындағы  “түрікпен-дік”  есімдерді  (этнонимдерді,  адам 
аттарын,  жер-су  атауларын)  іздестіруге  жетелейді,  өйткені,  жалпы  қазақтық-ноғайлылық  (яғни 
қазақ,  ноғай,  өзбек,  қарақалпақ)  жырлардағы  түрік-пендік  есімдер  мен  этнонимдерінің,  жер-су 
атауларының  негізгі  шоғыры  14  ғасырдағы  маңғыстаулық  тарихи  болмыс  пен  аңыздық-мифтік 
кешеннің жиынтығына байланысты. Осы тұста, жырда түрікпенге қатысты сөз кездессе болды, оны 

 
 
біресе  9-11  ғасырдағы  сырдариялық  оғыздарға,  біресе  –  16-18 ғасырлардағы  қызылбастарға  теліп, 
көбінесе  осы  екі  уақыт  шегі  арасындағы  бірнеше  ғасыр  мен  кеңістікте  шап-қылап  жүруді  әдетке 
айналдырған  эпос  зерттеушілердің  әрекеттерінің  қате  екендігін  де  ескертуіміз  керек.  Қазақ 
жырындағы  “түрікпен  мәселесі” 14 ғасырдағы  Маңғыстау  мен  Үстірттегі  қыпшақ  тілді  және 
түрікпен  тілді  қазақылық  етуші  тобырлардың  (“тоқсан  үйлі  тобырдың”)  қатынас  жасау  шебіне 
байланысты қалыптасқан.  

Алпамыс”  жырында түрікпенге қатысты есімдер бар, толық болмаса да олардың шет жағасын 
Т.Қоңыратбай атап көрсеткен. Ол жырда кездесетін Көкаман, Көкелан есімдерін де түрікпен есімі 
деп  көрсетеді,  Көкелан  кемпір  –  Қара-манның,  енді  бірсе  сол  кемпір  Кейқуаттың  шешесі  болып 
көрсетіледі. “Соған  қарағанда  оның  тегі  де  түрікпен  болуға  тиіс.  Бұл  пікірді  Ә.Қоңыратбаев  20 
ғасырдың орта шенін-де айтқан еді”
55

Әрине, біз осы есімдердің түрікпендігін қабылдағанда оларды 

Алпамыс”  жырындағы  оқиғаларға  тікелей  қатысы  бар  нақты  тұлғалар  деп  емес,  Маңғыстаулық 
аңыздардағы  “түрікпен”  есімдерінің,  этнонимдерінің,  жер-су  атауларының  әуелі  –  16  ғасырдың 
екінші  жартысындағы  ноғайлы  (қазақ)  жырларына  “көшіп”,  сол  ноғайлылық  жырлардың  таратуы 
арқылы басқа  жырларға да ауысып баруына байланысты сақталып қалған реликтілік ұғымдар деп 
есептейміз. 
Сондықтан  да  “Алпамыс”  жырының  Маңғыстауға  қа-тысты  тұстарының  бар  екендігін  атап 
көрсете  отырып,  осы  жыр  мен  Маңғыстау  арасындағы  байланыстар  мәселесін  де  қысқаша  түрде 
болса қарастыра кеткенді жөн көреміз. 
  
Маңғыстау және “Алпамыс” 
 
 
Маңғыстауда  да  “Қараған”  сөзі  бар,  бірінші  Қараған  –  бүгінгі  Форт-Шевченко  қаласы 
орналасқан түбектің аты, қазақтар осы түбекті “Қараған түп” деп атаған болса, орыс картографтары 
оны “Түпқараған” деп картаға түсіргендіктен бүгінгі тілімізде осылайша да аталып жүр. Екіншісі – 
Маң-ғыстау түбегінен Хорезмге апаратын көне керуен жолының Үстірт ернегіне көтерілетін тұсы – 

Босаға”  немесе  “Қараған-Босаға”  деп  аталады.  Біреуі  –  Маңғыстаудың  төрі,  екіншісі  – 
Маңғыстаудың кіре беріс “босағасы”. Міне, осы “қараған” сөзін жалпы танымал қараған бұтасының 
атымен байланыс-тырып, этимологиялық әңгімені келтесінен қайыра салуға болар еді. Бірақ сөз осы 
бұта  тұқымдас  өсімдіктің  атауымен  шектеліп  қалмайтын  сияқты.  Ал  егер  осы  Қараған  түп  пен 

Алпамыс” жырындағы “Қарақан тау” топонимі арасында қандай бір байланыс болса ше? 
Қараған түптің орта тұсындағы сайлар тоғысында Қаңға-баба деген әулиенің моласы және сол 
аттас  көне  мешіттің  бе,  әлде  керуен  сарайдың  ба,  әйтеуір  археологтар  оғыз  дәуі-ріне  (10-11  ғғ.) 
жатқызып  жүрген  ғимараттың  қабырғалары  бар.  Оның  “қаңғ”  негізді  болуы  ойландырмай 
қоймайды. Оның үстіне “Қарақан таудағы бабамыз” осы Қараған түп-тегі Қаңға-баба болып шығуы 
да мүмкін ғой. 

Қаңға-бабадан  шығысқа,  Таушық  бағытына  қарай  жолға  шықсақ...  Түбіжікке  жетеміз,  оның 
күншығысында  аңыз-әңгімесі  бар  Ақшора  мен  Белтұранның  зираттары  бар,  осы  зираттардың 
шығысында “Жалбарт” делінетін алқап бар, одан әрі Ақжол мен Қумақапы шатқалдары теңіз жаққа 
қарай  созылып  кетеді.  Түбіжіктен  шығысқа,  әлгі  Ақжол  –  қумақа-пылардан  оңтүстікке  қарай 
жүргенде Таушыққа баруға болады, Таушықтың да түстігінде “Апажар” деген алқап бар, ал одан әрі 
оңтүстікке  жүргенде  “Ұзын құдық”  деп аталатын ескі  құдық болған.  Аңыз  бойынша осы құдықта 
Алпамыс батыр бірнеше жыл қамауда жатқан зындан болыпты. Сол зындан-құдықтың ішінде, 5-6 м 
тереңдікте солтүстікке қарай бағытталған үңгір-жол бар екен-мыс. Әлгі Ақжол-Қумақапы жақтағы 
Емді тауының оңтүстігінде “Мақаш жол” деп аталған тау тұмсығы бар, соның темірқазық жағында 
үлкен  ұшпалы-жарлы  қолтық  бар,  сол  жерде  “Аққала”  дейтін  қала  болыпты,  ол  хан  Тайшықтың 
қаласы екен деседі-міс”
56

Бізге бұл  әңгімені айтып берген Мұстахи Бабышев деген ақсақал (1930 
жылы туған), ал осы әңгіменің сырына тереңірек үңілу үшін сол Таушық жаққа барып, ондағы ауыл 
ақсақалдарынан сұрастырып білудің сәті түспеді. Сондықтан жалғыз осы ғана дерекке сүйеніп сөз 
бастауға  мәжбүрміз.  Шынында  да  “Алпамыс”  жыры  мен  Маңғыстау  арасында  тікелей  байланыс 
болғаны ма? Бастапқыда мән бермеген осындай деректерге жырдың генезисін анықтау барысында 
қайтадан оралуға тура келді. 

Алпамыс”  жырына қатысы болуы мүмкін маңғыстаулық  жер-су атауларын түгендеп көрелік. 
Шетпе кентінің оңтүс-тігінде 35 км, Ақтау қаласынан шығыс-солт-шығыста 55 км жерде Қараман-
ата әулие (14 ғасыр) бар. Ал Байбөрі мен Аналық бала сұрап жүріп түнейтін Баба-түкті-шашты әзіз 

 
 
ше? Ол да Маңғыстау түбегінде, Үштаған ауылынан шығыста 25-30 км, Ақтау қаласынан шығыста 
145-150 
км жердегі Жамансазды алқабында осы әулиенің бейіті бар
57

Бейіт болғанда үлкен кесенесі 
жоқ, тек тастың тесігіне шаншылған әулие ағаш пен тастан үйілген оба ғана бар. Жырда айтылатын: 
 
Басында үлкен қарағаш 
Моласы жоқ, тамы жоқ 
Төңірегі жалаңаш... 
Ақ қара бас сұр жылан 
Шаңғақтап түбінде ойнаған 
Ақ шеңгелге кез келді...
58 
 
Немесе: 
 
Басында бар қараған 
Моласы жоқ, тамы жоқ 
Төңірегі жалаңаш... 
Аналық атты бәйбіше... 
Жердегі тасты жинап ап 
Бір жерге бәрін үйеді 
Тас үстіне тас қойса 
Қиюына келеді...
59 
 
Іс жүзінде “моласы да, тамы да жоқ”, тек басындағы қарағашы бар “тас үйіндісі” Созақтағы Баба 
түкті шашты әзізден гөрі маңғыстаулық Баба түкті шашты әзіздің моласына ұқсас келеді. 
Оңтүстік Қазақстандағы Баба Түкті Шашты Әзіз мола-сының маңында Қараханидтер заманында-
ақ көп зират қойылған болса, осы дәстүр кейінгі ғасырларда да жалғасты, яғни осы төңіректі “өлі 
қала” деуге де болар
60

Энцикло-педиялық мақала бізге осы бір әсем бұлақ аққан төңіректе ну орман 
болғандығын  хабарлайды.  Орман  бірнеше  ғасыр  бойына  өмір  сүріп,  тек  19  ғасырдың  аяқ  кезінде 
ғана  кесіліп,  оталған.  Кесілген  ағаш  түптері  әлгі  күнге  дейін  бар  дейді.  Ал  бұлақ  болса  шағын 
қайнар-көз болып, өзінің аз суын Қызылкөлге құйып жатыр. Міне, Жылыбұлақтан қалғаны осы-ақ. 
Қарахан  заманында  салынған  күмбезді  кешен  күйреп,  жоқ  болған.  Оның  орнына  сәулет  өнері 
талғамы  мен  эстетикасы  тұрғысынан  нашарлау,  ортаңқолды  кешен  тұрғызылған,  кейін  ол  да 
құлаған тәрізді. Өйткені, 1990 жылдары жаңа кешен салынғаны туралы хабарды газеттен оқыдық. 
Қалай  болғанда  да  созақтық  Баба  түктінің  басы  соңғы  900  жыл  ішінде  “моласы  жоқ,  тамы  жоқ 
болып” жатпағаны анық. 
Ал маңғыстаулық Баба түкті шашты әзіз дегеніміз тек үйілген тас обаға шаншылған ағаш қана, 
осы моланың төңірегінде өскен қараған мен шеңгел, сылдырлап аққан бұлақ пен айнадай тұнық көл 
бар ма? Бұлақты білмейміз, бірақ көлдің жоқ екені анық, бірақ бұл  – 14 ғасырдағы Маңғыстаудың 
Сазды жерінде көл болған жоқ дегенді білдірмейді емес пе.  
 
* * * 
 
Маңғыстаулық  жыраулар  сақтаған  “Қырымның  қырық  батыры”  жырларының  ішіндегі  “Орақ-
Мамай”, “Парпария” жырларында Баба-түкті шашты әзіз “айдаhар-жылан кей-пінде” көрінеді: 
 
Кәміл пірі жар болып 
Баба түкті пірлері 
Айдаhар болып көрінді... 
Айдаhар сонда ысқырды 
Ен қалмақты тықсырды 
Айдаhарды көргенде 
Парпария батырдың 
Көңілі судай тасады...
61
 
 
Бұл  жердегі  “басқа  айдаhар”  кейпіндегі  Баба  түкті  –  айқын  тотемдік  сипатқа  ие  бейне,  ол 
батырдың  әкесі  болып,  әкесінің  рух-аруағы  болып  тұр.  Ал  “Орақ-Мамай”  жырында  да  жылан 
немесе айдаhар-ие бейнесі кездеседі (Баба түкті шашты әзіз): 

 
 
Сол бір шаңның астында 
Айдаhар-жылан жан көрді 
Өгізхандай бұл қалмақ 
Жыланды көзі көреді 
Келді де жылан Орақтың  
Беліне айдаhар-жылан оралды...
62
 
 
Міне, Баба түкті шашты әзіздің осындай келбетін көргенде “Алпамыс”  жырындағы: 
Ақ қара бас сұр жылан 
Шаңғақтап түбінде ойнаған 
Ақ  шеңгелге  кез  келді...
63
 
деген  жолдардағы  Баба  түктінің  моласының  басындағы  шеңгел 
түбіндегі  ақ  қара  бас  сұр  жыланның  да,  Алпамыстың  демеу  сұрайтын  Шаhмарданының  да  кім 
екендігін түсінуге болатын сияқты. 
Маңғыстау топырағында гөклан, қараманлы деген түрік-пендік этнонимдердің елестері де жер-
су  атаулары  ретінде  сақталып  қалып  отыр,  біз  төрт  бірдей  Көкала,  үш  Қараманды  топонимінің 
Маңғыстау жерінде бар екендігін көрсете аламыз. 
Сонда, “Алпамыс”  жыры  Маңғыстауда  қалыптасқан  ба?  Әрине,  жоқ.  Әлгі  “Аққала”  мен 

Ұзынқұдыққа”  байланысты  Алпамыс  туралы  топонимикалық  аңыз,  сірә,  көне  аңызды  жаңаша 
түсіндіруге  байланысты  болса  керек,  бірақ  “Алпамыс”  жыры  болмаса  да, 13 ғасырға  дейінгі 
Маңғыстауды мекендеген қыпшақтар мен түрікпендер арасында Алпамыс туралы көне аңыз немесе 
эпостың  сарқыншақтарының  болғандығын  жоққа  шығаруға  болмайды,  әйтпеген  күнде  жергілікті 
топонимикалық  аңызды  түсіндіруге,  батыс  өңір  қазақтарының  эпикалық  жадына  есімі  таңсықтау 
келетін Алпамыс есімі таңдалмас та еді ғой. 

Алпамыс – Маңғыстау” мәселесінде ең алдымен екі нәрсеге ғана назар аудару қажет. 
Біріншісі  –  14  ғасырда  Маңғыстауда  қалыптасқан  тарихи  пен  мифтің  астасу  кешенінің  кейінгі 

қоңыраттық”  нұс-қаның  қазіргі  сипатына  ықпал  ету  мүмкіндігі.  Қараман,  Қарлығаш,  Қараған, 
Баба-түкті, Көкалан, т.б. болуы осындай ықпалдың болғандығын сенімді етеді. Тек Маңғыстаудың 

Алпамыс”  жырын туғызушы ареал болмағандығын естен шығармауымыз керек. 
Екіншісі  –  Алпамыс  немесе  оның  Алып-Манас,  Манас,  Бамсы  сияқты  ықтимал  көне  есімдік 
нұсқаларымен  бай-ланыстырылған  аңыздардың,  сондай-ақ  “Қаңғ”  ұғымымен  байланысты  мифтік-
аңыздық  түсініктердің  Маңғыстауды  қоныстанғандар  –  9  ғасырдағы  қаңғар-печенегтер, 10-11 
ғасырдағы  оғыздар, 11-12  ғасырдағы  қыпшақтардың  фольк-лоры  арқылы  осы  түбекке  жетіп, 
бірнеше ғасыр бойына сақта-лып қалу мүмкіндігі. Бұл  жөнінде арнайы сөз қозғауға болады. 
 

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал