Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет7/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32

  
Босаға – Аквилон – Гекмитрон – Жер есігі
 
 

Алпамыс”  жырында “Дарбанда”, “Дербент” деген жер атауы кездеседі
36

Осы жерде қалмақтар 
Гүлбаршынға  бола  таласады  және  нақ  осы  жер  –  атты  бәйге  қосатын  меже  орны  деп  айтылады. 
Дарбанда немесе Дербент – “застава, есік, қақпа, босаға” дегенді білдіреді.  

ғасырда  өмір  сүрген  римдік  автор  Плиний  Секундтың  еңбегінде  (“Табиғи  тарих”)  мынадай 
жолдар  бар: “Акви-лонның  пайда  болатын,  Гекмитрон  деп  аталып  жүрген  Акви-лонның  үңгіріне 
таяу маңайда, маңдайына жалғыз көз ғана біткен аримасптар өмір сүреді. Олар грифтермен әлдебір 
кеніштер  үшін  үнемі  соғысып  жүретін  көрінеді.  Аңыз  сол  грифтерді  қанатты  хайуандар  түрінде 
суреттейді, олар кеніштерден алтын қазып алып тұрады, сол алтынды үнемі ұрлауға әрекеттенетін 
аримасптардан жанталаса қорғайды екен...”. 
Ежелгі римдік мифтік түсінік бойынша Аквилон – “жер тесігінен” (яғни үңгірден, абақтан) үрлеп 
соғатын желдің, солтүстік желдің” атауы. 
Аквилон – ежелгі рим мифологиясындағы солтүстік желдің тәңіриесі, грек мифіндегі сондай жел 
– 
Борейдің шендесі. “Аквилон” (aquіlo, aquіlonіs) сөзі де “абақ” (*ab-*ak > *au-*ak > *ak-*ab > *ak-
*ba > 
akuі, буындар палиндромы және соңғы буынның жеке палиндромы) сөзінен шыққан, ал *іl (el, 
yel)  –  “
жел”, *on (ong, ung)  – “кеңістік, орын, тесік”, яғни  “абақ (акви) желі соғатын орын, қуыс” 
дегенді  білдіреді.  Соған  қарап  осы  желдің  бастапқыда  “абақтан  соққан  бастапқы  жел”  болып 
түсінілгендігін аңғаруға болады. Мифтік есім – римдікі, бірақ сөз – түрктікі. 
Гекмитрон – “жер есігі” немесе “жер тығыны” деп аударылады. 
Римдік  “аквилон”  образы  грек  мифіндегі  “Солтүстік  жел”  –  Бореймен  сәйкес  келеді.  Гректің 

борейі”  де  (қазақтың  “бораны,  борасыны,  бұрқасыны,  бұрқырауы”,  орыстың  “бу-раны”  мен 

бурясы”  да) *ab-*ar  > *ub-*ur  > *bur, “бастапқы  (аб)  желінен  (үр)  шыққан”,  яғни  бұл  да  абақ-
таңбаның бір оқылу нұсқасы болып табылады. Бұл  жерде де мифтік есім – гректікі, ал сөз тегі – 
түрктікі болып тұр. 
Біз  де  осы  ежелгі  миф  пен  тарихтың  қоспасынан  түрктік  қисындарды  іздегіміз  келеді. 
Қисындардың қиюы бізді өзіміздің қоңыратқа, оның рулық таңбасының атауына алып келеді.  
Бүгінгі  қазақ  арасындағы  қоңыраттың  рулық  таңбасы  қазақ-кириллица  әліпбиіндегі  “п”  әрпіне 
ұқсас келеді және ол “босаға” деп аталады.  
Босаға – “есіктің, қақпаның, кез келген өтпе жолдың екі қапталы, екі бағаны”, сондай-ақ “қақпа”, 

есік”  ұғым-дарын  да  “босаға”  деуге  болады.  Неліктен  қоңырат  руының  таңбасы  “босаға”  болып 
шыққан? “Қоңғ”  сөзіне  берген  анықтамамызға  сай  бұл  сауалға  жауап  беруге  болады.  Бірақ 

қоңырат” атаулыға қатысты аңыздарға талдау жасау осы және осы сықылды жауап берудің оңайға 
түспейтіндігін көрсетеді. Өйткені, қоңырат аңызы – жеке ру немесе ру атымен байланыстырылған 
аңыздардың  ішіндегі  ең  көлемдісі  әрі  ең  күрделісі.  Яғни  бір  ғана  қоңырат  тақырыбына  үлкен 
ғылыми еңбек жазуға жетерлік материал табылар еді.  
Қоңыратқа қатысты біздің назарымызды аудартарлық мәселелер деп мыналарды айтуға болады: 
1. “
Қоңырат” сөзінің этимологиясы, оның “қаңғ” (“қоңғ”) ұғымымен байланыстылығы. 
2. 
Қоңыраттың “Босаға” таңбасы. 
3. 
Қоңырат атауының “Ергенеқон” аңызына қатысты болуы. 
4. 
Эпостық Қоңыраттың Алпамыс образын меншіктеуі және “Жиделі Байсынға” қатысты болуы. 
5. 
Тарихи “кіші” Жиделі-Байсындағы “Демир-Капығ” – “Темір қақпа” түсінігінің болуы. 
Міне,  осы  төрт  мәселенің  өзі-ақ  осы  ру  мен  оның  атына  қатысты  әңгіменің  жалпы  түркітану 
үшін де, жеке қазақ үшін де маңызды болатындығын көрсетеді. Аталған төрт мезет те бір-бірімен 
байланысты. 

 
 
Біріншіден, “қоңырат” сөзінің “қоңғ” (қаңғ) ұғымымен байланысты, яғни осы этноним “халықты 
жаратқан Жер-ана, қуыс кеңістік” деген күрделі мифтік-эпостық кешеннен бастау алады. Қоңырат 
та – “қуыс кеңістік”. 
Екіншіден, бүгінгі қазақы қоңыраттың “Босаға” таңба-сының өзі “қуыс кеңістікпен” байланысты, 
өйткені,  Босаға  >  есік  (тесік,  қақпа)  –  ең  алдымен  осы  “Қаңғ”  –  “қуыс  кеңістікке”  кіруге  және 
шығуға  болатын  тұс.  Қоңыраттың  Босағасы  –  Ергенеқонның  қақпасы  деген  пікірді  бізден  бұрын 
Ә.Марғұлан да айтып кеткен. 
Үшіншіден,  Нукуз  бен  Қиян  тығылған  Ергенеқон  туралы  аңыз  да  осы  қоңыраттарға  қатысты. 
Ергенеқон  да  –  “қоңғ”  есімді  “қуыс  кеңістік”.  Әбілғазының  “Түрк  шежіресіне”  сүйенсек,  атақты 
Оғыз қағанның (ханның) бесінші (не алтыншы) ұрпағы болып саналған Елханнан екі бала өрбіген, 
олар – Нүкүз бен Қиян, ал осының Қиянынан қоңыраттар өрбіген екен. 
Төртіншіден, “Қоңыраттан  шыққан  Алпамыстың”  ме-кені  –  Жиделі-Байсын.  Яғни  Жиделі-
Байсын  жері  –  эпостық  “Қоңыраттың  елі”.  Ол  да  –  “қуыс  кеңістік”,  өйткені,  нақтылы  Жиделі-
Байсынның (Өзбекстанның Термез-Сурхан аймағы мен Ауғанстанның Балық аймағы) жертараптық 
сипаты да таулар қоршаған аңғар сияқты, сонымен қатар біз “Байсын” сөзінен де, “Сурхан” сөзінен 
де “қаңғ”, “қоңғ” негізін көріп тұрғандаймыз
37

Қарап отырсаңыз, төрт мезеттің төртеуі де бірін-бірі толықтырып, біріне-бірі сабақтасып жатыр, 
сондықтан оларды бір екпінмен қарастырып, шешім шығарып тастауға болатын сияқты. Бірақ бұл  – 
бір қарағандағысы ғана, өйткені, осы төрт жәйттің бір-біріне қарама-қарсы келетін де жақтары бар.  
Бізге белгілі қоңыраттар бүгінгі Жиделі-Байсынға ең әрі дегенде 13 ғасырда, моңғол жаулап алу 
заманында келді. “Қоңырат” атына иемденгеніне қарағанда “қоңғ” түсінігі қоңыраттарда 13 ғасырға 
дейін  де,  яғни  олар  Моңғолия  аумағында  мекендеген  кездерінде  де  белгілі  болған.  Яғни  олардың 
атауы  “қуыс  кеңістік”  ұғымымен  ежелден-ақ  байланысты  болған.  Қарапайым  қисын  бойынша, 
қоңыраттар осындай ұғымды 13 ғасырда не одан кейінірек бүгінгі өзбек жеріндегі Жиделі-Байсынға 
алып келуі тиіс. Бұл – қай-шылықтың бір жағы. 
Ал  Жиделі-Байсын  мен  Сұрқан  сөздерінің  этимологиясы,  осы  аймақтың  “Тескентау”, “Ауған” 
деген ұғымдармен байланысы, “Темір қақпа” – “Босаға” ұғымдарының да осы жерде болуына қарап 
осы  аймақтың  қоңыраттар  келместен  бұрын-ақ  “қуыс  кеңістік”  түсінігіне  қатысты  болғандығын 
аңғартады.  Яғни  “қаңғ”  ұғымы  осы  аймаққа  Қоңыратсыз-ақ  та  қатысты  болған.  Бұл  – 
қайшылықтың екінші жағы. Міне, осы екі қисын біріне-бірі қайшы түсіп жатыр. Оларға жауап беру, 
яғни қайшылықты жою үшін көптеген бүгінгі тарихта догмаға айналған “ақиқаттарды” бұзуға тура 
келеді.  
Бір  көңіл  аударатын  жәйт,  Ергенеқоннан  шыққанда  әлдебір  тауды  (темірді)  балқытып  шығару 
оқиғасының осы қоңыраттармен байланысты екендігі дер едік. Яғни қоңырат руы аты мен “металл 
сюжеті” бір аңызда орын тапқан. Сондықтан біз осы қоңыраттық аңызды әлгі плинийлік Аквилон-
Гекмитрон туралы, аримасптар мен грифтер туралы аңызбен байланыстырғымыз келеді, өйткені... 
Гекмитрон  дегеніміз  –  жай  ғана  “Жер  Есігі”  емес,  ол  –  Босаға,  Ұлы  Қаңғардың  “Босағасы”  – 
қоңыраттың  “боса-ғасы”.  Алтын  қорыған  грифтер  де  –  осы  қоңыраттардың  ежелгі  этникалық 
сипаты  болып  табылады.  Гриф  (тазқара,  құмай),  миф  бойынша,  –  қанаты  бар  жыртқыш  аң  (ит, 
барыс)  түрінде  бейнеленген,  ал  біз  қоңырат  шежірелік  ономастиконындағы  “Көктің  еншісі”, 

Көктің  Ұлы”, “Көктің  қызы”  не  “Көктің  құсы”  делініп  жүрген  есімдердің  астарынан  әлдебір 
құстың (көкте ұшатын) не қанатты мақұлықтың сипатын аңғарғандай боламыз. Яғни грек мифіндегі 

гриф” (грифон)  этносы  мен  қоңыраттардың  арғы  бабалары  бір  бастау  деген  сөз.  Ежелгі 
гиперборейлік түсінік тармақтала келе гректік және римдік түсініктерді туғызса, бір тармағы дей-
түрк > түрк арасында сақталып, қазақтың қоңыраты арқылы біздің кезге дейін жеткен.  
   
Шеңгел – Саңғыл – Қаңғ әулеті
 
 

Қаңғ”  және  “қоңғ” (“қаң”  мен  “қоң”)  ұғымдарының  хун-нуда,  хуньюйде  және  кангюйде 
маңызды мемлекеттік атауға ие болуына қарап кейбір қорытындыларға барады. 
Біріншіден, бізде түрк-моңғол дәстүрімен билік иесін “хан”, “қаған” (хакан) деп атайтын болған. 
Біздіңше  бұл  мансап-лауазым  атаулары  да  “қаңғ”  сөзінен  шыққан.  Тек  сөз  соңындағы  мұрын 
арқылы дыбысталатын “ңғ” орнын қарапайым “н” дыбысы басып, сөз “қан” болып өзгерген. “Қан” 
сөзінің  “қағанға”  айналуының  ықтимал  үш  жолы  бар:  біріншісі  бойынша  осы  дей-түрк  сөзі 

 
 
созылыңғы  ды-бысталу  дағдысы  бар  моңғол,  тұңғыс,  басқа  да  тілдердің  ықпалымен  әуелі  “қаан”, 
кейінірек “қаған” (қақан) делінетін болған. Екіншісі бойынша үлкен империялық мемлекет орнатқан 
жағдайда тайпалар одағының бірлестігін басқарушы “қан” басқа жекелеген тайпаларды басқаратын 

қандардан”  жоғары  тұратын  болғандықтан  “қандардың  қаны” > “қан-қан” > “қақан”  болып 
айтылатын  болған.  Бұл  кәдімгі  “шах-ин-шах”  –  “шахтардың  шахы”  немесе  “падишах”  сияқты 
үлгіде жасалған атақ. Міне, сөз жасаудың осы үш ықтимал жолының қайсысына ден қоярымызды 
білмейміз,  өйткені,  үшеуінің  де  өзіндік  қисыны  бар.  Ең  бастысы  аталған  екі  жағ-дайда  да  сөздің 

қаңғ” ұғымынан бастау алатындығы анық
38
.  

ғасырдағы  орхон-енисей  жазуларының  ішінде  “қаң  ата  келті”  деген  сөз  тіркесі  бар  екен. 
Мұндағы  “қаң”  сөзінің  бастапқы  нұсқасының  “қаңғ”  болғандығын  топшылай  аламыз,  сонда  әлгі 
тіркес  “қаңғ  ата  келті”  –  “Қаңғ  ата  келді”  деп  оқылатын  болады.  Осы  “қаң  ата”  сөзі  көктүрктің 
билеуші  әулетінің  мүшесіне  қатысты  айтылған  екен.  Бұл  біздің  “қаңғ”  сөзі  “қаған” (хан)  сөзіне 
негіз  болған”  деген  топ-шымызды  растай  түседі,  сонымен  қатар  осы  сөздің  дей-түрк  заманында 

ежелгі билеуші (патшалық) әулеттің” жалпылама атауы болғандығын да жорамалдауға болады.   

Патшалық  әулет”  дегеніміз  не?  Көшпелілер  ортасында  үлкен  билікке  бір  ерекше  тұқымды 
рудың адамы ғана ие бола алады. Мәселен, 13 ғасырдан бастап, бүкіл Далада Шың-ғыс хан билігінің 
орнауына  байланысты  кез  келген  мемле-кеттік  құрылымды  тек  “Шыңғыс  хан  ұрпағы”  –  “төре” 
тұқымының  адамы  билейді  деген  жазылмаған  ереже,  жөн-жосық  қалыптасты.  Бұл  дәстүр  19 
ғасырдың  орта  тұсына  дейін,  яғни  қазақтың  соңғы  ханы  –  Кенесарыға  шейін  700  жыл  бойына 
жалғасты. 6 ғасырда пайда болған Ашина – көктүрк патшалық әулетінің дәстүрі 10 ғасырға дейін 
жалғасты,  біздің  сол  заманғы  мемлекеттердің  әулеттері  туралы  жарытып  ештеңе  білмейтінімізді 
ескерсек,  онда  бізге  белгісіз  оғыз,  печенег,  башқұрт,  т.б.  бірлестіктердің  көсем-ханда-рының  осы 
ашиналық  тектен  болуы  мүмкіндігін  жоққа  шығара  алмаймыз.  Ал  “жылан  текті”  қай  (ұран) 
руларының өкілдері қимақ, кейінгі оғыз, қыпшақ аумақтық бірлес-тіктерін басқарушы әулет болды. 
Сол  сияқты  тарихи  деректер  парфиялық  Аршак  әулетінің  де  тек  қана  Парфияны  емес,  Оңтүстік 
Кавказ  бен  Орта  Азияның  жекелеген  аймақтық-мемлекеттік  құрылымдарын  басқарған  “патшалық 
әулет” болғандығынан хабардар етеді.  
Скифтерге  және  сарматтарға  қатысты  айтылатын  “патша-лық  скифтер”  мен  “патшалық 
сарматтар” деген арнайы хақыға ие болған ру-әулеттердің болуы да осындай “бастапқы тәңіртекті 
сипаты  бар  асыл  тұқым”  туралы  дәстүрдің  болған-дығын  көрсетеді. “Қаңғ”  ұғымы  да  белгілі  бір 
тарихи кезеңде осындай “патшалық әулеттің” бір атауы болған сыңайлы. 
Махмұт  Қашғаридың  “Қаңлы  –  қыпшақтардың  ұлы  адамдарының  бірінің  есімі”  дегенінен  біз 
ежелгі ұғымның жаңа саяси-этникалық, тілдік жағдайдағы өзгеру тенден-циясын байқаймыз
38

Яғни 
Махмұт өзі өмір сүрген заманда қыпшақтардың оңтүстік қазақстандық тобының арасында билеуші 
әулеттің өздерін ежелгі “қаңғар”, “Қаңғ” дәстүрімен сабақтастырып “Қаңғ ұлы” > “Қаңлы” (канглы) 
деп  атай  бастаған  болатын.  Жаңа  ортаны  билеушілер  өздерінің  жаңа  аумақтағы  қыпшақтарды  да, 
жергілікті  жұрттарды  да  билеу  хақысына  ие  болғандығын  көрсету  үшін  осындай  “шежіре  жасау” 
жолында  біраз  шаруаны  тындырып  тастаған  еді.  Махмұт  айтқан  “қыпшақтың  ұлы  адамдарының 
бірінің  есімі”  дегенді  “қыпшақтың  билеуші  әулеттерінің  (“ұлы  адамдар”  деп  тек  билеуші  әулетті 
ғана  атайды)  біреуі”  дегенді  білдіреді.  Сөйтіп, “Қаңлы”  атауы  “билеуші  ру” > “тайпалық  бірлес-
тіктің,  мемлекеттің  атауы” > “бірлестік  құрамындағы  жұрт-тың  атауы” (бұлар  –  11-13  ғасырдағы 
қаңлылар) > “жеке қалдық ру аты” (14 ғасырдан кейінгі жекелеген “қаңлы” рулары) болып өзгеру 
сатысынан өткен. 
Қазақ мәтелінде сақталған “кәделі елде қаңлы бар, қаңлыдан хан сайла” немесе “қаңлы тұрғанда 
басқа  хан  болмайды”  деген  ежелден  сақталып  қалған  сөйлемдердің  астарында  да  ежелгі  мифтік-
эпостық дәстүрден қалған реликт-ұғым – “қаңғ” > “қаңлы” деп аталған (оны “қаңлы” этнонимімен 
шатастырмаған жөн) “патшалық әулет атауы” жатыр. Оның ежелгі болғаны сондай, белгілі тарихи 
уақыттағы  “қаңлы”  атты  ру  ешқашан  да  билікке  ие  тұқым  ретінде  хақыға  ие  болып  көрмеген, 
сондықтан  да  әлгі  сөз  тіркесі  тым  ежелгі  замандар  еншісіне  жатады  деуге  болады.  Осы  орайда 
Шеңгел  әулиенің  де,  Саңғыл  бидің  де  тұрпатының  астарында  “қаңлы”  бейнесі  жатыр  деп 
тұспалдауға толық негіз бар. 
Міне, шамамен, ең бері дегенде б.з.д. 1 мыңжылдықтың бірінші жартысы мен орта тұсындағы 
дей-түрктердің  әр-түрлі  тайпалық  бірлестіктерінің  көсемдері,  билеуші  әулеттері  өздерін  әлдебір 
ежелгі  “Ұлы  Қаңғ” (“Қоңғ”)  елінің  немесе  әулетінің,  патшасының  тікелей  Ұрпағы  деп  есептеген 

 
 
сияқ-ты.  Б.з.д. 4-3  ғасырларда  пайда  болған  “қоңғ” (хунну), “қоңыр” (хуньюй), “қаңғар” (кангюй) 
мемлекеттерінің  билеуші  әулеті  өздерін  осындай  “мифтік  Қаңғдан”  шығарған,  өрбіткен  деп 
шамалауға  болады.  Кейін,  б.з.  алғашқы  ғасырларын-ақ  “қаңғ”  сөзі  өзінің  мифтік  сипатынан  айы-
рылып, “билеуші көсем” дегенді білдіретін терминге – “хан” мен “қағанға” айналған.  
 
 
Шеңгел және жылан мәселесі
 
 
Шеңгелге  қатысты  жыр  жолдарынан  елеусіз  айтыла  салған  ескіден  қалған  жұрнақ-тіркесті 
көруге болады: 
 
Ақпалы бұлақ көл көрді 
Суы тұнық айнадан 
Басында үлкен қарағаш 
Моласы жоқ, тамы жоқ 
Төңірегі жалаңаш 
Бір бұлақты көреді 
Өзеннің қарасаң бетінде 
Бұлақтың түстік шетінде 
Ақ қара бас сұр жылан 
Шаңғақтап түбінде ойнаған
 
Ақ шеңгелге кез келді...
40
 
 
Бұл  жерде,  яғни  “шеңгел  оқиғасының”  ішінде  “Ақ  сары  бас  жыланның”  жүруін  жай 
кездейсоқтық  дей  салуға  болады.  Әрине,  ол  кездейсоқ  емес,  тек  оны  түсіндіру  үшін  “Алпа-мыс” 
жырындағы жыланға сыйынуды арнайы қарастыруға тура келеді. 

Алпамыс”  жырындағы жыланға сыйыну нанымының сарқыншақтары 

Видевдатта” Балх қаласының атауы “город с воздетыми знаменами” деген теңеумен берілген, 

Пуранада” бүкіл Бактрия бірнеше мәрте “Кетумала – (страна) с гирляндами знамен” делінеді
41

Бұл 
не қылған байрақ-тулар? Балх – Балқы, жалпы осы Жиделі-Байсын аймағының “жалаулы” теңеуге 
ие болуы, сірә, кездейсоқ емес. Ту-жалау симво-ликасы, ең алдымен жылан мен айдаhар образына, 
яғни  жылан  (урунг,  ұрың)  сеніміне  байланысты.  Осындай  наным-ның  белгілерін  біз  ежелгі 
скифтердің, сарматтардың, аландардың “айдаhар пішінді” ту – әскери белгілерінен де көреміз, оның 
қазақтарда болғанын “Қырымның қырық батыры” жырларынан да тауып алуға болады. Желбіреген 
жалау-гирляндалар  дегеніміз  –  кәдімгі  “айдаhар  пішінді”,  мата  қиындыларынан  жамап  жасалған 
жалау,  оны  жасау-шылар  міндетті  түрде  жыланға  сыйыну  нанымын  ұстануы  тиіс.  Бізге 
үндіирандықтардың,  жалпы  үндіеуропалықтардың  жыланды  құрметтемегені  белгілі,  қайта  олар 
жылан мен айдаhарға өршелене тиіскен. Ал жыланды құрметтегендер – дей-түрктер. Сондықтан да 

жылан мәселесін” қозғау бары-сында осы жәйтті бағдар етіп ұстанған жөн болмақ. 
Ақ қара бас сұр жылан туралы айтар болсақ, бұл  да әлгі бастапқы, мифтік Шеңгелге қатысты 
кейіпкер  немесе сол Шеңгелдің  тұлғалануының  бір  қыры болуы мүмкін.  Жырдың екі  нұсқасында 

Шаhмардан” есімі кездеседі, мұнда ол батырдың демеушісі болған әулие-пір ретінде көрінеді: 
 
Шаhмардан жар болса, 
Жылқыңды қуып жетейін...
42
 
 
Екі нұсқада да Алпамыс бұл  сөзді, малынан айырылған Байбөрінің лағнат сөзіне жауап ретінде 
айтады.  Жалпы  “Алпа-мыс”  жырының  бір  жинаққа  енгізілген  үш  нұсқасында  да  әулие-пірлердің 
қолданылу  орны  тұрақты  және  нақты  оқиға  желісіне  қарай  орнықты  болып  отырады.  Мысалы, 
батыр  еліне  қайтып  оралып,  диуана  кейпінде  жүргенде  тек  Ер  Домбайдың  есімін  атайды, 
Тайшықтың  артынан  кетерде  тек  Шаhмарданның  есімін,  қалыңдық  іздеу  сапарында  жеті  кәміл 
пірдің  атын  атайды.  Мұндай  нақтылықтың  болуы,  сірә,  кездейсоқ  емес,  сондықтан  бұл  да 
түсіндірілуді қажет етеді. 
Неліктен Шаhмардан есімі тек Тайшыққа, айдап әкетілген жылқыға қатысты айтылады да, басқа 
жерлерде кездеспейді? 
Шаhмардан  –  жылан,  жыландар  елінің  патшасы.  Орта  ғасырлық  парсы  ертегілік  дәстүрінде 
осылайша аталған. Шақмардан бейнесі қазақ ертегілеріне де, жырларына да ауысқан. Ол – жағымды 

 
 
кейіпкер, сондықтан осы бейненің қайнарында жыланды қадір тұтпаған ирандық-парсылық негізден 
гөрі  жыланды  қастерлеу  нанымын  ұстанған  дей-түрктік,  сондай-ақ  ортаазиялық  негіз  жатқаны 
айқын аңғарылады. Қазақ фольклорында Шаhимардан, Шаhимаран, Шаямардан, Шаймерден, Мар-
ата, Мары жылан түрінде құбылып аталатын осы парсылық есімі бар, “Шығыс моти-віне құралған” 
делінетін  ертегілерде  екі  бастаудың  –  ежелгі  түрктік  жылан  нанымының  түсініктерін  сақтаған 
бастау  мен  шығыс  (парсы-араб)  мотиві  делінетін  бастаудың  мидай  араласып  кеткені  көрінеді. 
Мұндай ертегілерде екі бастау араласқанымен, олардың айырмашылықтары көзге ұрып тұрады. Біз 
оны  Жылан-баба  мен  Шаhмарданға  байланысты  қазақ  ертегілерін  саралағанда  анықтадық  та
92

Жылан-баба  (Жылан  Баба-хан  немесе  Жылан  Бапы-хан)  мен  Шаhмардан  –  синонимдер, 

шаhмардан” сөзі де “жылан патшасы” (мардан – “жылан”, шаh – “патша, хан”) дегенді білдіреді, 
яғни екеуі де типтік тұрғыдан бір мифтік бейненің екі түрлі дәстүрлік атауы ғана. Тек Жылан-баба 
қазақы  ертегілерге,  ал  Шаh-мардан  –  ислам  дәуіріндегі  парсы-араб  ертегілік  дәстүрінің  ықпалын 
көрген,  сондай-ақ  сюжеттерін  пайдаланған  қазақ  ертегілерінде  кездеседі,  бұл  тұрғыдан  алғанда, 
Жылан-баба – мифтік бейне болса, Шаhмардан – ертегілігі басым бейне болып тұр. 
Міне,  Алпамыс  жау  қолына кеткен малдың артынан бар-мақшы  болып Жылан-бабадан  немесе 
Шаhмарданнан жәр-дем, демеушілік күтеді. Ол үш Шаhмардан жай ғана ертегілік жыландар елінің 
патшасы ғана емес, пір-әулие де. Жыланды пір-әулие ретінде кие тұтатын да парсы емес, қазақ. 
Әлгі ақ қара бас сұр жылан – жай айтыла салған сөз емес, Алпамысқа өмір берген, яғни Аналық 
пен  Байбөріге  бала  берген  пір  –  мифтік  тәңірие  болып  табылады.  Біз  осын-дай  жылан-бабалық, 
айдаhарлық  сипатты  “Қырымның  қы-рық  батыры”  цикліндегі  Баба-түкті-шашты  әзіз  кейпінен  де 
көреміз.  Баба-түкті-шашты  әзіз  Парпария  мен  Орақ  батыр-ларға  жылан-айдаhар  кейпінде  келіп 
жәрдем береді емес пе. Яғни Алпамысқа өмір беруші Шеңгел-Баба-түктінің де бір тұлғасы ақ қара 
бас сұр жылан болғаны ғой. 
  
 
Алпамыс – Ай мен Күн текті мифтік кейіпкер
 
 

Сол  уақыттарда  Қаражан  қараса,  тұман  ашылды,  бұлт  сейілді,  жел  тұрды.  Қара  жүзі  құбаша, 
көзі  алаша,  өзі  бір  он  төрт  жасар  тамаша,  бір  кекілі  алтыннан,  бір  кекілі  күміс-тен,  нақ  он  төрт 
жасында Алпамыс батырды көрді”
43

Біз Бұл  үзіндіден байырғы Алпамыстың мифтік табиғатының 
бір  қабатын  көріп  тұрмыз.  Алтын  –  Күн,  күміс  –  Ай.  Екеуі  де  бір  мифтік  тұрпаттың  бойына 
жинақталып тұр. Ал “он төрт жас” > “он төрт” саны – Айдың жартысы, толған айды көрсетуші сан. 
Башқұрттың “Алпамыс және Барсын-хылуу” ертегісіндегі Алпамыс төбесінде алтын айдың бейнесі 
бар таз (тазша) бала түрінде суреттеледі
44

Осындай мифтік белгілердің арғы жағында не жатыр? 
Алпамыстың тазша бала ретінде көрсетілуі, бір жағынан, біздің “таз”, “тай” жөнінде әңгімелеген 
тарихи,  мифоло-гиялық  қисындарымыздың  ауқымында  жатқандығын  көрсететін  тағы  бір  дәйек 
болса,  екінші  жағынан,  оның  күн  мен  айға  қатысты  болып  шығуы  ежелгі  мифтік  сюжеттің 
болғанынан хабардар етеді. 
Алпамыс – Күн, ол күндіз жер бетімен, түнде – жер астымен “серуен құрады”. Сонымен қатар, 
ол күндіз Күн болса, түнде – Айға айналады, Алпамыстың еліне қайтып оралғанда дәруіш (тазша) 
кейпіне түсіп, ел-жұртқа танылмай жүруі – бір жағынан, Алпамыстың жер астына, өлілер дүниесіне 
түскендігін  көрсетсе,  екінші  жағынан,  түнгі  аспанда  күнтекті  Алпамыстың  Айға,  яғни  Тазға 
айналып әрекет етуін көрсетеді.  
 
  
Ор-зынданнан тек өз атының шығаруы
 
 

Алпамыс”  жырының  қай  нұсқасында  болмасын,  батыр  мыстан  кемпірдің  қулығының 
салдарынан  зынданға  немесе  орға  түсіп  қалады.  Осы  ордан  оны  ешкім  де  шығара  алмайтын  еді, 
шығара алатын жалғыз пенде – оның тұлпары Байшұбар еді. Байшұбар оны шығарып алады да
45

Бұл  жерде  қандай  мифтік  идея  жатыр?  Алпамыс  –  күн-текті  бейне,  ал  оның  тұлпары 

Байшұбардың” атынан біз “Бай” (Имай) – “бірінші адам” мен “шұбар” (сувар, свар) – “жарқыраған, 
сәулеленген” деген түсініктерді көреміз, яғни Байшұбар ат – Күннің кейіптенуі немесе күн сәулесі. 
Ол зындан түбіне сәуле түсіреді. Қараңғы түнекке жарық түсіру – құтқару дегенмен бірдей болар. 

Орға  түскен  еренді  өз  атының  құтқаруы”  –  архетиптік  схема,  трафарет,  яғни  қазақ 
мифологиясының тұрақты мотиві. Жинақтан біз тағы да үш мысалды келтіре аламыз: 

 
 
Қамауға  түскен  батырды  міндетті  түрде  оны  қамауға  алған  ханның,  яғни  о  дүние  әміршісінің 
қызы құтқармақшы бола-ды. Ерен сол қыздың көмегімен өзінің тұлпарын босат-тырады, ал тұлпары 
ереннің өзін ордан шығарып алады
46

Бұл  жерде ерен мен оған көмектескен қыз (не әйел) міндетті 
түрде  жағымды  кейіпкерлер  бола  бермейді.  Бір  нұсқада  қамауда  жатқан  дәу  ереннің  шешесімен 
ашына  болып  ордан  өз  атының  күшімен  шығады
47

Осындай  сюжеттер  басқа  ертегілік,  эпостық 
шығармаларда  да  кездеседі  (басқа  мате-риалдар  біздің  қолымызда  жоқ),  ал  осы  мотивтің  идеясы 
қандай болуы мүмкін? Бұл жерден де аспани мифтік түсініктерді іздестіріп көруге болар еді. 
Ерте көшпелі дәуірдегі адамды жерлегенде оны атымен бірге немесе атының басымен бірге көму 
ғұрпы болған. Алпамыстың да, Желкілдектің де орға түсу – оның өлуі деген сөз. Олардың о дүниеде 
(
не бұ дүниеде) тірілуі үшін қастарында мініс аты болуы керек. Ертегі мен эпос осы “қайта тірілу” 
түсінігін атпен байланыстыра білген. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал