Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет6/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

 
 
Пуруравастың  өзіне  келсек,  оған  Урваши  деген  тәңірие-арудың  ғашық  болғандығы  туралы 
мифтің  мәтіні  қызық,  осы  мифтің  бүгінгі  қазақтардың  фольклорында  да  сақталуына  орай  оған 
барынша толығырақ тоқталғанды жөн көреміз. 
Бірінші. “Пуруравасқа  Урваши  апсары-нимфа  (бұл  ұғым-ды  қазақтың  “су  перісі”  немесе 

перизат”  деген  сөзі  арқылы  беруге  болады)  ғашық  болып,  онымен  жерде,  қарапайым  адамдар 
арасында тұруға келісім береді. Тек өзіне күйеу болған Пуруравастың жалаңаш тәнін көрмеуі тиіс 
болады. Бір күні ол абайсызда далаға жалаңаш жүгіріп шыққан күйеуінің киімсіз денесін жарқ еткен 
найзағай  жарығының  салдарын  көріп  қояды  да  көзден  ғайып  болады”
22
.
 
Бұдан  біз  қазақ  ертегілік, 
эпостық және аңыздық-шежірелік дәстү-ріндегі жиі кездесетін батырдың пері қызына үйленуі, пері 
қызының  әйел  болмастан  бұрын  күйеуіне  белгілі  бір  шарт  қоюы,  күйеуінің  абайсызда  шартты 
бұзуынан пері қызының ғайып болуы туралы сюжетті көруге болады, тек айырма-шылығы – үнді 
мифінде пері қыз күйеуінің денесін көрмеуі тиіс болса, қазақ аңызында керісінше, күйеуі әйелінің 
денесін көрмеуі тиісті болады. Мұны біз бірінші ұқсастық дейміз. 
Екінші. “Жоғалып  кеткен  Урвашиді  Пуруравас  іздеп  кетеді.  Бір  күні  әлдебір  көлдің  жағасына 
келіп,  аққу  кейпінде  суға  түсіп  жүрген  апсарыларды  (пері  қыздарын),  олардың  арасынан  өз  әйелі 
Урвашиді  де  көреді.  Өзіне  қайтып  оралуын  сұрайды,  ал  Урваши  болса  келісе  алмайтындығын 
айтып, “бір  жылдан  кейін  осында  кел,  менен  туған  балаңды  алар-сың”  дейді.  Бір  жылдан  кейін 
баланы келіп алады, атын “Аюс” деп қояды. Аюс есейгесін патша болады”
23

Міне, пері қыздарын 
аққу кейпінде суға шомылып жүргенде көру сюжеті де қазақ аңыздық дәстүрінде бар. Осы сюжет 
хұн заманында-ақ тіркелген. Сондай-ақ пері қызының батырдан балалы болып, туғаннан кейін оны 
әкесі әкеліп тастауы немесе “әлдебір жерге келіп алып кет” деуі, сол баланың белгілі бір әулеттің 
басы  болуы  сюжеті  де  қазақ  фолькло-рынан  (реконструкцияланған  аңшылар  мифологиясынан) 
табылатын тұрақты хикаяның бірі болып табылады. 
Ал енді қазақ фольклорының мысалымен таныстыралық: “Баба-түкті жас кезінде Жылыбұлаққа 
(
немесе Сырдарияға) шомылып жүрген үш  қызды көрген деседі, олар су перісінің қыздары екен. 
Баба-түкті  олардың  киімдерін  жасырып  қояды,  сөйтіп  үш  қыздың  біреуін  әйелі  болуға  көндіреді. 
Қыз күйеуге шығар алдында үш шарт қояды: бірінші – аяқ киімін шешкен кезде қарамау, екінші – 
шашы  мен  тырнағына  қарамау,  үшінші  –  қолтығына  қарамау,  жігіт  бір  күні  шартты  бұзады,  қыз 
аққуға айналып ұшып кетеді, артынан іште қалған баланы әкеліп тастап кетеді. Бұл  бала кейін Едіге 
деген  (Парпария)  атпен  белгілі  болған”.  Үш  мәтіннің  сар-қыншағын  созақтық  Жылыбұлақтағы 
Баба-түкті-шашты  әзіз  туралы  хикаядан  көруге  болады  (ол  да  пері  қыздарын  көреді,  ол  да  пері 
қыздарының  біріне  үйленеді,  ол  да  шартты  бұзады,  оған  да  баласын  әкеліп  тастайды).  Баба-түкті 

Алпамыс”  жырынан орын алған, сондықтан Пуруравас – Баба-түкті сюжеттік сәйкестігі арқылы 
(
Бай) бөрі – Пуру (равас) есімдік сәйкестігін де тұспалдауға болады. 
Міне,  осы  мифтегі  Урвашидің  Иламен  байланысты  екен-дігі  аталып  өтеді
24
.
 
Бұл  екеуінің 
арасында  қандай  байланыс  бар  екендігі  айтылмаған,  дегенмен  осы  екеуін  кейбір  миф-терде  бір 
образ ретінде көріну мүмкіндігін айта аламыз. Енді әлгі апсари-нимфа, яғни “пері қызы” Урвашидің 
орнына  Иланың  есімін  қойып  көрелікші.  Сонда  Пуру  ұрпағының  Иладан  тарайтынын,  әлгі  “он 
тайпаның”  шешесі  Ила  бола  алатындығын  көруге  болады.  Біздің  мұндай  еркін  сәйкес-тендіруге 
баруымыздың себебі жай ғана ұқсастықта, өйткені он саны Мануға да қатысты (Манудың он әйелі > 
Манудың он баласы). Ал ежелгі үнділік “урваши” есімі дей-түрктік “урук-ажи” немесе “урув-ажи” – 
кәдімгі  қазақтың  “ұрғашы” (ұрық  әже)  сөзінен  шығуы  әбден  мүмкін,  оның  адамзат  пендесіне  ұл 
тауып беруі де осы мағына аясында жатыр. Бұл жағдайда Урвашиден де (өйткені, су перісі жылан 
кей-пінде де суреттеле алады), Иладан да үнділік миф Ұмытқан  дей-түрктік  “жыландық сипатты” 
көруге болады
25

 

 
 

Жеті кәміл пір”
 
 
Қазақ эпикалық дәстүрінде көзге көрінбей келіп батырларға жәрдем беретін әулие-пірлерді “жеті 
кәміл пір” деп атайды. Жеті кәміл (кәлендер) пір Алпа-мыстың да жебеушісі
26

Жеті кәміл пірлер нақты эпостық батырды үнемі желеп-жебеп отырады, егер сол батыр өздерін 
ұмытып,  сыйынбаған  жағдайда  жәрдем  бермей  қояды.  Мысалы,  Қобыланды  батыр 
қиыншылықтарға  тап  болғанда  өзінің  жеті  пірді  ұмытқанына  налиды,  осындай  жеті  пір  (жеті 
кәлендер  пір)  Алпамыстың  атын  қойса,  оның  досы  Қаражанға  “дәрімен  ұйықтатылып,  байланып 
кеткенде”  көмек  береді,  сондай-ақ  Ер  Қосайды  баққан  да  осы  жеті  пір  делінеді.  Осы  образдың 
табиғаты  көзге  қарапайым  көрінгенімен  оның  бастауы  ежелгі  көш-пелілер  мыңжылдықтарының 
түсінігінде жатыр, ол осы кезге дейін бірнеше образдық өзгерістерге ұшырады. “Жеті кәміл пір” – 
парсы  тілінің  сөздері,  бұлай  аталу  ортағасырлық  исламдық  уағызшылар  –  суфистердің  ежелгі 
образды  өңдеуінен  кейін  осылай  аталған,  ал  оның  алдында  осы  жеті  пірдің  орта  азиялық 
зороастризм мен митраизмдік түсініктері болған, оларға дейінгі архаикалық жеті пенде образының 
болғандығы айқын.  
Жеті  пір  немесе  жеті  жауынгер  қамқоршы  –  ежелгі  көшпелі  мифологияның  тұрақты  образы 
десек,  олар,  сірә,  тәңір  сипатына  ие  болған,  біз  осы  жетіліктің  ықтимал  трансформациясы  болып 
табылатын мысалдарды үзінді-фрагмент түрінде келтірдік. 
Сөз сыры. “Жеті кәлендер пір” деген сөздегі “кәлендер” деген сөздің этимологиясына үңілгенде 
қызықты ақпаратқа тап боламыз. “Кәлендер” – жаңа парсы тілінің сөзі, мұндағы “дар” (дер) – парсы 
тілінің жұрнағы (ракабдар, мөхердер, сардар, т.б. сөздердегі сияқты). Бірақ бұл  “кәлен” сөзінің о 
бастағы  парсы  сөзі  деуге  болмаса  керек.  Өйткені,  біз  одан  дей-түрктік  “Калин”  деген  мифтік 
ұғымды  көріп  отырмыз.  Біз  “калин”  жөнінде  арнайы  әңгіме  қозғадық  (“Ал  мен  Қал”  мақаласын 
қараңыз),  сондықтан  осы  сөздің  негізі  болған  “кал” (ал)  праформасы  екендігін  ғана  есте  ұстап, 
әңгімемізді жалғастырмақшымыз. 
Ал  және  жеті  ал. “Ал”  немесе  “хал” (кал,  қал)  прафор-масының  бастапқы  тегі  де  –  абақ 
таңбалық шеңбер орта-сындағы нүктенің “нг” (анг) деген атауы. “Анг” > “Ан” > “Ал” немесе “Қаңғ” 
> “
Қан” > “Қал” (Хал,  Кал).  Неолит  заманының  өзінде-ақ,  адамдардың  аспандағы  Айдың 
қозғалысын бақылау барысында жеті деген санның тұрақты екендігін анықтады, нәтижесінде жеті 
саны тұрақты ұғым ретінде көптеген мақсаттарда қолданыла бастады. 
Абақ таңбадағы шеңбер – “аб, кейінірек “hаб” (hам) немесе “саб” (сам) деп аталды. Осы атау да, 
абақ таңбаның толық атауы да “жеті” дегенді білдіре бастады. 
Абақ таңбаның толық атауының бір нұсқасы – “саб-анг” немесе “сам-анг”, мұндағы “саб” (сам) – 
шеңбер, “анг” (нүкте). Бүгінгі славян тілдеріндегі  “семь”, герман тілде-ріндегі  “севен” сөзі “жеті” 
дегенді білдіреді, олар осы абақ таңбадан шыққан. 
Парсылық-ирандық “жеті дегенді білдіретін “хафт”, “абд” сөздерінің астында да абақ таңбаның 
оқылу  нұс-қаларының  бірі  жатыр: “аб-анг” > “аб-ай” > “аб-ад” > “абд”.  Түрктік  “жеті”  сөзінің 
этимологиясы  басқадай  жол-мен  шыққан,  бірақ  әлгі  славян-германдық,  парсы-ирандық  “жеті” 
сөзінің  астарында  гиперборейлік  абақ  таңбаны  оқу  жатқандығын  айта  аламыз;  дей-түрктерде  де 

жеті” саны осыларға ұқсас атаумен аталған, бірақ ол кейін ұмытылып, оның орнын біз әлі түсіне 
қоймаған белгісіз жүйеге негіз-делген сандық атауы басқан. Міне, абақ таңбаның өзі “жеті” дегенді 
білдіреді, оның мысалдарын басқа мифтік ұғым-дардан да табуға болады: 
Бірінші  –  шумер-аккад  мифологиясындағы  “абгаль” (апкаллу)  ұғымы.  Жер  асты  тұщы  сулар 
мұхиты – Абзуда мекендейтін данышпандар – абгальдердің саны мифтік мәтіндерде жетеу делінеді.  

Аб-(к)анг” > “Аб-(к)ан” > “Аб-(к)ал” > “Абгаль” (Ап-каллу),  яғни  сөз  жасаушы  “аб”  –  абақ 
таңбадағы шеңберді білдірсе, “ал” (кал, галь) – нүктенің атауы. Таңбаның өзі тұтас алғанда “жеті” 
дегенді білдіреді, тавтология нәтижесінде “жеті абгаль” ұғымы қалыптасқан.  
Шумер  мифологиясында  бір  тұтас  бейне  сияқты  топтас-тырылып  айтылатын  “жетілік”  образ 
бар, шумерше оны “имина-би” (аудармасы: “олардың саны жетеу”) деп атайды. Олар біртұтас, бір 
бейне сияқты айтылғандықтан  “жеті” саны арқылы берілген.  Олар аспан (Ан)  мен  жердің (Ураш) 
баласы  болып  есептеледі.  Айдың  тұтылуы  туралы  мифте  аспан  тәңіриесі  Ан  осы  “жетілікті”  Ай 
тәңіриесіне  қарсы  жібереді.  Жетілік  Айды  қоршап  алып,  тұмшалап  тастауға  әрекеттенеді.  Энки 
болса  от  тәңіриесімен  бірлесіп  “жеті-лікке”  қарсы  дуа-сөз  (заклинание)  табу  үшін  “жетіліктің” 
құпиясын ашпақ болады. 

 
 
Шумер  мифінде  саны  жетеу  болып  келетін  “утукку” (зұлым  демондар)  образы  да  бар,  осы 
утуккулер туралы дұғалар сериясына қарап олардың әлгі “жетілікке” сәйкес келетіндігі анықталған. 
Кейбір  дұға  мәтіндерде  “жеті  мен  жетінің  астындағы”  қайырымды  демондар  деген  жолдар  бар, 
мұндағы  бірінші  жетілікті  Энмешарраның  жеті  баласы,  екінші  жетілікті  –  жеті  данышпан 
(
абгальдер) болар деп топшы-лайды. Шумерлік мифте “Ишхараның жеті баласы” деген де образы 
бар, бірақ оларды жеті зұлым демон ба, әлде әлгі Энмешарраның жеті баласының тағы бір атауы ма, 
– 
ол  жағы  анықталмаған.  Сондай-ақ  кейбір  дұғалық  мәтіндерде  “же-тілік”  қайырымды  тәңірие 
түрінде  де  суреттеледі:  ол  өзінің  (өздерінің)  Наруду  деген  қарындасымен  бірлесе  отырып  зұлым 
демондарға қарсы соғысады. Аспандық тәңірие ретінде “жетілік” Үркер шоқжұлдызының тұрпаты 
болып көрінеді
27

Сонымен  біз  шумер  (және)  аккад  мифінен  “жетілік”, “абгаль”, “утукку”, “Энмешарраның  жеті 
баласы”, “Ишха-раның жеті баласы” деген бес түрлі жетіліктің бар екендігін көріп отырмыз. Осы 
жетіліктер  бір-бірімен  астасып  жатыр  әрі  олардың  барлығы  да  төменгі  дүниемен  байланысты, 
сондықтан осы бес “жетіліктің” бастауында ортақ бір “жетіліктің” жатқандығын шамалауға болады.  

Анг” > “Ан” > “Ал” немесе “Канг” > “кан” > “кал” (хал, қал) ұғымының жетіленген түрі ежелгі 
қазақ жері мен Орта Азия кеңістігінде өзіндік маңызға ие болды. Дей-түрктер осыларды “жеті ал” 
(
йеті ал) деп атаса, олардың ирандық мәдениет ықпалына түскен бөлігі “абд ал” (абдал) деп атаған. 
Кейінірек,  исламдану  заманында  суфистер  осы  атауды  мұсылмандық  ұғымға  айналдырды.  Жаңа 
түсінік бойынша, Абдал – “ғаламды басқарып тұрған, көзге көрінбейтін мұсылманның жеті қуатты 
пірі”. Қазақ эпосындағы “жеті кәміл пір”, “жеті кәлендер пір” ұғымдар да осы суфизмдегі “абдал” 
ұғымымен  тікелей  байланысты.  Өз  кезегінде  осы  “абдал”  ұғымының  қалыптасуына  ықпал  еткен 
зороас-тризмдік  “амеша  спента” (жеті  әулие)  болар  деп  тұспал-данады
28
.
 
Солай  екені  солай, 
образдың  тұрақтылығына  осы  түсінік  әсер  еткен  де  шығар,  бірақ  “абдал”  сөзінің  тегінің 
зороастризмнен тыс мәдени орталарда өмір сүргендігін қарастырып көруге болады.  
Қазақ  ертегілерде  кездесетін, “тек  жер  астында” (яғни  басқа  дүниеде),  саны  ертегінің  сақталу 
сапасына  қарай  екіден  жетіге  дейін  құбылып  отыратын  Таусоғар,  Көлтаусар,  т.б.  сол  сияқты 

көмекшілер”  де  осы  жеті  тәңірие  образының  әбден  тұрпайыланған,  қарабайырланған  түрі  болып 
табы-лады.  Сірә,  дей-түрктерде  “жеті  тұлға”  образы  осындай  функцияларға  ие  болған,  олардың 
сарқындары  фин-угор  мифологиясында  да  бар.  Тек  олар  көбіне-көп  мифтік-генеалогиялық 
кейіпкерлер сипаты бағытына қарай өзге-ріп кеткен. 
Жеті  сан  кейіпкердің  “ал”  деген  атқа  ие  болуына  қарап  біз  оның  ресми  зороастризмдік 
терминмен  аталмағанын  байқаймыз,  өйткені, “ал”  сөзі  арнайы  термин  не  есім  ретінде  арийлық-
зороастризмдік  ономастиконда  кездеспейді.  Оның  есесіне  осы  сөзді  түрк,  кавказ,  тіпті  семит 
мифологиясынан  табуға  болады.  Сондықтан  “эфталит”  сөзінің  мұсылмандыққа  дейінгі  және 
зороастризм  діні  жалпыға  таралмаған  Орта  Азияда  дүниеге  келгеніне  қарап  “жеті-ал”  түсінігінің 
басқа да параллель образ жасаушы қайнары болғандығын жора-малдауға болады. 
 
Алпамыс ғаламы – Қарақан тау
 
 

Алпамыс”  жырының үш нұсқасында да “Қарақан тау” деген топоним кездеседі.  
 
Қарақан тауда қан шием... 
Қарақан тауда бабамыз 
Сірә, қабыл болар ма 
Сіздің қылған тобаңыз... 
Қарақан таудың түлкісі... 
Қарақан тауда қамалым... 
Қарақан тау басында бар ұясы... 
Қарақан тауда баламыз...
29
 
Қарақан тауда қан шием;  
Екінші нұсқада: 
Қарахан таудың түлкісі 
Қарахан тауда қамалым... 
Қарахан тауда бабамыз... 
Қарахан таудың аршасы... 
Қарахан таудың бұлағы...
30
 

 
 
Үшінші нұсқада: 
Қарахан тауда қамал-ды...
31 
 
Бұл  топонимнің  кездесуінде  екі  ерекшелік  бар.  Бірінші 
ерекшелік  –  үш  нұсқада  да  “Қарақан  тау” 
топонимі  жырдың  басында  да,  ортасында  да  емес,  Алпамыстың  еліне  оралып  келгендегі  туған-
туысқандарымен  (ең  алдымен  үш  әкесі  деуге  болатын  Тортай,  Құлтай,  Байбөрілермен)  кездескен 
тұсында ғана кезігеді
32

Екінші ерекшелік – жырда “Қарақан тау” топонимі жыр оқиғасына қатысы жоқ, өз алдына оқшау 
тұрған сөз тіркес-тері ретінде ғана көрінеді. Бұл тауға қатысты тіркестер құдды бір қазақ әндерінде 
қолданылатын “әләуләй, жар-жар” сияқты шумақтарды бастайтын не аяқтайтын, шу-мақтар арасын 
жалғастыратын  қыстырмалар  (вставка)  сияқты.  Расында  да,  Қарақан  және  оған  байланысты  сөз 
тіркестері  “Алпамыс”  жырының  қоңыраттық  нұсқасында  сақталып  қалған  ежелгі  эпостың 
жұрнақтары (реликтілері) болып табылады. 
Қарақан  тауымен  байланыстырылған  сөздердің  жайына  қарағанда  “Қарақан  тау”  –  ұмытылып 
кеткен, ежелгі ұрпақ-тардың фольклорында  болған, аңсау, сағыну сипаты бар, ата-мекен, қасиетті 
ата-баба  елі  жері  (Ыдуқ  Йер-Суб,  Ыдуқ  Өтүкен  йыш  сияқты)  туралы  толғаудың  әр  шумағының 
бірінші  жолындағы  арнау  сөз  сияқты.  Міне,  нақ  осы  “Қа-рақан  тау”  сөзі  “Алпамыс”  жырын 
қоңыраттармен ұштас-тыратын басты нүкте болатын сияқты, оны түсіндіру өз алдына бөлек әңгіме, 
сондықтан  ең  алдымен  жыр  мен  қо-ңырат  руы  арасындағы  байланыс  мәселелерінің  басын  ашып 
алғанды жөн көрдік. 
 
Қоңырат және “Алпамыс”  жыры
 
 
Әуелі мынадай сауалды өзімізге өзіміз қойып көрелік. Егер Алпамыс туралы аңыздар 13 ғасырға 
дейінгі  қыпшақ  тілді  мәдени-ақпарат  кеңістігінде,  басқаша  айтқанда,  Дешті  Қыпшақта  белгілі 
болған  болса,  осындай  аңыздар  моңғол  шапқыншылығынан  кейінгі  Дешті  Қыпшақта  да  сақталып 
қалса,  онда  неліктін  15-16  ғасырларда  қыпшақ  тілді  ру-тай-палар  ішінен  жалғыз  қоңыраттар  ғана 
осы  батырды  меншік-теніп,  оның  есімін  классикалық  батырлық  эпос  қаhарманына  айналдырған? 
Сонда  басқа  рулық  қауымдардың  осылай  етуге  шамасы  жетпегені  ме,  әлде  Алпамысты  тек 
қоңыраттардың  иемденуінің  басқалай,  тереңнен  тартатын  себептері  бар  ма?  Міне,  алдымен  осы 
сауалды  қойып,  оған  жауап  іздеу  ғана  “қоңырат  >  Алпамыс”  сабақтастығын  да,  жалпы  түрктік 
тарихи сабақтастық мәселелерін де шеше алады. 
Тарихи, 12-13 ғасырлардағы “моңғолиялық” қоңырат-тардың мифтік-шежірелік космографиясы 
(
мифтік-эпикалық  ғалам  моделі)  мен  “Алпамыс”  жырының  космографиясы  арасында  да,  сол 
космографияны айшықтайтын атауларда жай ғана сәйкестіктер ғана емес, бір қайнаркөзден туын-
дайтын  туыстық  бар.  Бұл  бастауларды  орта  ғасырлардан  емес,  тым  ежелгі  мыңжылдықтар 
қойнауынан іздеу керек. 
Мифтік космография дегеніміз – мифтік ғалам моделі, яғни нақты бір этностың тарихи уақытта 
өмір сүретін өздері тұрған, адамзат мекендеген, жалпы ғалам туралы түсініктер жиынтығы. Ғалам 
вертикаль үштік (жоғары, төмен, орта дүниелер), төрт бұрышты жер бетін көрсететін горизонталь 
төрттіктен тұрады. “Өз отаны”, әдетте, орта дүниеде және жерортада болады. Оны таулар қоршап 
жатады... 
12-14 
ғасырлардағы  (одан  да  бұрынғы)  қоңыраттардың  космографиясын  “Ергенеқон”  деген 
атаумен айшықтауға бо-лады. Қоңыраттар осы кеңістікті тесіп шыққан немесе есік жасап шыққан 
(
қазақ  қоңыраттарының  “босаға”  таңбасы).  Ал  “Алпамыс”  жырындағы  эпостық  қоңыраттардың 
космог-рафиясы  “Жиделі-Байсын”  немесе  “Қарақан  тау”  атауымен  көрінеді.  Мифтік  “Жиделі-
Байсын” (Қарақан  тау)  да,  Ер-генеқон  сияқты,  оқшау  да  бітеу  кеңістік,  оның  да  есігі  бар  (жырда 
кездесетін  “Дарбанда”, “Дербент”  деген  жер  атаулары  парсы  тілінен  “қақпа,  застава”  деп 
аударылады)
33

Міне, Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияға 13-15 ғасыр-ларда жеткен, тарихи уақытта “моңғол 
тіліне ауысып кеткен” қоңыраттар осы аймақтан өздерінің Моңғолия даласында жүрген кездерінде-
ақ белгілі болған мифтік-шежірелік космографиялық түсініктеріне сөз арқылы да, сипаты арқылы да 
ұқсас  келетін  космографиялық  түсініктерді  тапқан  еді.  Нақ  осы  ұқсастықтар  да  “Алпамыс”  
жырының  қоңыраттық  нұсқасының  қалыптасуына  қажетті  алғышарт  болды.  Ал  осындай 

 
 
ұқсастықтардың болу себебі неде? Жырдың қалып-тасуын зерттеудегі басты кілтипан осы сауалда 
жатыр.  Өйт-кені,  оңтүстік  қазақстандық,  ортаазиялық  түсініктер  мен  Шығыстан  келген 
қоңыраттардың түсініктерінің ұқсастығы жай ғана ұқсастық емес, бір бастаудан өрбіген туыстықта 
жатқан  еді.  Бұл  пайым  тарихи  қағидаларға  қайшы  келеді;  қоңыраттар  Оңтүстік  Қазақстанға  13 
ғасырда,  Жошы  әске-рінің  құрамында  келді,  олардың  “Кіші”  Жиделі-Байсынға,  яғни  Термез-
Сурхандария аймағына жетуі 14-15 ғасырларға жатады. Ал “Алпамыс”  жырының космографиясы 
Оңтүстік  Қазақстан  мен  Өзбекстанның  төл  түсініктері  болып  табылады,  және  оның  жасы  көне 
замандарға  кетеді.  Бұл  жағдайда  Шы-ғыстан  келген  қоңырат  танымы  мен  ортаазиялық  Алпамыс 
қайнарын  қалайша  бір  бастауға  телуге  болады?  Бұған  тарих-тың  бір  өзі  жауап  бере  алмайды,  ол 
үшін тарих мифо-логиялық танымның тарихи-уақыттық болмысын пайдалана білуі керек. 
Жырдағы сөзге қайта оралсақ... Қарақан тау – әлдебір мифтік кеңістік. “Қарақан тауда бәрі бар” 
– 
шие, қамал, бала, баба, арша, бұлақ, түлкі... Идеал кеңістік, жерұйық. Ең бастысы – осы кеңістікте 
Арғы баба мен оның қамалы бар (Қарақан тауда бабамыз, Қарақан тауда қамалым). Осыны аңғару – 
бізді миф пен тарих тұңғиығыны тереңдеп, уақыт пен кеңістікті тұтас қамти алуымызға мүмкіндік 
береді. 

Қарақан”  сөзі  –  бүгінгі  қазақ  тілінің  фонетикалық  заң-дылықтарына  сай  қалыптасқан  сөз,  ал 
оның көне нұсқасы “Қара-Қаңғ” болып шығады. Мұндағы “қара” сөзін “бас-тапқы, байырғы, түпкі” 
деп  түсіндірсек,  сөздің  әлдебір  “Байырғы  да  түпкі  Қаңғ  елі,  кеңістігі”  туралы  болып  тұрға-нын 
көруге болады.  
 
 
Қоңырат
 
 
Жазу-сызу  дәстүрі  болмаған,  болғанның  өзінде  де  үздіксіз  жазба  дәстүрін  сақтай  алмаған,  ең 
өкініштісі  –  сол  болған  жазбалардың  өзін  бүгінгі  күнге  дейін  сақтау  мүмкіндігіне  ие  болмаған 
көшпелілердің  бүгінгі  ұрпақтары  өзін  тану  үшін  отырықшы  көршілерінің  жазба  деректеріне 
телміреді.  Бұл  рас  және  жазмыштың  нақ  өзі.  Міне,  осындай  телміртер  қайнардың  бірі  – 
қытайлардың жазбалары, ал оларда кез-десетін сөздерді оқып, нақты түркі сөздеріне шендестірудің 
машақаты  өз  алдына  бір  мәселе,  оларды  оқуға  біліміміз  бен  өреміздің  жетпей  жатуы  да  қиындық 
тудырады.  Қытай  деректеріндегі  сақталып  қалған  этнонимдер  мен  мемлекет  атауларының 
астарынан  тарихи-нақты  есімдерді  анықтау  мәселесінің  күрделілігі  өз  алдына,  сол  деректердегі 
белгілі бір халықтың не елдің нақты географиялық орнын анықтау да оңай іс емес.  
Мәселен,  қытай  құжаттарында  кездесетін  ру-тайпалар  жөніндегі  мәліметтер  арқылы  картадан 
б.з.д. 3 ғасыр  –  б.з. 1 ғасырлары  аралығында  хуннулардың  мекендеген  аумақ-тарының  солтүстік 
жағында, бүгінгі Байқал көлінен оңтүс-тікке қарай “хуньюй” деген тайпаның мекен еткенін көруге 
болады.  Олардың  батыс  жағында  “цзюбше” (цюйше), “синли”, “гяньгунь” (гэгуньлун), “динлин” 
деп таңбаланған тайпалар мекен еткен
34

Міне, осы көрсетілген бес “мемлекеттің” ішіндегі “Ху-ньюй” сөзі біздің назарымызды аударды. 
Олар хуннулардың дүрілдеп тұрған шағында өмір сүруге тағдыр жазған аз жұрт-ты мемлекет еді. 
Ә.Хасенов  осы  “хуньюй”  этнонимін  бүгінгі  “қоңырат”  этнонимімен  шендестіреді.  Тек  сыртқы 
ұқсас-тығына  орай  айтыла  салынған  осындай  сәйкестендіруге  біз  де  қосыламыз,  өйткені,  біздің 
қосымша мифтік-линг-вистикалық дәйектеріміз бар.  
Қоңыраттардың  12  ғасырдан  бергі  тарихы  жөнінде  бір-қыдыру  зерттеулер  бар,  орыс 
тарихшыларының дені осы тайпаны “озалдан моңғол тілді халық болып, Шыңғыс дәуірінен кейінгі 
ғасырларда ғана түркіленіп кеткен” деген тұжырымды аксиомаға айналдырып алса, қазақ тарихшы-
ларының  көпшілігі  “қоңыраттар  –  әуелден  түрк  тілінде  сөйлеген”  дегенді  қолдайды,  біз  де  осы 
соңғы пікірге ден қоя отырып, “моңғол тілділік” дегенге  күмәнмен қараймыз.  
Біріншіден, “қоңырат”  этнонимі,  артына  жалған  көптік  жалғау  –  форманттың  моңғолдығы 
болмаса, түрк тілі арқылы түсіндірілетін сөз. Екіншіден, қоңыраттың шежірелік есім-дерінің негізгі 
бөлігі түрктікі, ал қоңыратқа қатысты айты-латын Рашидаддин мен Әбілғазының шежірелік дерек-
теріндегі  мифтік  астар  да,  жекелеген  есімдер  мен  ұғымдар  да  тек  түрк  тілі  арқылы  түсіндіріледі. 
Осылардың өзі-ақ жалпы “қоңғ” (“қаңғ”) талқысы аясында қоңыраттардың түрк тілді жұрт екендігін 
көрсетеді.  Бірақ  қоңыраттар  12-13  ғасырларда  тарих  сахнасына  “моңғол  тайпасы”  болып  шықты, 
яғни  қоңыраттар  шамамен  б.з. 9-10  ғасырларында,  Моңғолия  аумағындағы  Көктүрк  –  Ұйғыр  – 
Қырғыз түрк массивтері дәуренінің жойыла бастауына, осы бос қалған кеңістікті моңғол тілді ру-

 
 
тайпалардың  толтыра  бастауына  байланысты  сол  кеңістікте  қалып,  аттай  300-400 жылдай  кезеңге 
моң-ғолданып кеткен байырғы түрк тайпасының жұрнағы болып табылады
35

Сондықтан б.з.д. 2-1 
ғасырлардағы  хуньюйлер  мен  жаңа  мыңжылдықтағы  қоңыраттардың  арасында  тарихи  құжаттар 
арқылы көрсетілмеген сабақтастық бар деп есептеуге толық мүмкіндік бар.  
Қоңыраттардың  бастапқы  дей-түрктік  есімі  –  “Қоңғұр”  –  яғни  “Қоңғының  (Қоңның)  ұлы, 
ұрпақтары,  ұрығы,  адам-дары”  дегенді  білдіреді.  Міне,  ежелгі  қытайлар  нақ  осы  сөзді  “Хуньюй” 
түрінде  берген,  ал  “ат”  форманты  кейінірек,  көк-түрк-моңғол  заманында  байырғы  этнонимнің 
соңына жал-ғанған, бізге осы соңғы өзгерген нұсқа ғана жетті.  

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал