Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет5/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

Ману
 
 
Ман  –  қазақтағы  Майқы  бидің  аңыздық  әкесінің  есімі.  Осы  бір  қысқа  ақпараттың  астарына 
үңіліп  көрдік  пе?  Майқы  есімінің  астарында  ежелгі  “Има”, “Яма” (бірінші  адам,  бірінші  патша), 

Йам” (ұлы Ана, ұлы құдай ана) сияқты мифтік образдардың есімі жатқанын айтып өттік. Ал Ману 
– 
үндіарий мифологиясындағы “бірінші адам”, адамзаттың түп атасы. “Ригведалық” дәстүрде оның 
Ви-васваттың баласы екендігі айтылған. Біз Вивасват пен Алаша бала образдарының типологиялық 
тұрғыда  бірдей  екендігін  де  айтқанбыз.  Сонымен  қатар  Ману  –  бірінші  “өлген”  адам”  –  Яманың 
інісі,  үнділік  Яманың  қазақ  Майқымен  бір  текті  образ,  сондықтан  Манның  Майқыға  әке  болып 
шығуы  кездейсоқтық  болмайды.  Индуизмде  Ману  тұлға-сының  бірнеше  сипатты  болып  дамыған. 
Олардың түр-түсіне үңілу біздің мақсатымызға жатпайды, бізге керектісі – үндіарийлық мифтің ең 
ежелгі  қабаттарындағы  Манудың  бейнесі  мен  тектік  табиғаты.  Сондықтан  біз  ең  алдымен  екі 
мәселеге ғана көңіл бөлеміз: 
Біріншісі – Манудың топан суға қатысты мифі; 
Екіншісі – Ману мен Яманың ағалы-інілі болып шығуы-ның себептері; 
Біріншісінде  мынадай  оқиға  баян  етіледі: “Бір  күні  Ману  ғұрыптық  мақсатта  қолын  жуып 
(
бүгінгі қазақ мұсылман-ның намаз алдындағы дәрет алғаны сияқты) отырғанда қолына кішкентай 
балық ілінеді. Балық Манудан өзін бағып-қағуын өтініп, сол үшін болашақта болатын топан судан 
құтқаруға уәде етеді. Кішкене балық өсе келе алып балыққа айналғанда Ману оны теңізге жіберіп, 
балықтың  ақылымен  кеме  жасайды.  Біраздан  кейін  топан  басталады  да,  Ману  өзінің  кемесінің 
арқанын  әлгі  балықтың  “мүйізіне”  бай-лайды,  әлгі  балық  оның  кемесін  су  бетіне  шығып  тұрған 
солтүстік тауға сүйреп әкеледі. Енді біраз уақыттан соң су қайтып, өзімен бірге барлық тірі пенде 
атаулыны  да  ала  кетеді.  Ману  жер  бетінде  жалғыз  өзі  қалады.  Ол  суға  май  мен  ірімшік  тастап 
тәңірлерге құрбандық береді, сол сада-қасынан Ила (Ида) есімді қыз шығады. Ила Манудың әйелі 
болып, екеуінен туған ұрпақ топан судан кейінгі адамзатты қалыптастырады. Cондықтан да бүгінгі 
адамзат атаулы “Манудың ұрығы” деп аталады. Бұл санскрит тілінде “Мануджа” немесе “Манушья” 
(
сөзбе сөз: “Манудан туған”) деп жазылады”
12

 
Манас пен Ману-шешек
 
 
Алпамыстың  оғыздық  аты  Бәмсі-Бәйрек,  ал  оның  қоса-ғының  аты  –  Гүлбаршын  емес,  Бану-
шешек. Міне, осы екі есім арқылы ежелгі түрктік Манас (Бәмсі) және Ману (Бану-шешек) деген бір 

 
 
түбірден жасалған есімдер қосағының болғандығы айқын көрінеді. Әдетте, мифологиялық дәстүр-
лерде  екі  адам  есімі  ұқсас  модель  арқасында  жасалса,  онда  олардың  мифтік  “алғашқы  адамдар 
қосағы” – егіздер – қыз бен бала деген сипаты болады. Мысалы, үндіирандық “бірін-ші адамдар” – 
Яма мен Ями, Йима мен Йимак, Мартия мен Мартианаг деген  қосарласқан қыз бен бала есімдері 
осындай  образдарға  да  жатады.  Манас  пен  Ману,  яғни  Бәмсі  мен  Бану  да  осындай  образдар.  Бұл  
олардың тым көне сипатты кейіпкерлер екендігін көрсетеді.  
Үндіирандықтардың Қазақстан жеріне келе бастауы мен олардың Орта Азия арқылы Үндістанға 
өту уақыты ретінде дәл дерек жоқ болғандықтан б.з.д. 20-16 ғасырлар аралығы ұсынылады. “Ману” 
есімінің бүкіл үндіеуропалық мифте кездеспегеніне қарағанда оның образының қалыптасу ортасын 
кеңейтіңкіреп алғанда – үндіирандық орта, тар шеңберде алғанда – арийлық (үндіарийлық) орта деп 
алуға  болады.  Яғни  Ману  мен  топан  су  туралы,  Манудың  бірінші  ада  болуы  туралы  миф 
үндіирандықтардың  қазақ  жеріне  келгесін,  біздің  ойымызша  жергілікті  дей-түрктік  ортаның 
ықпалымен пайда болған сияқты. Яғни Ману бейнесінің жасы – б.з.д. 2 мыңжылдық. Міне, осыған 
байланысты қазақ жеріндегі “топан су” оқиғасымен байланыстырылған киелі координат – Қазығұрт 
тауына  арнайы  тоқталып  өтудің  қажеттілі  туындайды.  Өйткені,  Қазығұрт  тауы  үндіарийлердің 
Еділден Үндістанға дейінгі ықтимал мар-шрутының бойында жатыр және үнділік Ману “топан су” 
сюжетінің қалыптасуы  да үндіарийлердің  Қазақстанда  тұрған шағына  тұспа-тұс келеді. Сондай-ақ 
нақ осы тұста үнділік Ману мен түрктік Манас (пен Ману) есімдерінің ұштасуы әбден мүмкін.  
Топан  су  туралы  түрлі  әңгімелер  әлемдік  мифтік  дәстүрде  жеткілікті.  Топан  су  жөніндегі 
інжілдік (иудаистік, христиандық, мұсылмандық) және шумерлік аңыздардың түпнұсқасы біреу, ол 
– 
гиперборейлік
13
 
топан  су  аңызы.  Біз  топан  су  туралы  гиперборейлік  аңыз  түрінің  дей-түрктер 
фольклоры арқылы б.з.д. 5-3 мыңжылдықтарда Қазығұрт жеріне жеткендігін, б.з.д. 2 мыңжылдықта, 
қазақ жеріне дендеп ене бастаған үндіарийлық (үндіирандық) ортада жаңадан өңдеуден өткендігін, 
нәтижесінде  Манулық  нұсқа  қалыптасқандығын  болжам  ретінде  айта  аламыз.  Б.з.д. 2 
мыңжылдықта, Қазығұрт аймағына үндіирандықтар келгенде бұл жер бос жатпағаны анық, яғни осы 
маңдағы абориген-дердің түсінігінде “топан су” туралы миф бар болатын. Осы топанның көз көрген 
кейіпкерінің  есімі  басқаша  болған  да  шығар.  Міне,  жергілікті  этникалық  топтардың  келімсек 
арийлермен араласу барысында бастапқы топан су туралы мифке де өзгеріс енді.  
 
Үлкен және Кіші Жиделі Байсын
 
 
Шын  мәніндегі  Жиделі-Байсынды  өзбекстандық  Бай-сунтау-Термез  аймағы  дегенімізбен, 
эпостық, аңыздық Жиделі-Байсынның, “жиделі-байсындардың” ауқымының кең екендігін, бір емес, 
бірнеше “жиделі-байсындардың” бар екендігін білеміз. Т.Қоңыратбай өз еңбегінде осындай Жиделі-
Байсынның  төрт  жерде  бар  екендігін  атап  көрсеткен  болатын
14
.
 
Сондықтан  біз  Байсунтау-Термез-
Балқы  аңғарын  “Кіші  Жиделі-Байсын”  деп,  ал  жалпы,  Солтүстік  Ауған-станның  Балх-Бактра 
аймағынан бастап, өзбек жерін, оңтүстік қазақ жерін тұтастай алғанда “Үлкен Жиделі-Байсын” деп 
атайтын  боламыз.  Мұнымыз  эпостың  қалыптасу  ареалы  тұрғысынан  алғанда  да,  тарихи 
қоғамдардың  геог-рафиялық  таралуы  тұрғысынан  да  дұрыс  болып  шығады.  Сондықтан, “Үлкен 
Жиделі-Байсынның”,  яғни  ауған,  өзбек  және  оңтүстік  қазақ  жерінің  4  мың  жылдық  тарихына  да 
үңіле  отырып, “Ман  –  Манас  –  Алп-Манас  –  Алпамыс”  есімі  мен  жырына  қатысты  мәселелердің 
түп-тамырын осы кеңістіктің тарихынан іздегенді жөн көреміз. 

Үлкен Жиделі-Байсынның” энеолит, қола және темір ғасырларындағы, сондай-ақ одан кейінгі 
тарихынан мынадай маңызды кезеңдерді бөліп қарауға болады: 
Бірінші  –  “Кіші  Жиделі-Байсын”  энеолиті  мен  қоласы.  Б.з.д. 3 мыңжылдықтың  екінші 
жартысы – б.з.д. 2 мың-жылдықтың бас кезі. Бұл  дәуірде осы кеңістікте дей-дравид (хараппа), элам 
мәдениеттерімен қабаттасып жатқан дей-түрктік “Жылан-баба мәдениеті” болды. Бірақ ол жөнінде 
ешқандай жазба дерек болмаған, сондықтан да ол жөнінде б.з.д. 2 мыңжылдықтың басынан (немесе 
бірінші  жарты-сының  орта  тұсынан)  бастап  осы  аймаққа  келіп  қоныстана  бастаған  үндіарий 
тайпаларының  кейінгі  ұрпақтарының  мифтік-фольклорлық  мұрасына  ғана  сүйене  отырып,  қисын 
айтуға  тура  келеді.  Үндіарийлардың  кейінгі,  б.з.д. 1 мың-жылдықтағы,  Үндістан  мен  Пакистанды 
қоныстанған  ұрпақ-тары  бүгінгі  “Кіші  Жиделі-Байсын”  жерін  “Бахлика”  десе, “Үлкен  Жиделі-
Байсын”  аймағын  “Илаврита  варша”  деп  атаған.  Міне,  осы,  б.з.д. 3-2  мыңжылдықтарға  қатысты 
деректерден біз “Алпамыс”  жырындағы есімдер мен сөздердің сырын тапқандаймыз. Осы дәуірге 
қатысы бар сөздер – “Қаңғ”, “Таз”, “Тай”, “Даса”, “Яма”, “Ману”, “Пуру”, т.б.  

 
 
Археолог  ғалымдар  б.з.д. 2 мыңжылдықтың  басында  Бактрия  жазығында  ежелгі  шығыс 
мәдениетінің өзіндік келбеті бар жаңа орталығы қалыптаса бастағандығын жазады. Бактра жерінде, 
Гиндукуш  баурайынан  аққан  өзендердің  бойында  жер  өңдеушілердің  бірнеше  ондаған  қонысы 
пайда болғандығын археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесі көрсетіп отыр. Мұндай қоныстар 
шикі кірпіштен салынып, өзінің үздік құрылыс салу техникасымен ерекшеленген еді
15

Бұл – Бактра 
жеріне  үндіарийлардың  келуіне  дейінгі  уақыттың  өркениеті  еді.  Осы  аймақта  металл  өңдеудің 
жергілікті дәстүрі қалыптасты. Этникалық тегі нақтыланбаған осы мәдениеттің тегі Месопотамия, 
Элам  дүниесімен  ұқсас,  солармен  байланысты  еді,  оны  археологиялық  ізденістердің 
қорытындылары  анықтап  отыр: “Отдельные  металлические  изделия,  и  в  первую  очередь  так 
называемые гарпуны, древ-них могил Бактрии перекликаются с находками в эламо-месопотамском 
мире, заставляя думать об их общем западном происхождении
17
”. 
Егер бұл жерде “элам” сөзі аталып 
отырса,  онда  Бактралық  қола  мәдениетінің  дей-түрктік  болу  ықтималдығы  арта  түспекші.  Яғни 
б.з.д. 3 мыңжылдықтың  аяғы  мен  2  мыңжылдықтың  басында  бүгінгі  Жиделі-Байсын  жеріндегі 
арийлық  емес,  дей-түрктік  дамыған  энеолиттік  мәдениет  екендігін,  осы  мәдениеттің  дамыған 
мифологиясы  мен  мифоэпикасы  болғанын  сенімді  түрде  айта  аламыз.  Міне,  біз  б.з.д. 3-2 
мыңжылдықтар  тоғысындағы  Бактра  (Солтүстік  Ауғанстан  мен  Оңтүстік  Өзбекстан)  мәдениетін 
Хараппа және Элам мәдениеттерімен тығыз байланыста болған дей-түрктік отырықшы мәдениет – 

Балық мәде-ниеті” деп жорамал жасаймыз. 
Екінші – “авесталық” заман. Б.з.д. 1 мыңжылдық – б.з. 1-4 ғасырлары. Бұл  кезеңдегі Үлкен 
Жиделі-Байсынның тарихы ирандық деректерден табылады. Осы уақытқа қатысты іліктіргіш сөздер 
– “
Кангха”, “Даха”, “Йима”, “Йама”, “Кави-Кавата”, сондай-ақ Кангюй. 
Үшінші  –  эфталиттер  заманы. 5-6  ғасырлар.  “Алпамыс”  жырындағы  осы  кезеңдерде 
қатысты  сөздерді  тарихи  жазба  құжаттардан  ғана  емес,  мифтік  фольклордан,  этнонимдерден,  т.б. 
табуға болады. 
   
* * * 
 
Түмен ақынның “Маңғыстау – машайықтың басқан жері, қасиет-кереметі тасқан жері, жер жүзін 
желмаямен жеті айналып, “ауғанға” Асан бидің асқан жері” деген шумағын-дағы “Асан бидің асқан 

Ауғаны”  да  қазақ  ауыз  әдебиеті  мен  бұрынғы  ақын-жыраулар  туындыларында  жиі  қолда-нылған 

Ауған  асу”  ұғымының  бір  мысалы  ғана.  Қазақ  осы  “ауған,  ауып  кетуге  болатын”  жерге  нақты 
географиялық атау берген. Ол – Ауғанстан, ал осы елдің “Афганистан” делінуі осы түркілік “ауған” 
сөзіне қатысты ма, әлде жоқ па, ол жағы беймәлім.  
Байсұнтау  –  Гиссар-Алай  тау  жүйесіндегі  тау  жотасы,  ол  Гиссар  жотасының  оңтүстік-батыс 
сілемі  болып  табылады.  Ұзындығы  –  150  км  шамасында,  ал  ең  биік  нүктесі  4424  м-ге  жетеді. 
Картадан  тапқымыз  келсе,  бұл  бүгінгі  өзбек  елінің  Ауғанстанмен  шектескен  қиыр  оңтүстігіндегі 
Сурхандария облысының  жері, жай оқырманға  таныс  “Термез” деген қаласы бар аймақ. Сонымен 
Жиделі  Байсын  –  нақты  Сурхандария  облысының  аймағы  (20,8  мың  км
2
), 
яғни  жан-жағынан 
Көгита” (3139 м),  Байсұнтау  және  Бабатау  (2290  м)  жоталарымен  көмкерілген  оқшау  “Сұрхан 
өзенінің аңғары”, Әмударияның оң жағалық аймағы.  
Осы аймақтың оңтүстігінде Әмудария өзені ағып жатыр. Бергі жақтағы Термезге жетіп, өзеннен 
өтсек, “Хайратун”  деген  ауғанстандық  қалаға  жетуге  болады,  бұл  –  ежелгі  Бактрия  жері,  ал 
географияда – “Бактрия жазығы”. Ұзын-дығы 400 км-ге, ені 140 км-ге жететін осы жазық таулармен 
қоршалған, егер Әмударияны табиғи шекара емес, тек “ортада аққан су” деп есептейтін болсақ, осы 
Бактра жазығы мен Жиделі Байсын жазықтары біртұтас “Үлкен Жиделі Байсынды” құрайды. Міне, 
осы  Бактра  аймағында  бүгінгі  “Ауғанстан”  деген  мемлекеттің  (орталығы  Мазари-Шариф  қаласы 
болып табылатын) Балх облысы (жері – 12,6 мың км
2

халқы – 0,6 млн. адам) орналасқан, ал Мазари-
Шарифке  таяу  жерде  орналасқан  Вазирабад  қалашығының  (7-8  мың  адам)  ескі  атауы  –  “Балх”, 
қазақшаға  бейімдесек  –  “Балық”  немесе  “Балқы”.  Осы  шағын  қаланың  өткені  де  үлкен  тарих-пен 
байланысты.  
Жиделі-Байсын  түрк  халықтары  түсінігінде  ерекше  бір  сипатқа  ие  болған,  тарихи  материал  да 
осы “күдікті” күшейте түскендей. 
1. 
Жиделі-Байсын  2500  жыл  бойына  тұрақты  өркениет-тердің  орталығы  болды.  Оған  дей-түрк 
ескерткіштері  ғана  емес,  одан  кейінгі  Арйошайананың  да,  Бактраның  да,  Греко-Бактраның  да, 

 
 
Кушанның да, Эфталиттердің де қоғамының бас ордасының нақ осы жерде болуы куә. “Эфталит” 
(
эфтал, хейтал, итал) этнонимінің өзі “жиделі” сөзімен біртекті болуы мүмкін. 
2. “
Байсун” және “Сұрхан” топонимдерінен де біз мифтік-эпикалық сипаты бар “әлдебір қуыс, 
бастапқы  тіршілік  кеңістігі”  деген  мағынаны  көргендей  болдық.  Байсынның  географиялық 
(
рельефтік)  сипаты  да  таулармен  қоршалған  аңғарды  көрсетеді.  Осы  жерде  әлдебір  “Темір-қақпа” 
бар.  Расында  да  осы  “байсындық”  аймақтың  тағы  бір  аты  –  “Демир  Капығ”  –  “темір  қақпа”, “екі 
таудың тар шатқа-лындағы темір қақпа арқылы кіруге болатын аймақ” туралы Қытай деректері де, 
орта ғасырлық Еуропа деректері де бар, тіпті Күлтегін жазуындағы осы аттас белгісіз географиялық 
нысанды да  “нақ осы жер”  деп тұспалдайды. Міне, осы “Темір қақпа” бізге  “Ергенеқонның есігі” 
мен  қоңырат  таңбасындағы  “босағаны”  еске  түсіреді,  яғни  аталмыш  образ-дардың  тарихи  сипат 
берілуінде осы “жиделі-байсындық” қақпаның ықпалы болғаны анық. Бір қызығы, “қақпа” ұғымы 

Алпамыс”  жырының  өзінде  де  кездеседі:  Қаражан  мен  хан  Тайшықтың  Гүлбаршын  сұлуға 
таласатын жерінің аты “Дарбанда” делінсе, жырдағы ат жарысы сюжетіндегі тұлпарлардың байрақ-
межесі  тұрған  жер  де  “Дербент”  деп  аталады,  Бұл  екеуі  де  парсы  тілінде  “қақпа”, “күзет  орны” 
дегенге  сай  келеді
18
.
 
Кангюй  мемлекетінің  бір  пұшпағы  осы  Жиделі-Байсында  жатыр.  Қытайлық 
дерек  “Шофанбэйгэй” (Кангюй  туралы  әңгімелеу)
19
 
өзбекстандық  Қашқадария  мен  Сурхандария 
облыстарының ауқымына кіретін “Темір Қақпа” – “Жиделі Байсын” аймағы туралы мынадай дерек 
береді; “Государство  Ши  иные  называют  Гйеша  или  Гие-шуанна,  находится  на  юг  от  реки 
Дулюшидей (Это) преж-де земля города Сусйе кангюйского малого князя. Имеет железные ворота, 
горы слева и справа обрывисты, камень цветом походит на железо”... Яғни Жиделі-Байсын жері сол 
заманда Кангюй елінің бес аймағының бірі Сусйенің қарамағында болған аумақ екен, кангюйлер – 
түрктер, олай болса б.з.д. 2 ғасырдағы Жиделі Байсынның тұрғындары түрктер болғандығында да 
күмән жоқ.  
3. “
Жиделі-Байсын” деген атаудың өзі ортаазиялық түрк эпосында “киелі координат” сипатына 
ие  болып  тұр.  “Ал-памыс”  жырында  кездесетін  “Қарақан  тау” (Қара-Қаңғ)  топонимі  де  алдында 
айтылып  өткен  мағыналарға  сәйкес  келеді  және  ең  алдымен  осы  Жиделі-Байсынға  қатысты 
эпикалық топоним болған деп шамалауға болады. 
4. 
Жиделі-Байсынның  өзінің  және  оның  оңтүстігіндегі  аумақтардың  орта  ғасырлық  атауы  – 

Ауғанстан”. “Ауған” сөзі  – этноним емес, тарихи атаудың саяси атауға айналу  тұрпаты, өйткені, 
бүгінгі  Ауғанстан  жерінде  “ауған”  деп  аталған  этнос  жоқ.  Пуштундар,  дари-тәжіктер,  өзбектер, 
хазарейлер, чаар-аймақтар, т.б. халықтар Ауғанстанда бар, ал “ауғандар” жоқ, бұрын да болмаған. 
Біз “ауған” (авган, афган) сөзінің мағынасын түрк тілі арқылы түсіндіре аламыз. “Авган” сөзі “ав” 
және “канг” деген екі дей-түрк сөзінен тұрады. “Канг” мағынасын алдыңғы әңгімелерден білеміз, ал 

ав”  сөзін  де  “қуыс”, “абақ”, “оқшау  кеңістік”, “құрсақ” > “ана”, “отбасы”, “үй” > “бастапқы”, 

алғашқы”  деген  мағыналық  тізбек  арқылы  түсіндіруге  болады.  Яғни  “Авган” > “Абак-Канг” > 

Аба-канг”  –  “бастапқы  тудырушы  кеңістік”, “жер-ана  құрсағы”  дегенді  білдіреді.  Бұл  алдында 
айтылған Өтүкен, Ергенеқон деген сөздердің мағынасына сәйкес келеді, яғни бұлар типологиялық 
тұрғыдан да, сөздік тұр-ғыдан да бірдей, туыс сөздер болып саналады. Міне, Жиделі-Байсын немесе 
Термез-Сурхан аймағы “әлдебір тылсым Ауған кеңістігінің кірер тұсы – қақпасы” рөлін атқарады. 
Кейінгі  орта  ғасырдың  түрктері  осындай  түсініктерді  білген,  оны  “Тескентау”  топонимі  арқылы 
түсіндіруге болады. 
5. 
Тескентау  –  қазақ-ноғайлы  заманының  эпикалық  дәстүрінен  белгілі  “қарабайыр”  топоним. 
Аты айтып тұрған-дай айқын мағыналы – “тескен тау” (тесілген тау, таудың тесілген жері, бір жері 
тесілген, тесігі бар тау). Қазақ танымы осы топонимге ешқандай түсінік бермесе де атай береді. Оны 
жай ғана атап қана қоймай, не себепті екендігі белгісіз “Тескентау” деп бүгінгі Ауған жеріне қарай 
меңзейді. “Тес-кентау асып кетті” – міне, қазақ фольклорлық дәстүріндегі тұрақты тіркес осындай. 
Батыс  Қазақстанның  19-ғасырдағы  ақын-жырауларының  өлең  жолдарына  үңілсек,  ноғайлы 
заманының батырларының Тескентау асқанын көреміз
20

Ең алдымен осы әрекет Асан-қайғыға қатысты айтылады. Яғни қазақтың “Жерұйығын” да түйсік 
еріксіз  түрде  осы  жақтан  іздетеді.  Міне,  аңыз-жырлар  мен  толғауларда  оқтын-оқтын  кездесіп 
отыратын “тескентау асулардан” ұғуға болатыны – кейінгі орта ғасыр түрктерінің (қазақтарының) 
абстрактілік  кеңістік  танымындағы  осы  Ауған-Тескентау  жерінің  “әлдебір  шекара”, “белес” > 

басқа  дүниеге  өтер  тұс”  деген  мағыналарға  ие  болғандығы, “әлдебір  уақыт  пен  кеңістік  белесі” 
идеясы.  Және  ол  нақтылы  аумақ  –  Ауғанстан  жеріне  ғана  қатысты  болып  аталады.  Неліктен?  Не 

 
 
себепті  қазақ  басқа  жер,  батыс,  шығыс,  солтүстік  тарап,  шартарап  құрып  қалғандай  қайта-қайта 

ауған  шекарасына”  осындай  белестік  сипат  берген?  Соңғы  1500  жылғы  “бүгінгі  түрк  дәуіріне” 
қатысты  белгілі  тарихи  деректер  осы  аймақтардың  түрк  баласы  үшін  айтарлықтай  маңызды 
болмағандығын  көрсетеді.  Сондықтан  осындай  “Ауғанстан  –  Тескентау”  тылсым  бағдарының 
таңдап алынуының себебі Ауғанстанның ежелгі, берісі – кушандардан, әрісі – дравид-дей-түрктерге 
дейінгі болмысына кететін сияқты. Бүгінгі түрк осы сабақтастықты ғылыми, тарихи деңгейде түсіне 
алмаса да, шартты рефлекторлық, интуитивтік деңгейде, түйсік дең-гейінде сезіне алған сияқты.  
6. “
Байсын” (Байсун) сөзіндегі “Бай” компоненті “Банг” > “Бай” немесе “Банг” > “Бан” > “Бал” 
болып өзгеру мүм-кіндігі – қарастыруға тұрарлық жәйт. Сонда “Байсун” сөзінің өзі “Бал-Сунг”, “с-
х” ауысымына (үндіиран, түрк тілде-ріндегі) сәйкес “Бал-Хунг” болуы (Балык-Қоңғ > Балқ-Қоңғ > 
Бал-Қоңғ) әбден мүмкін және қисынсыз да емес, өйткені, біз “канг”, “кунг” мәселесін осы жердегі 

Сурхан” (Кур-канг), “Ауған” (Аб-канг) топонимдері мен осы жерге эпикалық тұрғыдан байланысы 
бар әлгі “қоңырат” этнонимі арқылы да қарастырып өткен болатынбыз. Яғни осы ай-мақтың ежелгі 
атауы – Бал-Кунг – “Бал-Канг” (Балқан) атауының фонетикалық нұсқасы болуы әдбен мүмкін, оның 
үстіне біз көршілес түрікпен жеріндегі Балқан атауларының бар екендігін білеміз ғой. 
 
 
Пуруравас – Пуру – Байбөрі 
 
 
Үнді  халқының  атақты  эпостары  –  “Рамаяна”  мен  “Ма-ться  Пуранада”  бағзы  бір  заманда  бір-
бірімен  жауласқан  екі  тектің,  әулеттің  (династияның)  болғаны  жырланады.  Бірінші  әулет  –  “Ай 
әулеті” (династиясы),  екіншісі  –  “Күн  әулеті”  деп  аталыпты.  Міне,  осылардың  ішіндегі  “Ай  әуле-
тінің” негізін қалаушы, яғни осы әулеттің бірінші патшасы – Пуруравас Айла деген кісі екен. Осы 
кісіге  байланысты  мынадай  миф-тік-эпостық-шежірелік  қисындар  бар,  олардың  қорытындысы 
өзіміздің “Алпамысымызға” да қатысты болып шығу мүмкін-дігін ескере отырып, тізбелеп көрелік: 
 
Пуруравас  Айла  –  эпос  дерегі  бойынша,  тегі  жағынан  үнділік  емес.  Ол  Бахлика  (“Рамаяна” 
эпосында) немесе Илаврита варша (“Маться Пурана” эпосында) деген елден жер ауып келген, яғни 
эмигрант патшаның баласы ретінде көрсетіледі. Бахлика дегеніміз, тар ауқымда – Бактра-Балх, яғни 
Кіші Жиделі-Байсын аймағы, кең ауқымда – бүкіл Орта Азия, яғни Үлкен Жиделі-Байсын. Илаврита 
варшаның  Орта  Азия  екендігін  айтып  өттік.  Олай  болса  Пуруравас  Айланың  тегі  де  “жиделі-
байсындық” болып шығады. 
 

Жиделі-Байсын жерінде 
Қоңырат деген елінде 
Байбөрі деген бай болыпты...” 
 
 
деген  шумақтағы  “Жиделі-Байсын  еліндегі  Байбөріміз”  осы  Пуруравас  Айла  емес  пе  екен?  Оның 
есіміндегі “пуру” компонентінің үнділік эпоста жеке этноним (ру аты) ретінде аталуына қарағанда 

пуру”  сөзінің  тым  көне,  тіпті  үндіарий  тілінен  де  бұрынғы  тілдегі  сөз  емес  пе  екен  деген  ой 
келеді
21

Оның үстіне Пуруравас Айланың отаны ретінде Жиделі-Байсын (Илаврита варша, Бахлика) 
аталып отыр емес пе. 
 
Индуистік  мифология  мен  эпосында  осы  Пуруравас  Ай-ланың  шешесі  ретінде  “Ила”  есімі 
аталады. Сонымен бірге осы Ила – топан судан кейінгі бірінші адамзат – Манудың әйелі, яғни бүкіл 
адамзаттың  түпкі  анасы.  Бұл  жерде  “Орта  Азиядан  келген  эмигрант  патша,  Пуруравас  Айланың 
әкесі” болған кісінің нақ осы Ману болып шығуы да мүмкін, өйткені, шешесі Ила болып шыққанда, 
неліктен  әкесі  Ману  болып  шықпасқа?  Егер  Алпамыстың  бастапқы  есімін  “Ман”  деп 
отырғанымызда,  Пуруравас  немесе  Пуру  –  Бөрі,  яғни  Бай-Бөрі,  Ила  –  Аналық,  яғни  “Ана-Ілік” 
(“
ілік”, “елек”, “үлек” сияқты сөздердің дей-түрктік мифтік танымда әйелге, ылғалға, жыланға және 
малға  қатысты  екендігін  басқа  бір  еңбегімізде  дәлелдедік).  Үнді  эпосындағы  Ману  мен 
Пуруавастың  арасы  (тұспал  бойынша) “әкесі  мен  баласы”  моделінде,  ал  қазақ  жырында  Алпамыс 
пен  Байбөрінің  арасы  керісінше  “баласы  мен  әкесі”  моделінде  болып  шығуы  мифтік  шежіре 
дәстүрінде  кеңінен  таралған  жәйт,  сондықтан  мұндай  қайшылыққа  мән  бермей-ақ  “Ману  –  Ила  – 
Пуру(равас)”  үштігі  мен  “Алпамыс  –  (ана)Ілік  –  (бай)Бөрі”  үштігін  сәйкестігін  алға  тартқымыз 
келеді. 
 
Пуруравастан пуру тайпасы тарайды, Пуру тайпасының көсемдері он тайпа одағын басқарады. 
Бұл  – кейінгі батыс түрктік дәстүрге тән болған “он сандық” (он сан ноғай, он оғыр, он оқ будун, 
т.б.)  бөліну  дәстүрін  еске  түсіреді,  ал  “Ригведада”  бұл  рудың  адамдарының  “сөздері  бұрыс  айты-

 
 
латын тілде” сөйлейтіндігі айтылады, ведалық ғұрыпқа сай құрбандық шалғанда “көргенсіз сөздер 
айтады”  делінеді.  Зерттеушілер  осындай  “бұзып  сөйлеу”  мен  үнділік  веда  дінін  сыйламау  сияқты 
деректерге  қарап  Пуруравасты,  пуру  тайпасын  үндіарийлық  тілге  туыс  болғанымен  елеулі  айыр-
машылығымен дамыған ирандық (арийлық) тілді орта-азиялық, ауғанстандық жұрттың өкілі болар 
деп жорамал-дайды, біз болсақ, өз кезегімізде, олардың дей-түрктік тілде сөйлеу мүмкіндігін жоққа 
шығармаймыз. 
 
Пуруравас пен Баба-түкті-шашты әзіз ұқсастығы

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал