Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет4/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

  “
Алпамыс” жырының негізгі жасампаздық көрсеткіштері
 
 
Қазақтағы “Алпамыс”  жырының оқиғасынан, жер-су, адам, ру атауларынан, жыр жолдарындағы 
кейбір  деталь-дерден  көптеген  ашық  және  жасырылған  ақпаратты  табуға  болады.  Анық  ақпарат 
жырды  оқып  отырғанда-ақ  белгілі  болады.  Жиделі-Байсын  жерінде,  Қоңырат  деген  елінде  болған 
оқиғадағы  адам  аттары,  жер-су  атаулары,  ру  атаулары  бізге  жырдың  беткі  қабатын  көрсетеді.  Ал 
жасырулы  ақпарат  –  жыр  жолдарындағы  жеке  сөздердің  этимологиясын  дұрыс  анықтап,  олардың 
тарихи  және  мифтік  болмысын  дұрыс  тани  білуге  байланысты.  Бұл  әрекет  бізге  жырдың  көрін-
бейтін, жасырулы жатқан бірнеше қабатының бар екендігін көрсетеді, және осы қабаттар аумақтық 
жағынан  да,  уақыты  жағынан  да,  этникалық  ортасы  жағынан  да  алуан  түрлі,  ауқымды  болып 
шығады. 
Біз  қоңыраттық  қабаттан  басқа, 7-15  ғасырлардағы  оң-түстік  қазақ  жері  мен  көршілес  өзбек, 
солтүстік  ауған  жерін  қамтитын  қаңғар-оғыз-қыпшақ  (ажыратылмаған)  қабатын,  оның  алдындағы 
эфталиттік,  одан  бұрынғы  кангюйлік  (қаңғарлық),  дайлық  (дасалық,  таздық)  қабаттардың  бар 
екендігін  көреміз.  Сондай-ақ  жыр  оқиғасына  әр  берген  –  ноғайлылық  (маңғыстаулық  -

түрікпендік”) есімдердің жеке қабатын да табуға болады. 
Жырдың  көрсеткіштері  ретінде  біз  мифтік  сюжеттік  қаңқаны,  оның  үстіне  қапталған  тарихи-
уақыттық  қабатты  және  сол  қабаттардың  бір  жырда  ұштасуына  мүмкіндік  берген  географиялық 
шығармашылық базаны айта аламыз. Бұл  тізімді одан әрі ұлғайта беруге болады, дегенмен әзірге 
осы аталған үшеуіне тоқталуды жөн көрдік. 
 
  
Сюжеттік қаңқа 
 

Алпамыс”  жырының  сюжеті  мынадай:  Төрт  түлікке  бай  болса  да  бір  перзентке  зар  болған 
отбасылық  қосақ,  олардың  бала  сұрап,  оған  ие  болуы  жолындағы  іс-әрекеттері,  қаhарманның 
дүниеге келуі, оның қалыңдық іздеуі, жау қолында кеткен малды қайтармақ оймен жорыққа шығуы, 
жау  қолында  тұтқын  болуы,  одан  босап  шығып  еліне  келуі,  ата-анасын,  отбасын  құлдықтан 
құтқаруы. Бары осы. “Алпамыс”  жырының ұлттық (қазақ, өзбек, қарақалпақ, башқұрт, алтай, т.б.) 
нұсқаларының барлығында дерлік дәл осындай болмаса да осыған ұқсас сюжеттік қаңқа сақталған. 
Мысал  ретінде,  қазақ,  өзбек,  қарақалпақ  халықтарындағы  жырдың  қоңыраттық  нұсқасынан 
барынша алшақта жатқан алтайлық “Алып-Манаш” жырының сюжетіне үңілейікші: “Алып-Манаш 
Қырғыз ханның қызына үйлендіріледі, бірақ ол өзінің әйелін сүймейді. Сондықтан да Алып-Манаш 
Ақ-қаанның  қызы  Ерке-Қарақшы  сұлуды  іздеп  кетеді.  Тұтқынға  түсіп  қалады,  өкіл  ағасы  Алып-
Манаштың кейпіне кіріп елге қайтады. Алып-Манашты тұтқыннан мінген аты құт-қарады, сосын ол 
үйіне тазша кейпіне түсіп келеді”
5

Кейбір іс-әрекеттің себебі қоңыраттық нұсқадан өзгеше болып 
шыққанымен, негізгі сюжеттің шын мәнінде еш айырмасы жоқ. Яғни, Қырғыз хан – Байсары, оның 
қызы  Күмүжек  ару  –  Гүлбаршын,  Ақ-қаан  –  Тайшық,  оның  қызы  Ерке-Қарақшы  –  Қаракөзайым. 
Алтайлық  нұсқа  мен  қоңыраттық  нұсқаның  мәтіндері  мен  есімдерінің  бөлектігіне  қарамастан,  біз 
батырдың екі әйел алуы, тұтқын болуы, атының көмегі-мен босап шығуы, үйіне тазша кейпіне түсіп 
оралуы сияқты негізгі сюжеттің абсолютті ұқсас екендігін айта аламыз. 

 
 
Міне,  осы  ұқсастықты  ескере  отырып,  В.М.Жирмунский  кезінде  ортаазиялық  “Алпамыс” 
жырының  түп-негізін  алтай-лық  батырлық  ертегіден  шығарған  болатын,  бұл  пікірі  қазақ 
зерттеушілерінің  сынына  ұшырады,  бірақ  сынауын  сына-ғанымен,  оның  орнын  баса  алатын  жаңа 
қисындарды келтіре алмаған еді. Ең бастысы – сюжеттік қаңқаның бірлігі, бірақ алтайлық батырлық 
ертегінің  мәтініндегі  мифтік  сипат  пен  детальдердің  көптігіне  қарап  оны  көне  нұсқа  деуге  де 
болмайды, өйткені, сырт көзге ешқандай мифтік сипаты жоқ дүние әлгіндей мифтік өрнегі басым 
дүниеден көнелеу болып шығуы мүмкін. Біздің пайымдауымызша да осындай парадокс орын алған, 
яғни ортаазиялық нұсқа алтайлық нұс-қадан да бұрынырақ шыққан.  
 
Тарихи-уақыттық қабат
 
 
Жырдың  сюжеті  –  мифтік-эпикалық  сипатқа  ие.  Дүние-нің  молдығына  (байлыққа)  қарамастан 
үйлесімнің  (бала-сыздыққа  байланысты)  болмауы,  ерекше  рәсімдік  жолмен  дүниеге  келген 
қаhарманның  қалыңдық  іздеуі,  жорыққа  кетіп  тұтқын  болуы,  еліне  қайтып  оралуы  сияқты 
оқиғалардың  қарапайым  сюжеті  кем  дегенде  үш  мифтік  деңгейдегі  әрекеттерге  негізделген: 
Біріншісі – аспандық-күнтізбелік мифология, яғни қаhарманның аспандық (Құс жолы, күнтізбелік-
зодиактық) сапары. Екіншісі – күнтекті қаhар-манның о дүниеге, ата-баба еліне сапары туралы миф. 
Үшін-шісі – осы екі мифтің эпостық баяндауда мифтік сипатынан айырылып, тұтастанып кетуі. Осы 
сюжеттік  қаңқа  адам  есімдерімен,  жер-су  аттарымен,  басқа  да  детальдермен  толығып,  тарихи 
фабулаға ие болған.  

Алпамыс”  жырының  сюжеттік  қаңқасы  тұрақты  болып  қала  берген  де,  әр  ортада  оның 
ономастикалық (адам есімдері, жер-су аттары) кешені,  фабула, т.б. өзгеріске түсіп отырған. Қазақ 
нұсқасынан  біз  ең  алдымен  қоңыраттармен  байла-ныстырылған  тарихи  қабатты  көреміз,  яғни 
бастапқы мифтік сюжет қаңқасы қоңыраттармен байланыстырылған ква-зитарихи реңке ие болған. 
Бірақ осы квазитарихи сюжеттің өзі осымен шектеліп қалмайды. Өйткені, оның да өзіндік бірнеше 
тарихи-уақыттық қабаты бар. 
Бірінші  қабат  –  ежелгі.  Жырдағы  адам  есімдері  (Алпамыс,  Тайша,  Тайшық,  Тортай,  Құлтай, 
Ұлтан,  Байсары,  Байбөрі,  т.б.),  жер-су  аттары  (Қарақан  тау,  Тасқала),  басқа  да  сөздерді  (Мыстан, 
тазша)  мифтік-лингвистикалық  тұрғыдан  талдау  ежелгі,  ең  бері  дегенде  б.з. 5-6  ғасырларымен 
шектеліп,  тереңірек  түскенде  б.з.д. 3-2  мыңжылдықтарға  дейін  кететін  қабаттың  бар  екендігін 
анықтауға болады. 
Екінші қабат – эфталиттік қабат. Б.з. 5–7 ғасырлары. Сюжеттік қаңқаға тарихи сипат беріліп, осы 
сюжетке  қатыстырылатын  есімдер  мен  сюжет  оқиғасы  болған  ортаның  кейбір  ұқсастықтарына 
(
Алаша хан – Алпамыс, Жеті пір – Абдулла, Абдул – эфталит, Сыр, Кейқуат, т.б.) салыстыра келе 
нақ осындай қабаттың бар екендігін көруге болады. 
Үшінші  қабат  –  қаңғар-оғыз-қыпшақ  қабаты. 8–14  ға-сырлар. “Алып-Манаш”  сөзінің 

Алпамысқа”  өзгеру  эволю-циясы, “Гүлбаршын”  есіміне  байланысты  тарихи  деректер 
(
Баршынкент,  Қызқала), “Шеңгел”  сөзін  “қаңлы”  сияқты  этнонимдермен  салыстыру  нақ  осындай 
тарихи-уақыттық қабаттың болғандығына бағдар бере алады. 
Төртінші  қабат  –  қоңыраттық. 13–17  ғасырлар.  Бұл  қоңыраттардың  Оңтүстік  Қазақстан  мен 
Жиделі-Байсынға  келіп,  жергілікті  аңыздық,  тарихи,  мифтік  кешенді,  оның  ішінде  Алпамысқа 
қатысты көне материалдары игеріп, өз этникалық-шежірелік болмысына кіріктіру дәуірінен бастап 

қоңыраттық” нұсқаны жасауға дейінгі аралықты қамтиды. Бұл  – жырдың жолдарында ашық түрде 
көрініс тапқан. 
Бесінші  қабат  –  ноғайлылық  (маңғыстаулық  –  “түрік-пендік”).  Бұл  16–17  ғасырлардың 
тоғысында  не  сәл  кейі-нірек  “Алпамыс”  жырының  қоңыраттық  нұсқасының  жасалуы  барысында 
жырдың  сюжетіне  кіріктірілген  ноғай-лылық  жырдың  бір  бөлігі.  Яғни  жыр  жасаушы  өз  жырына 
бөгде,  өз  заманында  көпшілікке  танымал  болған  жаңа  дүниелер  –  “ноғайлы”  жырларының  бір 
бөлігін енгізіп жіберген, бұған “Қараман – бас кейіпкердің досы (немесе жауы)”, “Қарлығаш – бас 
кейіпкердің  қарындасы”  сияқты  орнықты  модельдерді, “Көкелан”  сияқты  этнонимдік  негізі  бар 
есімдерді  жатқызуға  болады.  Аты  “ноғайлық”  болғанымен  осы  модельдік  есімдердің  қалыптасу 
ортасы – 14 ғасырдағы Маңғыстау болып табылады, жырда бұл “түрікпендік” реңкке ие болған. 
Алтыншы  қабат  –  қазақтық-қоңыраттық. 17–19  ғасырлар.  Жырдағы  “қалмақ”  этнонимінің, 

қазақ”, “орта жүз”, “ар-ғын”, “шекті”, “алатау” сияқты және т.б. сөздердің пайда болуы осы кезеңге 

 
 
жатады. Міне, қысқаша айтқанда, жыр-дың тарихи-уақыттық қабаты осындай. Алтайлық нұсқа мен 
қоңыраттық  нұсқаның  қосылуы  –  эфталиттік  қабаттан  басталады;  эфталиттер  ортасында 
квазитарихи  жырға  айнал-ған  “Алып-Манаш”  жыры  7–8  ғасырларда  екі  аумақтық  (алтайлық, 
ортаазиялық) тармаққа бөлінген, екі тармақтың осыдан кейінгі тарихы дербес дамып, қалыптасқан. 
 
 
 
Географиялық шығармашылық база
 
 
Жырдың тарихи-уақыттық қабатын анықтау барысында оның қалыптасу ареалы да анық көріне 
бастайды.  Кең  көлем-де  алғанда  “Алпамыс”  жырының  қалыптасуының  бастапқы  ареалы  ретінде 
Сыр бойынан, Қаратау-Түркістан өңірінен бастап бүгінгі өзбек-ауған шекарасымен бөлініп жатқан 
Балқы-Жиделі-Байсын жеріне дейінгі аумақты алуға болады. Ал кейінгі (7–8 ғасырлардан кейінгі) 
ареал ретінде осы аумақ-ты атай отырып, тар шеңбердегі үш ареалды көрсете аламыз: 
Бірінші  және  екінші  –  Оңтүстік  Қазақстан  және  Балқы,  Жиделі-Байсын.  Бұларды  бір  үлкен 
ареалдың  екі  пұшпағы  ретінде  қабылдауға  да  болады.  Үшінші  –  Алтай.  Шығар-машылық  базаны 
анықтау барысында сол территориялардың нақтылы тарихы да қарастырылып, сол жердегі тарихи 
қоғамдардың жыр ғаламына тигізген әсері де анықталады. 
Басты  нысан  –  Жиделі-Байсын.  Оның  нақтылы  түп-нұсқасы  бар,  ол  –  бүгінгі  өзбек  жеріндегі 
Сурхандария-Термез  аймағы.  Бірақ  жырдағы  Жиделі-Байсынның  нақтылы  Жиделі-Байсынның 
географиясынан  айырмашылығы  бар,  шын  жертараптан  гөрі  әлдебір  мифтік-идеалдық  кеңістік 
сипаты  басым.  Соған  қарағанда,  жыр  жасаушы  адам  “Алпа-мыс”  жырының  оқиғасы  өтетін 

географиялық нысан” ретінде Жиделі-Байсынды алғанымен, өзі сол аймақта тұрмаған адам сияқты, 
яғни  “қоңыраттық”  нұсқаның  алғашқы  авторы  Жиделі-Байсында  емес,  қоңыраттар  мекен-деген 
Орта Азия, Оңтүстік Қазақстан ареалының кез келген жерінде өмір сүруі әбден мүмкін. Ол тек 13-16 
ғасырлардағы қазақстандық-ортаазиялық  қоңыраттардың фольклоры мен шежіресінде қалыптасып 
үлгерген (нақтылы Байсын-Термез өңірімен байланысты) жаңа түсініктерді жырға негіз етіп алған 
сияқты.  Ал  жырдың  “нақты  географиясы”  Оңтүстік  Қазақстанға  тән,  Баба-түкті-шашты  Әзіз  де, 
Шеңгел  әулие  де,  Әзірет  сұлтан  мен  Арыстан-Бап,  Қаратау,  Баба-ата,  Бадам  (Бадамша)  сияқты 
атаулар да Қаратау-Түркістан аймағындағы нақтылы географиялық нысандар болып табылады.  
Жырдағы  қоңырат  қоғамы  –  тарихи  қоңырат  қоғамына  сәйкес  келмейді.  Ал  Ордабай  есімі  – 
мифтік қоғамды меңзейді. Орда – мемлекет, “әлдебір жер ортасында, ортаңғы дүниеде” орналасқан 

өз” қоғамы. Оның отыз ұлы да шежі-релік дәлдікті емес, әлдебір қоғамдық тұтастықтың символы 
болып  табылады.  Үш  ағайынды  –  Байбөрі,  Құлтай,  Шыныбай  –  эпостық  қоғамның  үш  аумақтық, 
әлеуметтік бөлінісінен хабардар етеді. 
Жырдағы  есімдер  сырттай  қарағанда  тарихи  болып  көрінетініне  қарамастан,  олар  тарихи 
тұлғалар емес, яғни көп ғасырлық, тіпті мыңжылдықтық ақпаратты бойына жасырып тұр. Мысалы, 
Тортай есімі біздің есімізге – Турды, Байбөрі – Йима мен Пуруды, Алпамыс – Манды, Гүлбар-шын 
– 
Мануды,  Тайшық  пен  Тайша  –  ежелгі  “тай”  этнонимі  мен  мифтік  бейнесін  еске  түсіреді.  Басқа 
мысалдар да бар. 
АЛПАМЫСТЫҢ ӨЗІ ТУРАЛЫ
 
 

Алпамыс” есімі Алпамыш, Алпамша, Алпамыша, Алпамса, Алып-Манаш, Алып-Манас, Манас, 
Манаш,  Манашы  түрінде  де  айтыла  береді.  Сондықтан  осы  есімді  еренге  байланысты  жырдың  – 
мифтік және қаhармандық эпостың пайда болуын анықтаумен қатар, жеке, өз алдына дербес мифтік 
кейіпкер  ретінде  Манас  немесе  Алып-Манас  есімінің  пайда  болуы  тарихына  да  үңілгеніміз  жөн. 
Өйткені, есім, мифтік бейне сол есімді бейнеге байланысты эпос пайда болғанға дейін де өз алдына, 
жекелей  де, басқа мифтер  мен эпостарда да өмір сүре алады. Біз қазақ  Алпамысының  тек  жырын 
ғана  емес,  осы  бейненің  төңірегінде  қалыптасқан  эпостық  ғаламды  қарастырып  отырғандықтан, 
аталмыш мәселелерге де тоқтал-ғанды жөн санаймыз. 
Алпамыс – Алып-Манас – Манас есімі тарихтың терең тұңғиығына кетеді. Бірақ нақты, бүгінгі 
түрк халықтары арасында жалғасын тапқан “Алпамыс”  эпосы б.з. 6-7 ғасыр-ларында қалыптасқан. 
Жекелеген  тұстарының  сюжеттік  желілері  әр  заманда,  тіпті  б.з.  дейінгі  мыңжылдықтарда  да 
қалыптасуы  мүмкін,  бұған  кейбір  жекелеген  мәтіндерді,  сөздерді,  сюжет  желілерін  қарастырып, 
саралау барысында көз жеткізуге болады. 

 
 
Сонымен, 6-7 ғасырларда, көне материалдардың базасында жаңа эпос – “Алып-Манас”  дүниеге 
келді.  Сол  заманғы  Қазақ  Даласы,  Алтай,  Орта  Азия  кеңістігіндегі  этникалық,  тілдік-диалектілік, 
рулық-тайпалық  ала-құлалықтар  дәуірінде  осы  есімді  мифоэпиканың  бірнеше  сақталу  ортасы 
қалып-тасты,  өйткені,  жыр  жалпы  түрктік  тілдік,  мәдени-ақпа-раттық  кеңістікте  таралуы  тез 
болғанымен,  сақталу  мүм-кіндігі,  саяси,  этникалық,  мәдени  ала-құлалықтың  салда-рынан  әртүрлі 
болып  шықты.  Бір  ортада  ол  сақталып,  тіпті  көне  этностың  орнын  жаңа  этностар  алмастырып 
жатқанына  қарамастан,  жергілікті,  орнықты  фольклорлық  мұра  ретінде  келесі  ұрпақтарға  жету 
мүмкіндігіне  ие  болса,  бір  ортада  ол  мүлде  естен  шығарылды.  Біз  шартты  түрде, “Алып-Манас”  
эпосының 6-7 ғасырлардан кейінгі сақталу ареалдарын көрсете аламыз. 
Біріншісі – Оңтүстік Қазақстан мен Өзбекстан ареалы. Мұның өзінен екі ішкі ареалды – Қаратау-
Қазығұрт өңірі мен Жиделі-Байсынды атап көрсетуге болады. 
Екіншісі  –  Маңғыстау  ареалы.  Осы  ареал,  ең  алдымен,  Қазығұрт-Қаратау  өңірімен  сабақтасып 
жатыр. Яғни 9-11 ғасырлардағы әуелі қаңғар-печенегтердің, олардың артынан ілескен оғыздардың 
батысқа  жылжу  кезеңінде  бір  бөлігінің  Маңғыстау  мен  Үстіртте  орнығып,  салыстырмалы  түрде 
томаға-тұйық, оқшау тұрмысының қалыптастыруына байла-нысты болды. 
Үшіншісі – Алтайлық ареал. 6-7 ғасырларда Алтай-Тарбағатай жаққа ығысқан, немесе сол жақта 
оқшауланып қалған эфталиттердің шағын тобы осы эпосты Алтайға дейін жеткізіп, бүгінгі алтайлық 
түрктердің  фольклорында  “Алып-Манаш”  деген  атпен  сақталып,  бүгінгі  уақытқа  дейін  жетуіне 
мүмкіндік берді. Алтай да, таулы, орманды-далалы аймақ болғандықтан, Маңғыстау түбегі сияқты, 
салыстырмалы түрде оқшау, өзінің тұрмыс-тіршілігін ұзақ уақыт бойына томаға-тұйық күйде сақтай 
алатын  кеңістік  еді.  Сондықтан  “Алып-Манаш”  эпосын  нақ  осы  алтайлық  аздаған  этностардың 
сақтап  қалуын  кездейсоқ  емес  деп  есептейміз.  Бүгінгі  қыр-ғыздар,  өздерінің  Саян-Енисей 
аймағынан  бүгінгі  аумағына  аудару  барысында  Аспантауларға  (Тянь-Шаньға)  Алпамыстың 
алтайлық нұсқаларын ала келіп, оны 17-18 ғасырларда осы аймақтардағы жергілікті “Манастар” мен 

Алпамыстарға”  араластырып,  нәтижесінде  бір  ғана  есім  –  Манастың  төңі-регіне 
шоғырландырылған  “Манас”  гипер-циклін  қалып-тастырды.  Оның  ішіне  қазақтық-ноғайлылық-
маңғыстаулық “Манашы батыр” да кірігіп кеткен. Бұл  енді – басқа тарих, сондықтан оған тоқталып 
жатпаймыз. 
 
Ман-Манас
 
 

Алпамыс”  сөзінің  этимологиясына,  өзгеру  жолдарына  қатысты  түрлі  пікірлер  бар.  Осы  есім 
төңірегіндегі тұспалдар мен қисындарға Т. Қоңыратбай шолу жасағандықтан
6
 
тоқталып жатпай, өз 
қисындарымызға бірден көшкенді жөн көреміз. “Алпамыс”  сөзінің бастапқы нұсқасы – Алп-Манас. 
Бұл  сөз “Алп-Маныс” > “Алп-Мамыс” болып өзгереді. Оғыздар, сірә, “Алп-мамыc” сөзінің “Алп-
бамыс” болып айтыла бастаған тұсында, осы есімді “алп” сөзінсіз  “Бамыс” “Бамсы” (“ыс” > “сы” 
буындық палиндромы) түрінде пайдалана бастаған сыңайлы. Ал 11-12 ғасырлардағы қыпшақ тілді 
ортада осы есімнің “Алп-мамыс” нұсқасын, қатарлас тұрған “пм” дыбыстарын тұтастандырып бір 
ғана  “п”  (б)  дыбысына  айналдырып  алған  соң  “Алпамыс”, “Алпамыш”, “Алпамса”, “Алпамша” 
түрінде қолдана бастаған. 13-14 ғасырларда тілдік тұрғыдан алғанда қыпшақтанған қоңыраттар нақ 
осы нұсқалы есімдерді қабылдап, жырдың кейіпкерін де осылайша атады. Кейбір фольклоршылар 
мен  тіл  маман-дары  осындай  өзгерулерге  қарсы  да  шығады,  өйткені,  осындай  тізбектерден 

фонетикалық  жүйелілік  байқала  бермейді”  дегенді  алға  тартады.  Тіл  әліпби  сияқты  “А”-дан 
басталып, “Я”-дан  аяқталатын  қатаң  орны  бар  тізбек  емес,  бір  сызықтың  бойымен,  рет-ретімен 
дамып, өзгеріп отыратын фонетикалық жүйелілік бір халықтың тілі бірнеше ғасыр, тіпті мыңдаған 
жыл  бойына  тұрақты  дамығанда  ғана  мүмкін  бола  алады,  ал  біз  түрк  тілінің  соңғы  1500  жылда 
дамуын жалпы алғанда ғана көрсеткенімізбен, нақты аумақтағы, нақты уақыттағы түрк тілінің жай-
күйінің қандай болғанын айта алмаймыз, өйткені, бір аумақтағы этнос көп жағдайда 1-2 ғасыр ғана 
тұрақты өмір сүреді, содан  кейін оның орнын  басқа  тілді этнос  басады,  бірер ғасырдан соң басқа 
этнос алмастырады. 6 ғасырдан бастап 15 ғасырға дейін бір аумақта осылайша бірнеше этнос бірін-
бірі ауыстырған. Сондықтан тіл бір қалыпты, бір түзу сызық бойымен дами алмайды. Оның үстіне 
әрбір  тарихи  этнос  ауқымында  әлденеше  диалекті  болуы  мүмкін.  Келесі  этнос  келгенде  ол 
жергілікті  тіл  мен  диалектілерге  өз  тілі  және  өзімен  бірге  келген  диалектілерді  қосады.  Міне, 

 
 
сондықтан  да,  көшпелілер  жағдайындағы  жеке  сөздің  ғасырлар  мен  мыңжылдықтар  бойына 
өзгеруін түзу сызықты фонетикалық жүйелілік ауқымына кіргізудің жөні бола қоймас. 
Ал  “Алып-Манас”  сөзінің  өзі  “Манас”  сөзінен  өрбісе, “Манас”  сөзінің  арғы  жағында  “Ман” 
сөзінің жатқанын да көрсетуге болады, осылайша, бір сөздің трансформациясының толық тізбегін 
келтіруге  болады:  Ман  >  Манас  >  Алп-Манас  >  Алп-Маныс  >  Алп-Мамыс  >  Алпамыс.  Осы 
өзгерудің уақыты кем дегенде 3000 жылдық уақытты, яғни б.з.д. 3-2 мыңжылдықтардан б.з. 10-11 
ғасырларының аралығын қамтиды, сондықтан осы есімнің сыры мен тарихына да үңіле кеткен жөн. 
Шамамен б.з. 1-5 ғасырларда Қазақстан мен оған іргелес кеңістікте болып өткен күрделі тілдік, 
этникалық өзгерулер (араласулар) нәтижесінде ежелгі Ман немесе Манас есімі қайтадан айналысқа 
түсе бастады. Осы сөз аталмаш уақыттан кейін: а) эпостық есімге, б) мифтік-шежірелік есім немесе 
этнонимге  айнала  бастады. “Алп-Манас”, “Манас”  эпос-тарының  шығуы  осы  уақыттарға  сәйкес 
келеді, “Ман” негізді “Ақман”, “Қараман” есімдерінің бастауы да осы тұс. 
 
 
Сөз төркіні
 
 
Бірінші мифті және бірінші сөзді туғызушы Абақ таңбаға үңіліп көрелік
7

Шеңбер – “м”, ал нүкте 
–  “
нг” (анг,  енг,  үнг).  Таңбаны  толық  оқысақ  –  “м-анг” (басқа  дыбыстық  нұсқалармен  бірге)  сөзі 
шығады.  Адами  жасампаздық  сипатта  “м”  –  шеңбер  –  “Ұрғашының  құрсағы”  болып,  ал  “анг”  – 
нүкте  –  “сол  құрсақтың  ішіндегі  Ұрық  >  тумақ  >  сәби”  болып  шығады.  Көптеген  тілдердегі  “нг” 
дыбысталуы тұрақ-сыз, сондықтан оның орнына “н” дыбысын айту қалыптасады. Нәтижесінде “М-
анг”  сөзі  “ман”  болып  айтыла  бастайды.  Бастапқыда  “құрсақтағы  тумақ”, “ана  мен  бала”  деген 
мағына  білдірген  таңба  енді  “жалпы  адам  >  адамзаде”  дегенді  білдіре  бастайды.  Нақ  осы 
мағынадағы  “ман” (mann)  сөзі  герман  тілдерінде  сақталған
8

осындай  сөздің  үндіарий  тілінде  де 
болғандығы белгілі. Мәселен, ежелгі үндіарий мифология-сындағы “бірінші адамның” есімі – Ману, 
ол “адам” дегенді білдіреді, санскритте “адам” дегенді мануджа немесе манушья сөздері білдіреді, 
ол  “Манудан  туған”  дегенді  білдіреді
9

Осыған  қарап  аңғаруға  болатыны  –  “Ман”  сөзі  “адам” 
дегенді білдірместен бұрын алдымен “Ман” деген арнайы кейіпкер ретінде белгілі болған сияқты.  
Зерттеушілер  үнді-германдық  “адам” > “ман”  сөзінің  тегін  “ойлау”  дегенді  білдіретін  “ман” 
түбірінен  шығарады.  Расында  “м”, “ман”  негізді,  ойлау  мен  ақылға,  аңғаруға  қатысты  сөздер 
аталмыш тілдерде кездеседі.  
Манаса (ежелгі үнді) – “мысль”, “разум”. 
Мана > маана > мағына (қазақ) – “смысл”, “значение”. 
Ман > мән (қазақ) – “суть”, “сущность” – мәніс. 
Бірақ,  осындай  тұжырымдар  түпкі  мағынаны  бере  ал-майды,  өйткені, “ойлау”, “ақыл”  сияқты 
мағыналардың өзі туынды мағыналар болып табылады.  
Қазақта  “аңғару”, “аңдау”, “аңғарымпаз”, “аңысын  аңдау”, “аңқию”, “аңқаю”, “аңдамай  қалу”, 

аңду”, “аңдушы”, “аңдамай сөйлеген ауырмай өлер”, “аң-таң болу”, “аңтарылу”, “аңқитып кету”, 

аңыраю”, “анық”, “анықтау”, “анықтама”  сияқты  сөздер  бар.  Осы  сөздердің  барлығына  да  ортақ 
праформа *аң, ан > *анг – “мыслить”, “думать”, “разум”, “суть”, “сущность” дегенді білдіреді. Яғни 
Бұл  – қазақтың осы сападағы ежелгі, бүгінде ұмытылып кеткен төл сөзі. 
Анг – шеңбер ішіндегі нүкте, “суть”, “сущность”.  
Анг – абақ таңбаның өзін де білдіре бастаған, бұл  кезеңде ол “шеңбер” пішінін білдіргенімен 
алдыңғы  “суть”, “сущность”  деген  мағыналарын  сақтай  берген.  Міне,  үндіеуропалық  делінетін 

ман” – “разум”, “мысль”, “мыс-лить” деген сөздің тегін анықтау үшін дей-түрктің *анг сөзін білу 
керек  болады.  Кезінде  Шәкәрім  Құдайбердіұлы  өзінің  бір  еңбегін  “үш  анық”  деп  атағанда  ең 
алдымен “анық” деген сөзді “белгілі” деп емес, “суть” деп түсінген сыңайлы. Өйткені, осы сөздің 

ан” (анг)  праформасы  “суть”, “изна-чальность” (дей-түрктің  “ең” > “енг” > “анг”  сөзі)  дегенді 
білдірген. Яғни үндіеуропалық сөздің бастауы дей-түрктік сөзде жатыр, бұл  онша көп дау туғыза 
қоймас деп ойлаймыз. 
Сонымен үндіеуропалық “ман” (мысль, разум) сөзінің тегі дей-түрктік “ан” (анг) сөзінде жатыр. 
Бұл  жерде тек сөз басындағы “м” дыбысының тұруы түсіндіруді қажет етеді.  
Абақ таңбаны толық оқысақ – “м-анг”. Егер “анг” – “суть” дегенді білдірсе, “м” – “это” дегенді, 
яғни  нақтылық  пен  ақиқатты  білдіреді,  Таңбаның  толық  мағынасы  мынадай:  манг  –  “эта  суть” 
(
қазақша  –  мән,  мәніс,  мағына
10
). 
Қазақтың  “міне”, “мына”, “мынау”  деген  сөзі  де  абақ  таңбаны 
оқудан  шыққан,  мұндағы  “мі” (мы)  –  “это”, “не” (на) > “ен” > “енг” (ан  >  анг)  –  “вещь”, “суть” 
(
нәрсе, немене) дегенді білдіреді.  

 
 
Дей-түрк  тіліндегі  “М”  праформасы  орыс  тіліндегі  “это”, “быть”  дегеніне  сай  келеді.  Бұл  
праформаның  “мі” (міне), “мы” (мына,  мынау,  мынаған,  мынандай,  мынадай,  мында)  және  “бі”, 

бы” (былай, былайғы, былайша, биыл, былтыр), “бұ” (бұдан, бұл, бұған, бұрын), “бү” (бүгін, бүтін, 
бүрсү-гүні), “бо” (бол, болды, болмыс, болашақ, болған), “бө” (бөлек, бөтен) сияқты фонетикалық 
нұсқасы  қазақ  (түрк)  тілінде  өте  көп  сөздерге  негіз  болған.  Оның  “мен”, “біз”  мағынасы  да  бар, 

меншік”, “-ым” (-ім,  -ам,  -ем)  жалғауы  (өз-ім,  құл-ым,  кел-ем,  тұр-ам,  бар-ам-ыз,  келген-м-ін, 
үлкен-м-ін)  да  осы  праформадан  шыққан.  Бірақ  бүгінгі  түрк  тілдерінде  осы  праформа  көп  сөзді 
туғыза  алғанымен  өзінің  жеке  мағынасын  сақтай  алмаған,  біз  оны  барлық  “м”-текті  сөздерді 
жинастырып, мағынасын тексергеннен кейін ғана анықтап отырмыз
11

Дей-түрктік “м” сөзі “өз”, “өзім” дегенді білдіреді. Абақ таңбадағы “м-анг” (м-енг) > “өз мәнім”, 

өз негізім” (м – “мой”, ен – “суть”, моя суть) > мен (я). Бұл  сөзден “адам” (ман, мен) деген мағына 
да  туындай  алады.  Міне,  біз  “ман”  сөзін  барлық  сипатта  да  қарастыра  келгенде,  үндіарийлық-
германдық  “ман” – “адам” сөзінің қай жағынан қарағанда да дей-түрктік негізден өрбитінін көріп 
отырмыз.  
Сонымен, Манас – “адам” дегенді білдіреді. Мұндағы сөз соңындағы “ас” қосымшасы дей-түрк 
тіліндегі  “нақ-тылаушы,  тұлғалаушы,  адам  дегенді  білдіруші”  жұрнақ  болып  табылады  (бүгінгі 
түрктік “-шы”, “ші” (қой-шы, егін-ші) жұрнағының бастапқы формасы). Яғни “ман” сөзі жай ғана 

адам”  деген  жалпылама  мағынаны  білдірсе,  оған  “ас”  қосымшасы  қосылғанда,  ол  адам  есіміне, 
яғни нақтыланған адам тұлғасына айналады. 
Түрк  Манасы  туралы  ежелгі  миф  жоқ,  оның  ежелгі  екендігін  тек  лингвистикалық  талдау  мен 
сақталған эпостардағы мифтік фрагменттер мен астар ғана көрсете алады. Сондықтан оның ежелгі 
табиғатын  анықтау  үшін,  оған  ілесетін  тарихи  өмір  сүру  уақытын  жорамалдау  үшін  үнді 
мифологиясында сақталған Ману туралы мәліметтерді саралауға тура келеді. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал