Бағдарламасының кітап сериялары " Мәдени мұра"



жүктеу 4.8 Kb.

бет3/32
Дата15.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
түріБағдарламасы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

 
Дәстүрлі  эпикалық  арнадан  шықпаған,  сол  типтес  сюжет-терге  құрылған  кенже  эпос  үлгілері 
болса, тарихи оқиғаларды  эпикалық кең құлашта емес, шындыққа неғұрлым көбірек жақындатып 
көрсетуге бет алғанын көреміз. Мысалы, Жан-қожа туралы жырда эпикалық суреттеулердің едәуір 
азай-ғанын, эпикалық дәріптеудің біршама солғын тартқанын аңғару қиын емес.  
Осының  бәрі  эпикалық  құлаштың  тарылуына,  идеалдық  кейіпкердің  эпикалық  сипатта  емес, 
демократтық  сипатта  суреттелуіне,  жалпы  эпикалық  сипаттың  едәуір  кемуіне  әкеліп  соғады.  
Жырдың мақсаты кейіпкердің және оның іс-әрекеттерінің идеалдық суретін жасаудан гөрі тарихта 
болған үлкенді-кішілі оқиғаларды баяндауға ауыса бастайды.  Осының себебінен эпикаға тән емес 
тұрмыстық  детальдерді  тәптіштеп  баяндау  үрдісі  пайда  болады.  Бұрынғы  эпиканың  ыдырауы 
жырлардың  сыртқы  түрінен  де  байқала  бастады.  Мәселен,  осы  Бөгенбай,  Қабанбай,  Ағыбай, 
Олжабай батыр-лар  туралы жырлар  тұтас кесек  жырлар болып айтылса, олар-дан  кейінірек  пайда 

 
 
болған  Бекет,  Жанқожа  батыр  туралы  жырлар  әрбір  оқиғаны  баяндайтын  бөлек-бөлек  кішігірім, 
шағын  толғаулардан  құралады.  Әр  толғау  бас-аяғы  жинақы  дербес  сюжетті  шығарма  түрінде 
айтылады.  Демек,  кенже  эпос  жырлары  да  шағын  көлемді  тарихи  өлеңге  айналып  бара  жатқанын 
байқауға болады. 
Сонымен, тарихи жырларға тән біраз ерекшеліктер өз негізін батырлық эпостан алған, ал тарихи 
өлеңдерге ортақ кейбір өзгешеліктер тарихи жырлар арнасында пайда болып қалыптаса бастаған. 
1. 
Жанрлық жағынан алғанда “тарихи жыр” деп аталатын ауыз әдебиеті үлгілері “ескі батырлар 
жырлары” мен “тарихи өлеңдер” арасында жанрдың өткінші түрі деп қарастыр-ғанымыз жөн.  
2. 
Ескі батырлар жырлары мен тарихи жырларды ортақ-тастыратын сәттер де болған (Мысалы, 
Алпамыс және Қобыланды). 
3. 
Батырлар  жыры  деп  аталатын  шығармалардың  біразын  тарихи  жыр  қатарына  қосуға  тура 
келер  еді.  Оның  негізгі  ерекшелігі  тарихпен,  тарихи  окиғалармен  тығыз  байланысты  екендігі 
белгілі. 
5. 
Ендеше “батырлар жыры, “тарихи жыр” деп бөлуіміздің өзі қисынға келіңкіремейді. “Тарихи 
жыр”  дегенімізде  “ба-тырлар  жырын”  оның  тарихи  негізінен  айырғандай  боламыз,  тарихи  негіз 

тарихи жырда”  бар да, “батырлар жырында” жоқ тәрізді. 
6. 
Олай  болса, “тарихи  жырды”  басқаша  атағанымыз  дұрыс  сияқты,  біздіңше  “кенже  эпос”  – 
жанрдың (жанрлық түрдің) дұрыс сипаттамасын береді. 
7. 
Эпос атауларына ортақ ерекшеліктердің бірі – ол сурет-телетін тарихи оқиғалардан неғұрлым 
алшағырақ  тұрса,  соғұрлым  тарихы  шындық  көлегейленіп,  нақтылықтан  жал-пылылыққа  ауыса 
бастайды, нақтылы оқиғаларды сурет-теудің орнына белгілі дәуірге ортақ типтік оқиғаларды көрсе-
теді, сөйтіп нақтылы тарихи оқиға типтік оқиға сипатына ие болады. Ақыр-аяғында нақтылы тарихи 
оқиғалардың  ізімен  пайда  болған  шығарма  белгілі  бір  дәуірде  орын  алған  типтік  оқиғалардың 
жалпы суреті болып дүниеге келеді. 
8. 
Батырлар  жыры  деп  жүргеніміз  –  ілгері  дәуірлерде  болып  өткен  халықтың  есінде  нақтылы 
сипаты көмескіленген немесе тіптен ұмытылып кеткен тарихи оқиғалардың негі-зінде пайда болған, 
бара-бара  жалпылық  сипатқа  ие  болып,  белгілі  бір  дәуір  оқиғаларын  жалпы  түрде  бейнелейтін 
эпикалық шығармалар. 
9. 
Тарихи  жыр  (кенже  эпос)  деп  жүргеніміз  –  халық  есінде  нақтылық  сипаты  әлі  толық 
жойылмаған,  кейбір  жағдайларда  болған  тарихи  оқиғалардың  ізімен  шығарылған,  тарихи 
оқиғаларды  суреттеуде  ескі  батырлар  жырларының  поэтикалық  тәсілдерін  пайдаланған  эпикалық 
үлгілер. Кенже эпос – тарихи эпос пен тарихи өлеңдер арасындағы аралық жанрлық түр. 
10. 
Батырлық  эпостың  кейбір  үлгілері  әуелде  нақтылы  тарихи  оқиғалардың  негізінде  пайда 
болған сюжетті тарихи өлеңдер түрінде  дүниеге келіп, уақыт озған сайын тарихи нақтылы оқиғалар 
халық  есінде  көмескіленген  соң  оның  жалпы  сипаттамасын  ғана  беретін  әрі  эпикалық  суреттеу 
тәсілдерін еншілеген кең эпикалық жыр болып қалып-тасқанға ұқсайды. 
11. 
Тарихи оқиғаларды  эпикалық кең ауқымда қамтыған  батырлар жырлары да бүкіл бір дәуір 
ауқымын  алып  баян-даумен  ғана  пайда  болмаған.  Мифологиялық  эпостың  әсері  –  эпикалық 
ауқымдылықтың арғы төркіні. 
12. 
Батырлар  жыры  әлеуметтік  алғашқы  таптардың  қалып-тасу  дәуірінің  жемісі,  ол  ержүрек 
жауынгерлердің, дарынды қолбасшылардың шығуымен байланысты пайда болған. 
13. 
Ал, әлеуметтік алғашқы таптардың қалыптасу дәуірі – аруақтарға сыйынудың пайда болып 
қалыптасқан  кезі. Бұл – аруаққа сыйынудың қалыптаса бастағанын көрсетеді. Өлікке ас беру салты 
аруақтарға сыйынуға байланысты шыққан. 
14. 
Аруақтарға  сыйыну  батырлар  жырларында  оқиғаларды  эпикалық  кең  құлашта  суреттеу 
тәсілінің орнығуына, эпикалық әсерлеудің пайда болып қалыптасуына игі әсе-рін тигізген. 
15. 
Батырлар  жырларының  генезисінде  мифологиялық  эпоспен  қатар  кейіпкерлердің  өмірде 
болған  іс-әрекеттерін  баяндайтын  сюжетті  шығармалар  болған.  Бұл  шығармалар  өлең  түрінде, 
мақтау, мадақтау өлеңдері түрінде айтылған болса керек. 
16. 
Батырлар жырлары генезисі жағынан мифологиялық эпоспен, батырлық әңгімелермен ғана 
емес,  жалпы  батырлық  эпосқа  ортақ  негіз  саналатын  өмірде  болған  оқиғаларды,  адамдардың  іс-
әрекеттерін  мадақтау  мақсатымен  айтылған  жоқтау  және  мақтау,  мадақ  өлеңдерімен  де 
байланысты. 
17. 
Өлген  адамдардың  аруақтарына  арналып  айтылған  мақтау,  мадақтау,  жоқтау,  өлеңдері 
қосыла келіп, батырлар жырларына тән оқиғаларды кең эпикалық құлашпен әсерлеп бейнелеу тәсілі 
қалыптасты демекпіз.   

 
 
18. 
Мақтау,  мадақтау,  жоқтау  өлеңдер  әуелде  өлген  адам-ның  аруағына  арналып  айтылатын 
болған, бұл өлеңдерде өлген адамның тірі кезіндегі іс-әрекеттері баяндалған. 
19. 
Батырлық жырлардың негізін мифологиялық эпос және батырлық әңгімелермен қатар тарихи 
фактілерге  сүйене  айтылған  мадақтау  жоқтау  өлеңдері  құрайды.  Бұл  –  тарихи  өлеңдердің  жанр 
болып қалыптаспай тұрған кезіндегі бастапқы түрі 
20. 
Аруақтарға  арнап  айтылған  өлеңдер  жоқтау  түрінде  емес,  мадақтау  түрінде  айтылған. 
Батырлық  жырдың  негізін  мифологиялық  эпос  пен  батырлық  әңгімемен  қатар  тарихи  өлеңдердің 
бастау түрі – мадақтау өлеңдері болған. 
21. 
Мадақтау жырлары – аруақтарға шығарылған мадақ өлеңдер дәстүрінің дамуы нәтижесінде 
пайда болған жырлар. 
22. 
Тарихи өлеңдер эпикалық сарындармен кенже эпосқа айналған. 
23. 
Өмірде болған оқиғаларды әрі кенже эпос (“тарихи жыр”) әрі тарихи өлең түрінде баяндау 
көптеген халықтарға тән ерекшелік.   
24. 
Батырлар  жыры,  кенже  эпос  пен  тарихи  өлеңдердің  генетикалық  түбірі  бір.  Тарихи  өлең 
(
мадақтау өлеңі) кенже эпос түрі арқылы нағыз батырлар жыры болып қалыптасты. 
25. 
Тарихи өлеңдердің батырлар жырына айналуы эпика-лық дәстүрдің әлсірегенін емес, қайта 
оның  күшті  екенін  көрсетеді.  Қазақ  ауыз  әдебиетінде  тарихи  оқиғалардың  эпикалық  түрде 
бейнеленуі  де  эпикалық  дәстүрдің  күшті-лігін  аңғартады.  Мысалы,  корейлер,  қытайлар  ауыз 
әдебие-тінде батырлық жыры емес, тарихи өлеңдер түрінде кездеседі. 
26. 
Алғашқы  әлеуметтік  таптардың  қалыптасу  дәуірінің  өзінде  тарихи  оқиғалардың  ізімен 
шығарылған, лирикалық сарындарға негізделген тарихи өлеңдердің қоштасу түрі пайда  болды. 
27. 
Оларда лирикалық сезім басым болады, ішкі эпикалық кеңдік, оқиғалардың ішкі терең мәніне 
үңілушілік тән, ішкі эпикасы “себеп-салдар” формуласымен өлшенеді. Қоштасу өлеңдері лирикалық 
дәстүрдің негізінде пайда болған тарихи өлеңдердің түрі десек, олардың эпикасы сезімнің тереңді-
лігімен өлшенетін құбылысқа айналады. 
28. 
Қоштасу өлеңдердің түрі мен сипаты өзгерген сайын соның негізінде тарихи өлеңдердің жаңа 
түрі сәлем өлеңдер, сәлем хаттар қалыптаса бастады. 
29. 
Дәстүрлі  эпикалық,  батырлық  негізінен  айырыла  бастаған  кенже  эпос  үлгілері  лирикалық 
жанрдың  ауқымына  ене  бастайды.  Осы  орайда  эпикалық  суреттеудің  едәуір  азайып,  эпикалық 
дәріптеудің  біршама  кемігенін  аңғару  қиын  емес,  сонымен  тарихта  болған  үлкенді-кішілі 
оқиғаларды  баяндау  тәсіліне  ауыса  бастағанда  тұрмыстық  детальдерді  тәптіштеп  баяндау  үрдісі 
пайда болады. Демек, осыған қарап-ақ кенже эпос  жырларының да шағын көлемді тарихи өлеңге 
айналып бара жатқанын байқауға болады.  
 
 
Негізгі әдебиеттер
 
1. 
Маргулан А. О носителях древней поэткультуры казахского народа. “М.О.Ауэзову к его 60-летию”. А., 
1959   
2. 
Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах, т.1 Алма-Ата, 1961. С. 201 
3. 
Маргулан  А. О характере и исторической обусловленности казахского эпоса. “Известия Каз ФАН СССР. 
Серия истори-ческая”, 1946, ғ 2. С.75 
4. 
Смирнова Н. С. ХVШ-ғасыр жырлары. “Қазақ әдебиетінің тарихы”, 1-т., 1-кітап. А., 1960.  
5. 
Суванбеков Ж. Кыргыз элинин баатырдық кенже эпосу. Фрунзе, 1963. 
6. 
ҒКҚ, 1320-папка, 26-27-б. 
7. 
Манас, 1-бөлүк, 1-китап. Ф., 1- б. 
8. 
Курманбек, Жаным-Байыш ( эпостор). Дайындаған С. Заки-ров.  Ф., 10-б. 
9. 
Эпос сербского народа. Издание подготовил И. Н. Голе-нищев-Кутузов. М., 1961.  С. 236-237 
10. 
Пропп В. Я. Русский героический эпос. М., 1958.  
11. 
Пропп В. Я. Көрсетілген еңбек; Жирмунский В. М. Сказание об Алпамыше и богатырская сказка. М., 
1960; 
Мелетинский Е. М. Происхождение героического эпоса. Ранние формы и архаи-ческие памятники. М., 
1963; 
Смирнов Ю. И. Славянские эпические традиции. Проблемы эволюции. М., 1974. С.155. 
12. 
Маргулан  А.,  Акишев  К., Кадырбаев  М.,  Оразбаев  А.  Древняя  культура  Центрального  Казахстана.  А., 
1966. 
С. 285-287. 
13. 
Гумилев Л. Н. Хунну. Срединная Азия в древние времена. М., 1960. С. 30. 
13. 
Радлов  В.  В.  Образцы  народной  литературы  северных  тюркских  племен.  Наречие  дикокаменных 
киргизов. Ч.2. СПб, 1886. С. 599. 

 
 
14. 
Марғұлан Ә. Шоқан және “Манас”. “Манас” жырының Шоқан жазып алған нұсқасы туралы зерттеу. А., 
1971. 18-
б. 
15. 
Ауэзов М. Киргизская народная героическая поэма “Манас”. “Киргизский эпос “Манас”. М., 1961. С. 22-
23. 
16. 
Сонда, 1-б. 
17.  
Владимирцов Б. Я. Монголо-ойратский героический эпос. Пг., 1923. С. 37-38, 40. 
18. 
Меновщиков Г. Об устном повествовательном творчестве народов Чукотки и Камчатки. “Сказки и мифы 
народов Чукотки и Камчатки (азиатские эскимосы, чукчи, кереки, коряки и ительмены)”. М., 1974. С. 37-43. 
19. 
Шаракшинова Н. О. Бурятский фольклор. Иркутск, 1959. С. 207. 
20. 
Сонда 208-б. 
21. 
Сонда.  
22. 
Владимирцов Б. Я.  Монголо-ойратский... С. 34. 
23. 
Зеленин  Д.  К.  Религиозно-магическая  функция  фольклор-ных  сказок. “Сборник  статей  С.  Ф. 
Ольденбургу”. Л., 1934. С. 234. 
24. 
Әуезов М., Соболев Л. Қазақ халқының эпосы мен фольклоры. “М. Әуезов. Уақыт және әдебиет”.  А., 
1962, 35-
б.   
25. 
Сонда, 64-65-б. 
26. 
Исмаилов Е. Акыны. А., 1957. С. 49. 
27. 
Романова А. В., Мыреева А. Н. Фольклор эвенков Якутии. Л., 1971. С. 4. 
28. 
Түркологияда  бұл  есім  “Тоньукук”, “Тонукук”, “Тонью-кук” “Тоныкөк”  болып  оқылып  жүр.  В. 
Наделяев  бұл  есімнің  “Тұяқұқ-Тұяқоқ”,  яғни  “Кішкене  тұяқ  –  Тұяқ-Оқ”  болып  оқылуы  керек  екенін  өте 
нанымды  түрде  дәлелдеп  берді  (Наде-ляев  В.  М.  Чтение  орхоно-енисейского  знака  и  этимология  имени 
Тоньукука. “Тюркологические  исследования”.  М-Л., 1963). Осы  этимология  көкейге  өте  қонымды.  Қазақта 
нәресте  баланы  кейде  “тұяқ”  деп  атайтыны  белгілі  (“артында  тұяқ  қалмады”  дейді).  Ендеше  жаңа  туған  жас 
нәрестені “кішкене тұяқ” деп еркелетіп атағаны қисынға келеді. 
29. 
Гузев В. Г., Дулина Н. А., Кляшторный С. Г., Мартынцев А. Е., Насилов Д. М. “Советская тюркология”, 
1973, 
ғ 5. С. 133.  
30. 
Қошғарий М. Девону луғотит турк. Ш-т. Таржимон ва нашрга тайерловчи С. М. Муталлибов. Тошкент, 
1963. 245-
б. 
31. 
ҒКҚ 1323-папка, 40-б. 
32. 
Владимирцов Б.Я. Аталған шығ. 34-б. 
33. 
Кинжалов Р.В. Культура древних майя. Л., 1971. С. 259.   
34. 
Ольдерогге Д. А. Об изучении эпоса народов Африки. “Африканский этнографический сборник. Труды 
Института этнографии им С. Миклухо-Маклая АН СССР, новая серия”, т.100, Л., 1972. С. 13-14. 
35. 
Рашид-ад-Дин. Сборник летописей, т.1, кн.2. М-Л., 1952. С. 41-42. 
36. 
Шаракшинова Н.О. Бурятский фольклор. С. 187-188. 
37. 
Смирнов Ю. И. Аталған шығ. 157-б.  
38. 
Эпос сербского народа. С. 229 
39. 
Трисман В. Г. Колонизаторы в фольклоре индонезийского народа. “Фольклор и этнография”, Л., 1970. 
С.118 
40. “
Дьаэ  буо”  –  “жә,  болады”. “Дьиэрээтин”  деп  те  аталады  (“дьиэ”  –  “жә”  одағайынан  жасалған  сөз. 
Көмеймен айтылатын созыңқы сарынның аты. Бұрын сахалардың әндерінің көбісі осы сарынмен айтылатын. 
Сарынның аты өлең айтуға шақыратын “дьиэ буо” сөзінен пайда болған. 
41. 
Эргих Г. У. Очерки по якутскому фольклору. М., 1974. С. 316. 
42. 
Пропп В. Я. Жанры русского фольклора. “Русская литера-тура”, 1964, ғ 4. С. 65. 
43. 
Исторические  песни. “История  казахской  литературы,  т.1.  Казахский  фольклор”.  Под  ред.  Н.  С. 
Смирновой.  А-А., 1968. С. 300. (“В  ХVШ  веке  начинает  складываться  новый  жанр  казах-ского  фольклора  – 
историческая песня”). 
44. 
Смирнов Ю. И. Ааталған шығ., 156-б.  
45. 
Першиц А. И., Монгайт А. Л., Алексеев В. П. История первобытного общества.М., 1968. С. 193. 
46. 
Twіtchett D.C. Chіnese Bіographіcal Wrіtіng. “Hіstorіan of Chіna  and  Japan” London, 1961. Р. 110. 
47. 
Қытай мәтінінде: “Яньчжишань” (Яньчжи тауы). “Яньч-жи” – қытайша түрде жазылған хүн сөзі, айтылу 
интонациясына  қарай  екі  мағынаны  білдірген: 1) қатын, 2) әйелдер  бетіне  жаға-тын  қызыл  бояу.  Си  Цзочи 
өзінің Янь ванға жазған хатында: “Таудың етек жағында өсімдік өседі... Солтүстік тұрғындары (хүндер. – Е. Т.) 
оның  гүлдерін  жинап,  ашық  қызыл  бояу  жасайды;  гүлдің  үстіңгі  жағын  “яньчжи”  деп  аталатын  бояу  жасау 
үшін  теріп  жүреді.  Әйелдер  гүлдерді  бетке  жағатын  қызыл  бояу  жасау  үшін  тереді”  деп  жазған  болатын 
(
Материалы по истории сюнну по китайским источникам. Предисловие, пер. и примеч. В.С.  Таскина. М.,1968. 
С.130) Ежелгі  түркілер осындай бояуды “еңлік” деп атаған (Древнетюркский словарь, Л., 1969. С. 175). Қытай 
иероглифтерімен  жазылған  “яньчжи”  сөзінің  ежелгі  оқы-луы  да  осы  сөзге  жақын  (Материалы  по  истории 
сюнну,  с.130-131).  Бұл  сөз  негізгі  мағынасын  қазақ  тілінде  де  сақтап  қалып  отыр: “Жұқалап  екі  бетке  еңлік 
берер...” (І. Жансүгіров). 

 
 
48. 
Материалы по истории сюнну, с.147-148 
49. 
Мағауин М. Қобыз сарыны. ХV-ХVШ ғасырларда жасаған қазақ ақын, жыраулары. А., 1968. 15-б. 
50. 
Аимбетов І. Халық даналығы. Нөкис, 1968. 64-65-б. 
51. 
Алдаспан. ХV-ХVШ ғасырлардағы қазақ ақын, жыраула-рының шығармалар жинағы. А., 1971. 56-57-б. 
52. 
Шам  –  Дамаск  қаласы.  Мұнда  –  бір  кездерде  Араб  халифа-тындағы  билікті  өз  қолына  алып  тұрған 
Түркияның атауы. 
53. 
Ортабайланы Р. Қарачай халқны джырларыны юсюнден. “Қарачай халқ джырла”. М., 1969. 13-б.  
54. 
ҒКҚ, 53-папка, 306- б. 
55. 
Сонда, 1325-п, 29-б.  
56. 
Сонда, 71-б. 
57. 
Сонда, 354-п. 
58. 
Сонда – 809-п., 67-б.  
 
 
 
 
 
 
          
Серікбол Қондыбай
 
   
 
АЛПАМЫС ЖЫРЫНЫҢ ҒАЛАМЫ 
  
 
Алпамыс ғаламы
 
 
Халық ауыз әдебиетінің биік шыңы болып табылатын батырлық жырдың жасын анықтауға бола 
ма?  
Жырдың  қалыптасу  уақытын  анықтау  ең  басты  мақсат  емес.  Мақсат  жырдың  жасын  анықтау 
барысында  оның  оқиғалық  желісі  мен  бейнелерінің  сипаттарын  басқа  түрде  көру,  толықтыру, 
байыту болып табылады. Жыр телміріп қарайтын мұражай экспонаты немесе бас ұрып, құлшылық 
ететін  тастан  қашалған  пұт  емес,  ол  бүгінгі  мәдениетіміз  бен  өнерімізге  дендеп  еніп,  басқа  да 
салалардың дамуына дем беретін аса маңызды мұра болуы тиіс.  

Алпамыс”  жыры  –  халқымыздың  аса  көрнекті  эпикалық  туындысы,  кеңес  дәуірі  тұсындағы 
орта мектеп бағдар-ламасына енгізілген үш жырдың біреуі болуының арқасында “Алпамыс”  бүгінгі 
қазақ тілді ұрпаққа да кеңінен танымал болды. Дейтұрғанмен осы жырдың қалыптасу  тарихи мен 
шыққан  ортасы  жөнінде  де  білетініміз  шамалы,  тіпті  жоқ  десе  де  болады.  Бұл  жыр,  оның 
кейіпкерлері, жер-су атау-лары бүгінгі қазақ тіршілігінен алыста жатыр. Ол да, халқымыздың ауыз 
әдебиетінің мұрасының басым көпшілігі сияқты, тек кітап бетінде сақталып отырған “өлі материал” 
күйінде  қалып  отыр.  Ал  оны  “тірілту”  дегеніміз  не?  Тірілту  дегеніміз  –  “Алпамыс”  жырының 
кейіпкері  мен  сюжетте-рінің,  жекелеген  элементтерінің  күнделікті  тірлікте  –  әде-биетте,  бейнелеу 
өнерінде,  музыкада,  кино  мен  анимацияда,  жарнамада,  идеологиялық,  мерекелік-күнтізбелік 
шараларда,  т.б.  пайдаланылуы.  Жыр  материалын  дәстүрлі  реалистік  бағытта  да,  романтикалық, 
комедиялық,  трагедиялық,  модерндік  үрдістерде  де  керегімізге  жаратуға  болады.  Бірақ  жырдың 
сақталған  мәтіннен  оның  толық  болмысын  танып,  бейнелер  мен  оқиғаларды  түсіну  оңай  шаруа 
емес,  өйткені,  жыршылар  оны  тек  барынша  қарапайымданған,  ықшамдалған  түрде  ғана  кейінгі 
ұрпаққа  жеткізіп  отырған.  Негізгі  ақпарат  жырдың  сюжеттерінде,  адам  есімдерінде,  жер-су 
атаулары  мен  жекелеген  сөздер  мен  детальдерде  жасырылып,  астар-ланып  жатыр.  Оны  “оқудың” 
жаңа  кілті  керек.  Міне,  жыр-дың  жасын  анықтауға  бағытталған  әрекеттер  ең  алдымен  осындай 
кілтті пайдаланып, жырдың болмысына жаңа көзбен қарауға жеткізеді. 
Осыдан  бірер  жыл  бұрын  Өзбекстан  “Алпамыс”  батыр  жырының  1000  жылдығын  атап  өтті. 
Неліктен осы жырға 1000 жыл толу керек? Осындай датаны анықтай салу қандай тарихи деректерге, 
жалпы  қандай  тарихи  принциптерге  негізделген?  Ол  жағын  біле  алмадық,  өйткені,  бүгінде  көрші 
елдерде  не  болып, не жазылып жатқанын білу оңай шаруа емес. Жақсы, өзбектің “Алпамышына” 
мың  жыл  тола  қойсын,  ал  қазақтың  осындай  жырына  қанша  жыл  толғанын  анық-тауға  бола  ма? 
Жалпы, көп жұрттың фольклорында таралған көп нұсқалы жырдың жасын білудің өзі мүмкін нәрсе 
ме?  
Басқа  түрк  (“түркі”  сөзі  қазір  әдебиеттерде  әртүрлі  жазылып  жүр,  ал  С.  Қондыбай  оны  “түрк” 
деп  алған.  Ред.)  халықтарындағы  “Алпамыс”  жырларының  жасы  ше?  Олар  жөнінде  айтарымыз 
болмашы  ғана,  әркім  жырды  зерттегенде,  саралағанда,  ең  алдымен  өз  халқының  мұрасының 
болмысына  қарай  көсіледі.  Біз  де  солай  етуге  мәжбүрміз. “Алпамыс”  жырының  барлық 
халықтардағы  нұсқаларын,  жыр  туралы  жазылған  барлық  зерттеу  еңбектерін  бір  жерге  жинақтап, 
біртұтас  дүние  ретінде  саралап  көрген  ешкім  жоқ.  Біреу  тек  өз  тіліне  аударылған  азын-аулақ 
нұсқалар  негізінде  тұжырым  жасаса,  енді  біреулер  жыр  мәтіндеріне  сүйенбей,  тек  басқа-лардың 

 
 
зерттеу  еңбектерін  не  қолдау,  не  түзету,  не  жоққа  шығару,  не  толықтыру  арқылы  ғана  пайым 
жасайды.  Зерттеу-шінің  жырға  деген  көзқарасы  да,  зерттеу  әдістемесі  де  түр-ліше  болып  келеді. 
Фольклоршы, тарихшы, лингвист-этимо-лог, мифолог, географ, т.б. – осылардың әрқайсысы жырды 
өзі  меңгерген  ғылымның  зерттеу  әдістемелері  мен  принцип-теріне,  сондай-ақ  өзінің  пайымдау 
деңгейіне  сай  зерттейді.  Біз  де  осылай  етпекшіміз,  өйткені,  біздің  де  өз  деңгейімізбен  шама-
шарқымыз бар. Әрине, өзімізге өзіміз баға бере алмас-пыз, оны басқалардың несібесіне қалдырдық, 
бірақ айтылар ой, тұжырым айтылуы тиіс деп есептейміз
1
.
 
Сонымен, “Алпамыс”  жыры қай уақытта 
пайда болды?  
Оған  беріле  салар  дәл  жауап  жоқ,  оның  үстіне  “пайда  болуы  уақыты”  деген  ұғымның  өзі  сан-
қырлы болып шығуы мүмкін.  
Біріншіден,  әрбір  жыршы  жырлаған  “Алпамыс”  нұсқасы-ның  нақтылы  мәтінінің  қалыптасу 
уақыты болады.  
Екіншіден, жырдың ұлттық нұсқалардың (қазақ, өзбек, қарақалпақ, т.б.) қалыптасуы уақыты бар. 
Үшіншіден,  бүгінгі  ұлттық  нұсқаларға  негіз  болған  нақ-ты  қоңыраттық  “Алпамыс”  эпосының 
қалыптасу уақыты болуы тиіс. 
Төртіншіден, “Алпамыс”  жырының  сюжеттік  қаңқасының  немесе  жекелеген  сюжеттерінің 
қалыптасқан уақыты. 
Бесіншіден, Алпамыстың өз бейнесінің қалыптасқан уақыты. 
Осылайша “шартты қалыптасу уақыттарын” белгілеп, көрсете беруге болады.  

Алпамыс”  жырының  кез  келген  нұсқасы  –  толыққанды,  біртұтас  жүйе,  дербес  ғалам.  Оның 
өзіндік өмір сүру кеңістігі,  уақыты, тілі, сюжеттік қаңқасы мен мазмұндық фабуласы, моральдық-
этикалық,  этникалық,  әлеуметтік,  діни,  тілдік,  көркем-әдеби  келбеті  бар.  Яғни  жыр  бір  мезгілде 
әдеби-көркем дүние болып та, этникалық тарихи дүние болып та көріне алады. Өйткені, жырда, сол 
жырды  иемденіп  отырған  халықтың  тарихы,  этнографиясы,  шежіресі,  этнопсихоло-гиялық 
стереотиптері,  идеологиясы,  моральдық-этикалық  кодексі,  географиялық  танымы,  уақыт  тынысы 

өңі  өзгерген,  құбылған”  түрде  болса  да,  әйтеуір,  көрініс  тапқан.  Сондықтан  жырды  жекелеген 
көрсеткіштер арқылы да, жалпылама да талдап, саралап, бастапқы қорытындылар жасауға болады. 
  
 
Жыр генезисі: алдын-ала таныстыру
 
 
Алдын-ала  таныстыру  дегеніміз  саралау,  зерттеу  қорытын-дыларын  да,  тұспалдар  мен 
қисындардың айтылу себебін де түсіндірмей-ақ ең басты сауалдарға жауап беру болып табылады. 
Мұндай әрекет, әдетте, істің соңына таман жаса-лады, ал біз оны ең бірінші орынға қойып отырмыз. 
Яғни  жырдың  қандай  жолмен  қалыптасқандығы  туралы  өз  ойымызды  алдымен  айтып  алып,  тек 
содан кейін ғана оны дәлелдеуге көшеміз. 
Бірінші кезең – есім тарихы 
Есімнің,  сол  есімге  байланысты  ежелгі  мифтік,  шежірелік  түсініктердің  қалыптасу  заманы. 

Алпамыс”  есімінің бастап-қы түбірі – “Ман”. Осы есімнің пайда болуы – б.з.д. 3-2 мыңжылдықтар, 
яғни  әрісі  –  энеолит,  берісі  –  қола  заманына  жатады.  Оның  пайда  болған  жерін  дәл  көрсете  қою 
мүмкін  бола  қоймас,  дегенмен  Ман  есімді  мифтік  бейненің  қалыптасу  аумағын  бүгінгі  Оңтүстік 
Қазақстан, Қазығұрт өңірі деп айтуға болады. 

Ман”  есіміне  қатысты  миф  осы  аймақта,  үндіарийлық  тайпалардың  келуінен  бұрынырақ, 
жергілікті тайпалар арасында пайда болған. Ман – мифологиядағы бірінші адам, топан судан кейінгі 
адамзаттың  түп  атасы.  Оның  есіміне  байланысты  бізге  жетпеген  ежелгі  мифтік  эпостың  болуы 
жоққа шығарылмайды. Алпамыстың (Алып-Манастың) жырдағы “құдай қосқан қосағының” есімі – 
Гүлбаршын,  оның  бұл  есімінің  кейінгі  ғасырларда  қалыптасқандығы  байқалады.  Ал  “Қорқыт  ата 
кітабында”  ол  “Бану-шешек”  деген  атқа  ие,  яғни  қыздың  бастапқы  есімі  –  Ману  (Бану)  болып 
тұрғанын анықтау қиын емес. Манас-жігіт (Алпамыс) пен Ману-қыздың (Гүлбаршын) есімдері бір 
көне түбірден өрбігені көрініп тұр, екеуінің есімі де мифтік “алғашқы адамдардың” еркек пен әйел 
атауының  нұсқалары  болып  табылады.  Манас  пен  Ману  –  топан  судан  кейінгі  алғашқы  адамдар 
қосағы  үндіарийлық  “Ригведаға”  ғана  сүйенсек,  Ману  мен  Манастың  мифтік  бейнесінің  пайда 
болғанына 3500 жыл толған болар еді. 
Манас  (Алпамыс)  пен  Ману  (Гүлбаршын)  бейнелері  топан  су  туралы  мифпен  тікелей 
байланысты.  Ал  осы  топан  су  туралы  мифтің  үндіарийлық  нұсқасының  б.з.д. 2-мыңжыл-дығында 

 
 
қазақ  жерінде  (яғни  үндіарийлықтардың  оңтүс-тікке  кетпей  тұрған  шағында)  арийлық  және,  ең 
алдымен жергілікті дей-түрктік

жұрт түсініктері негізінде қалып-тасқанын ескерсек, есімізге бірден 
Шымкент маңындағы қасиетті Қазығұрт тауы еске түседі. Қазығұрттың “топан сулық географиялық 
координатқа”  айналуы  кездейсоқ  емес,  және  де  оның  Нұх  пайғамбарға  байланысты  аңызбен 
берілуіне  қарап  “Қазығұрт  аңызын”  қазақ  даласына  ислам  дінінің  келуі  заманымен  шектеп  қоюға 
болмайды. Бұл  мифтің қалыптасу заманы тым ерте уақыттарға кетеді. Қалай болғанда да осы аймақ 
жұрттары арасында топан су туралы миф қалыптасқан, ал үндіарийлықтар тек оны қазақ даласына 
келгесін игеріп, кейінірек Ману туралы өз түсініктеріне негізделген жаңа миф жасап алған. 
Екінші кезең – эфталиттік дәуір (2-7 ғасырлар). 
2-6 
ғасырлардағы  ұлы  Даладағы  орасан  зор  саяси,  аумақ-тық,  діни-сенімдік,  тілдік-этникалық 
өзгерістер  (“ұлы  көш”)  қазақстандық  және  шығыс  көшпелілерінің  бір-бірімен  арала-суына  әсерін 
тигізді, соның нәтижесінде көне қазақстандық этностар мен шығыстан келген хунну тайпаларының 
мәдениеті  мен  тілдерін  қатар  қамтыған,  кіріккен  жаңа  тілдік-этникалық  (хұн-бұлғар)  массив 
қалыптасты.  Солардың ішінде – эфталиттер (ақ ғұндар)  дегендер де болды. Міне,  осы эфталиттер 
арасында  көне Ман немесе  Манас есіміне  “Алп” анықтамасы жалғанып, “Алп-Манасқа” айналған 
соң, осы бейнемен байланыстырылған жаңа замандық эпос пайда болды. 
Эфталиттер дәуірі 5-6 ғасырларға жатады, ол 555 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. “Алп-Манас”  
жыры эфталиттер қоғамының ойран болып, халқының көк түрктерге бағын-дырылуынан кейін, яғни 
6-7 
ғасырларда,  Оңтүстік  Қазақстан  жерінде  қалыптасқан  тәрізді.  Мынадай  жәйттердің  ұқсас-
тығына назар аударалықшы: 

Алпамыс  батырдың  екінші  жорығы  “қалмақ  елінде”  өтеді,  мұнда  ол  тұтқынға  түсіп,  бірнеше 
жыл зынданда жатады. Мифологиялық ғалам моделінде “екінші жорық елі” төменгі дүниеде өтеді, 
өйткені, зындан немесе ор – осы о дүниенің ғана белгісі болып табылады. Алпамыс ешкі бағатын 
Кей-қуаттың, “қалмақ ханының қызы” Қарагөзайымның және мінген аты – Байшұбардың (“шұбар” 
– 
свар – “күн”) көме-гімен зынданнан шығып, “қалмақ еліне” ойран салады, содан жаңа мемлекет 
орнатып, оның басшысы етіп “кешегі ешкі баққан Кейқуатты қояды”. Ал Кейқуат – “Авестадағы” 
Кави Кавадтың (Фирдоусидің “Шахнамасындағы” Кай Кубадтың) бейнесі болуы мүмкін, дегенмен 
оның есімінен белгілі бір  тарихи астар іздер болсақ, онда  Сасанидтер дәуіріндегі  Иран шахы  Кай 
Кубад  (488-531  жылдар)  есімі  ойымызға  бірден  оралады.  Бұл  –  Орта  Азиядағы  түрк  тілді 
көшпелілер  –  “ақ  ғұндар”  немесе  “хиониттер”  деп  те  аталған  эфталиттердің  заманы  (5-6-ғғ). 
Сасанидтік парсылар мен эфталиттер арасында қақтығыстар жиі-жиі болып тұрған, бірақ басымдық 
соңғылардың  жағында  еді.  Кай-Кубад  та  эфталиттермен  бірнеше  рет  соғысады,  барлығында  да 
жеңіліп қалады. 496 жылы Ирандағы сарай төңкерісі кезінде тақтан тайдырылып, түрмеге қамалған 
Кай-Кубад қашып шығып, эфталиттерге  барып, пана сұрайды. Рақымшылығы мол көшпелілер пат-
шасы  оған  пана  беріп,  қызына  үйлендіреді,  қарауына  әскер  жасақтап  беріп,  Ирандағы  билігін 
қайтарып  алуына  көмек-теседі
3

Міне,  Алпамыстың  ешкі  баққан  Кейқуатты  “қалмақ  елін” 
жеңгеннен  кейін  сол  елге  патша  етуі  сияқты  жыр  оқиғасы  мен  тарихта  болған  белгісіз  эфталит 
патшасының  Кай-Кубадқа  Ирандағы  билікті  қарудың  күшімен  алып  бергендігі  жөніндегі  оқиға 
белгілі бір деңгейде ұқсас болып тұр. Бұл ұқсастық кездейсоқ па, әлде оларды сабақтастыруға негіз 
бар  ма? “Бар”  дей  салуға,  әрине,  бола  қоймас,  дегенмен  осы  мәселені  басқа  жанама  ұқсастықтар 
қатарында қарас-тырып көруге болады. 
Алпамыстың  жырдағы  хикаясын  тарихи  эфталиттерге,  және  қазақтың  “Алаша  хан”  аңызының 
мифтік-тарихи қабаттарына сәйкестендіре отырып салыстырып көрелікші: 
 
Эфталиттер заманы – 

Алпамыс”  жырының 

Алаша хан” туралы 
5-6-
ғасырлар 
 
кейбір 
көрсеткіштері 
аңыздың мифтік  
 
   
қабаты 
 
Бұл тайпаларды түркі 
Жыр – түркі  
Бұл  да сондай 
тілінің батыстық көне  
халықтарынікі 
  
диалектісінде сөйлеген  
деген жорамал бар. 
 
 
 
Эфталиттер мемлекеті- 

Алпамыс”  жырының 
Аңыз “географиясы- 
нің тарихи география- 
координаттары – Жи- 
ның” ыңғайы Алаша  
сы – Орта Азияны, 
делі-Байсынды қамти- 
ханның туған жері  
Оңтүстік Қазақстанды, 
ды. Бұл да – Орта Азия Орта Азия не Оңтүстік  
Маңғыстауды, сондай- 
мен  оған 
іргелес  
Қазақстан екендігін 

 
 
ақ Ауған-Пакистан 
жатқан кеңістік. 
көрсетеді. 
 
жерлерін, Қашғардың 
 
 
оңтүстігін қамтиды. 
 
Эфталиттер тарихына 
Кейқуат – жыр кейіп- 
байланысты парсы ша- кері.  
хы Кай-Кубадтың  
есімі аталады. 
 
 
 

Эфталит” этнонимі 
Жырда “жеті кәміл пір”  
Алаша хан туралы 
белгісіз шежірелік 
атауы жиі кездеседі.  
аңыздың екі нұсқа-  
 
патша – Эфталанның 
Жеті кәміл пір – ислам- 
сындағы оның әкесі- 
есімімен байланыс- 
суфистік танымдағы 
нің есімі (Абдулла  
тырылады. Бұл  сөз- 

ғаламды басқаратын  
немесе Абдул-Азиз) 
дің ықтимал төркіні 
жеті пірдің” жалпы 
де төркіндік жағынан 
 

Эфталан” – “жеті  
атауы, оны “Абдал” 

жеті ал” (абдал) 
(
абд, эфт, хефт) ал” 
деп те атайды. Сондай- 
ұғымымен байланыс- 
немесе “жеті алан” 
ақ Жиделі-Байсын ата- 
ты.  Жеті-ал немесе 
деп түсіндіріледі.  
уындағы “Жиделі” сөзі- 
Абдал – ислам-суфис-  Зерттеушілер қазақ  нің 
бастапқы 
айтылуы 
тік заманға дейін де 
 
пен түрікпен арасын-  “Жеті ел (ал)” (Абд-
ал, 
өмір сүрген “жеті  
да сақталған “абдал”  
Эфт-ал) болған деп  
құдай” деген түсінік. 
деген ру есімін осы 
шамаланады. 
  
эфталиттермен  
байланыстырады. 
 
Эфталиттерді “ақ  
Алпамыс Гүлбаршынды Алаша баланы Сыр- 
ғұн” деп те атайды, 
іздеп “қалмақ еліне” 
дарияға тастап, суға 
сондықтан оларды  
барады. Бізге белгілі  
ағызып жібереді. 
тек Орта Азиямен  
Гүлбаршынның “мо- 
ғана емес, Сырда- 
ласы” Сыр-бойында,  
рия бойындағы көш- 
Қызылорда облысы 
пелілермен де байла- 
аумағында. Сонда 
нысты қарастыруға  
батырдың “қалыңдық  
болады. 
іздеу” маршруты Жи- 
 
делі-Байсыннан Сыр  
 
бойына дейінгі ара- 
 
лықта өтеді.  
  
 
 
Міне, үш салыстыру нысанының ортақ тұстары бар екен-дігі көрініп тұр. Мұны жай салыстыру 
дегенімізбен жоққа шығаруға болмайды. Біз эфталит-түрктер тарихы туралы не білеміз? Олар Орта 
Азияға  қай  тұстан  келді,  яғни  мемлекет  құрар  алдындағы  жері  қай  тұста  болған?  Оны  тап  басып 
айту  қиын,  тек  олардың  тілі  мен  этнониміне  қарап  қа-зақстандық  алан  және  хунну  тайпаларымен 
сабақтасып жатқанын ғана тұспалдай аламыз. “Алып-Манаш” жырының бүгінгі сюжеттік сұлбасын 
6-7 
ғасырдағы  оңтүстік  қазақ-стандық  эфталиттер  жасаған  деуге  болады.  Осы  эфталит-тердің  6-8 
ғасырларда қазақ жерінде екі қоныстану ареалы болған сыңайлы. 
Біріншісі  –  оңтүстік  қазақстандық  эфталиттер,  ол  7-8  ғасырларда  Батыс  Түрк,  Түркеш 
қағандықтарының  құра-мында  болып,  бірте-бірте  қаңғар-печенегтер  арасына  сіңіп  кеткен  (немесе 
солардың негізінде печенег-қаңғар этносы қалыптасқан). 
Екіншісі  –  алтайлық-тарбағатайлық  эфталиттер. 6-8  ғасырларда  Алтай-Тарбағатай  ареалында 
оқшауланып қал-ған эфталиттерге байланысты. “Қазақ ССР тарихының” (А. 1977) бірінші томында 

в  552-553  гг.  тюрки  “на  западе  покорили  ида  (эфтал)”  деген  дерек  келтіріледі  де,  ол  бы-лайша 
түсіндіріледі: “Речь идет не об эфталитах Средней Азии (завоевание среднеазиатских эфталитов в 
563-567 
гг.).  Поэтому  выражение  “на  западе  разбили  ида”  в  геогра-фическом  аспекте  следует 
ограничить территорией Алтая. На этих землях упоминает их хронист,  помещающих тюрок в Кара-
эфталитском  округе.  Здесь  же  нашли  их  уйгурские  лазутчики  в  середине  8  века”
4

Бұл  орайда 
тарихи жинақ авторларының тұжырымына көңіліміз толмағанымен, тарихи айғақтың бар екендігіне 
келісуге болады, яғни эфталиттер Алтай аймағында 8 ғасыр бойына да белгілі болған. Сон-дықтан 
да,  бүгінгі  “Алпамыстың”  алтайлық  нұсқасы  сол  эфталиттік  “Алып-Манаштың”  негізінде 
қалыптасты деудің қисыны келеді. 
Үшінші кезең – қаңғар-печенег дәуірі (8-11 ғасырлар). 

 
 
Осы кезеңде “Манас” , “Алп-Манас” , “Ман” есімдері жеке-жеке, өз алдына қалыптаса бастады. 
Осы есімдерге байланысты мифтер мен аңыздардың, эпостың төрт ареалы болған сияқты. Біріншісі 
– 
Жиделі-Байсындық  нұсқа,  екіншісі  –  Оңтүстік  Қазақстандық,  үшіншісі  –  Маңғыстау-Үстірттік, 
төртіншісі  –  Алтайлық  нұсқалар.  Осылардың  ішіндегі  “маңғыстаулық-үстірттік  ареалдың”  пайда 
болуы 9-10 ғасырлар  белесіндегі әуелі печенег-қаңғарлардың, олардан  кейін – оғыздардың  Үстірт 
пен Маңғыстауды қоныстанып, араласып кетуіне байланысты. 
Нақты  “Алпамыс”  жырына  келсек,  осы  кезде  оның  оғыз-дық  (“Бамсы-Байрақ”)  нұсқаның 
болғаны  жазба  мұрадан  белгілі,  ал  қаңғар-печенег  нұсқасының  да  болғанын  тұс-палдауға  болады. 

Баршын” есімінің пайда болуы осы ғасырға жатады, оның пайда болу себептері белгісіз, тек 8-10 
ғасыр-лардағы  Сырдарияның  төменгі  ағысын  жайлаған  әуелгі  печенег,  олардан  кейінгі  оғыз 
тайпаларының  нақтылы  тари-хымен  байланыстыруға  болады,  қалай  десек  те  осы  аймақтағы 
Баршынкент қаласының болуы, Баршын – Қызқала кесе-несінің сақталуы, Гүлбаршын есімінің осы 
нысандармен байланыстырылуы жайдан-жай емес. 
Төртінші кезең – қыпшақ дәуірі (11-15 ғасырлар). 
Қыпшақтар 11 ғасырдан бастап  Қазақ  даласында үстем-дікке  жетіп, өздерінен  бұрынғы қаңғар 
(
олардың  қыпшақ-танған  бөлігі  “қаңлы”  деген  атпен  белгілі  болды),  оғыз  жұртының  бір  бөлігін 
өздеріне  сіңіріп,  оғыз-қаңғар  мифтік-эпостық  кеше-нін  де  қабылдап  алды. “Алпамыс”  жырының 
нұсқасы  бүкіл  қыпшақ  тілді  Дешті  Қыпшаққа  таралды.  Бірақ  ол  қыпшақ  фольклорының  екінші 
қатардағы дүниелерінің қатарында болған тәрізді.  
Бесінші кезең – қоңыраттық дәуір (16-17 ғасырлар). 
13 
ғасырдан  бастап  оңтүстік  қазақ  жеріне  және  Өзбек-станға  келе  бастаған  қоңыраттар  осы 
аймақта  өздерінің  мифтік-шежірелік  түсініктеріне  ұқсас  оның  жергілікті  нұсқаларына  тап  болып, 
14-16 
ғасырлар  бойына  осы  екі  бө-лек,  бірақ  түбірі  ортақ  түсініктер  біртұтастанды,  нәтижесінде 

Алпамыс  –  тегі  қоңырат”  деген  фольклорлық-шежірелік  шығарма  жиынтығы  қалыптасты. 
Қоңыраттық  “Алпамыс”  жырының  қазіргі,  классикалық,  поэзия  түріндегі  нұсқасын  16  ғасырдың 
соңы, 17 ғасырдың басында өмір сүрген белгісіз Жырау жасаған. Ол жаңа жырды жасауға үш негізгі 
ақпарат  қайнарын  пайдаланды:  біріншісі  –  Алпамыс  туралы  көне  эпостық  сюжеттің  оңтүстік 
қазақстандық  және  өзбекстандық  нұсқалары,  екіншісі  –  қоңырат  руының  мифогенеалогиясы.  Осы 
екеуі қоңыраттардың 14-16 ғасырлардағы тарихи тағдырында маңызды орынға ие болған “Жиделі-
Байсын” бейнесінде ұштасты. Ал үшіншісі – ноғайлық (маңғыстаулық, “түрікпендік”) ономастикон. 
Міне, осы үш қайнардың іздері бүгінгі жыр жолдарынан табылады. 
Сонымен, “Алпамыс”  жырының  қазақтағы сақталған  нақтылы  нұсқасы шамамен 16 ғасырдың 
соңына таман немесе 17 ғасырдың басында қалыптасқан, Бұл  уақыттық көрсеткіш өзбектердің де, 
қарақалпақтардың да “Алпамыстарына” қатысты айтылып отыр. Яғни 16 ғасырдың соңында орта-
азиялық қоңыраттар “Алпамыс”  жырының нақты қоңы-раттық этникалық текке ие болған нұсқасын 
жасаған,  және  де  жырды  туғызған  этникалық  ұжым  емес,  нақты  бір  адам  –  аты-жөні  ұмытылып 
кеткен  Жырау.  Осы  беймәлім  автор  –  Жырау  сол  кездегі  қазақтардың,  өзбектердің,  қарақалпақ-
тардың арасындағы қоңыраттардың қайсысының арасында болғанын анықтай қою енді мүмкін бола 
қоймас. 
Міне,  Жырау  “Алпамыс”  жырын  жасады,  бірақ  ол  жыр  сюжетін,  ономастиконын,  тарихи 
фабуласын  өз  ойынан  шы-ғара  салған  жоқ,  сол  заманғы  жыраулар  сияқты,  өз  заманы-ның  жыр 
жасау  технологиясын  қолдана  отырып,  бұрыннан  бар  Алпамыс  туралы  сюжеттік  желісті 
пайдаланды,  оған  өз  заманың,  өз  ортасының  “ақиқаттарын”  қосты,  бейтарап  текті  бұрынғы 
Алпамысқа  жаңа,  нақты  этникалық  (қоңыраттық)  сипат  берді.  Жырау  “жаңа”  Алпамыстың  тегін 
ғана  анықтап  қоймай,  оның  өмір  сүру  кеңістігін  (уақыты  мен  география-сын,  тұстас  адамдарын) 
анықтап та берді. 
Алтыншы кезең – ұлттық нұсқалар заманы (17-19 ғасырлар). 
17 
ғасырларда  орта  азиялық  қоңыраттар  дербестеніп  болған  үш  этностың  –  қазақтың, 
қарақалпақтың, көшпелі өзбектің құрамына кірді. Үшке бөлінген қоңыраттар “Алпамыс”  жырын да 
үш  халыққа  алып  келді,  нәтижесінде  келесі  ғасыр-ларда  ұлттық  нұсқалары  қалыптаса  бастады. 
Башқұрт пен татарлардағы Алпамыс туралы ертегілік нұсқаның қалып-тасуы да осы қыпшақ тілді 
қоңыраттық нұсқамен байла-нысты. Егер қазақ, өзбек, қарақалпақ нұсқаларының пайда болуы 17–18 
ғасырлардағы  үлкен  қоңырат  массивінің  үшке  бөлініп  қазаққа,  өзбекке,  қарақалпаққа  айналуына 
байла-нысты  болса,  башқұрт,  татар  нұсқалары  эпостың  басқа  жол-дармен  таралуына  қатысты 
болды.  Әр  нұсқа  “өз  қоңы-раттарының”  тарихына,  қоныстанған  жеріне  орай  және  сол  аумақта 

 
 
сақталған  жергілікті  түсініктермен  толығып,  бір-бірінен  өзгеше  болып  шықты.  Мәселен,  қазақ 
нұсқасындағы “қоңырат – шекті” (арғын не әлім) көршілігі 17–18 ғасыр-лардағы тарихи болмыстың 
ізі болып табылады. 
Қазақтың Алпамысының “қоңыраттық” нұсқасының бүгінгі мәтіндік келбеті әрісі 18 ғасырдың 
аяғы,  берісі  19  ға-сырдың  өне  бойына  қалыптасты.  Нақ  осы  кезеңде,  мысалы, “жау  –  қалмақ” 
анықтамасы пайда болды. Татар мен баш-құрттардағы “Алпамыс”  жырларының нұсқалары 17–19 
ғасырларда  қазақ  немесе  орта  азиялықтардан  ауысып  келіп, “ұлттық  реңкке”  ие  болған  деп 
жорамалдауға болады.  
Міне, “Алпамыс”  жырының  қалыптасуының  негізгі  кезеңдері  осындай.  Сондықтан  да  жырдың 
сюжетінен  болсын,  жекелеген  сөздерінен  болсын,  әр  заманғы,  әр  этникалық  ортаға  қатысты 
түсініктерді кездестіруге болады. Әрине, осындай қысқаша шолудан айғақ іздей қою мүмкін емес, 
бірақ  жалпылама  түрде  таныстарғаннан  соң  олардың  жеке  де  нақты  мәселелеріне  жүйелі  түрде 
жауап беруге болады. 
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал